Soms lijkt het alsof de tijd niet langer samenvalt met zichzelf. Het heden glipt weg op het moment dat het zich aandient, alsof het al geschiedenis wil worden voordat het goed en wel ervaren is. We leven vooruitlopend op herinnering, omgeven door archieven, reconstructies en herhalingen, terwijl het nu zelf ongrijpbaar blijft. Misschien is dat […]
Er lijkt iets te zijn waardoor het fenomeen identiteit zich steeds opnieuw, bijna uit het niets, aandient. Wat niet in het bestaande systeem past, wordt niet zozeer buitengesloten, maar omgesmeed, hergebruikt, ingelijfd. Wie zich eenmaal vastbijt in dit proces raakt verstrikt in een zelf-versterkende dynamiek die mythen, beelden en overtuigingen voortdurend reproduceert. Paradoxaal genoeg lijken […]
In dit boek onderzoek ik hoe de verwevenheid van menselijke creativiteit en esoterie opnieuw gestalte krijgt bij de opkomst van kunstmatige intelligentie. Ik analyseer hoe het oeuvre van Harry Mulisch gelezen kan worden als een spiegel van een wereld die steeds mechanischer, autonomer en psychotischer wordt. Centraal staat voor mij de figuur van de machinemens: […]
Soms heb ik het gevoel dat ik niet zozeer in de wereld leef, maar in haar voortdurende uitleg daarvan. Alles om mij heen lijkt al gesproken voordat ik het zelf heb kunnen ervaren. Wat mij bereikt, arriveert zelden nog ongefilterd door media. De explosie van media in onze tijd heeft niet alleen het volume van […]
“Emotie heeft exacte algoritmes, en in zijn studies van de analoge en relationele aard van de werkelijkheid heeft Gregory Bateson ons heldere voorbeelden gegeven van de manier waarop deze werkelijkheid in kaart kan worden gebracht.” Met deze opmerking raakt Morris Berman in De terugkeer van de betovering (1981) bijna terloops een oud spanningsveld in het […]
De Stichting Sito, de organisatie achter de centrale examens voor het voortgezet onderwijs, zal een tekst van mij gaan gebruiken voor de examens van dit jaar. Dat is een hele eer natuurlijk. Welke tekst dat is – en voor welk vak – kan ik natuurlijk niet zeggen. Het is al bijzonder dat ik dit vooraf […]
Soms lijkt het leven op een poging iets vast te grijpen dat niet te vatten is. Betekenis, liefde, waarheid, ze waaien langs je heen. Wie verstandig is, bouwt dijken en systemen. Wie minder verstandig is, steekt zijn hand uit. Niet om te bezitten, maar om te voelen waarheen de wind waait. In mijn leven heb […]
Het gebeurde zestig jaar geleden, in zomaar een nacht in januari 1966. Ik weet niet meer hoe laat het was, alleen dat de stilte zich had verdicht tot iets zwaars en onontkoombaars. Ik zat aan mijn bureau, het licht van de lamp als een kleine cirkel in een verder eindeloze duisternis. Mijn hand bleef schrijven, […]
‘Questo sol m’ arde, e questo m’ innamora.‘ Dat zijn woorden van Michelangelo. ’Deze zon verteert me en maakt dat ik me overgeef aan de liefde,’ zo zou deze woorden kunnen vertalen. Ernest Becker citeert ze aan het slot van een ijzingwekkende passage waarmee hij zijn boek De ontkenning van de dood (1973) afrondt. Wat wij ‘schepping’ […]
Als ik terugzie op 2025, zie ik wat mij betreft een bewogen jaar voor me. Een openhartoperatie en een intensieve behandeling vanwege prostaatkanker. Beide kwalen werden vroeg ontdekt, dus alles is gelukkig goed afgelopen. Ik voel me inmiddels weer kerngezond en superfit. Onderwijl werd vorig jaar aan mij ook nog eens de Van Helsdingenprijs toegekend, […]
Tegenwoordig is de futurologie opnieuw sterk in opkomst. De oorzaak ligt in de razendsnelle technologische ontwikkelingen – zoals kunstmatige intelligentie en klimaatverandering – die de behoefte aan toekomstgericht denken en plannen hebben aangewakkerd. Inmiddels deinzen sommige wetenschappers er niet meer voor terug om het ondenkbare denkbaar te maken, zowel in utopische als in dystopische zin. […]
In De terugkeer van de betovering (1981) gebruikt Morris Berman het begrip ‘deelnemend bewustzijn’ om een fundamentele breuk in de westerse cultuurgeschiedenis zichtbaar te maken. Het is een begrip dat nauw verwant is aan de participation mystique, zoals dat aan het begin van de twintigste eeuw werd geformuleerd door Lucien Lévy-Bruhl. Daarmee doelt Berman op […]
Het is onbekend wie als eerste de uitspraak “The opposite goes anyway” heeft gedaan. Het citaat is niet terug te vinden in het werk van William Blake en komt niet voor in betrouwbare edities van zijn poëzie of proza. Toch wordt het hardnekkig aan hem toegeschreven. Dat is begrijpelijk, want inhoudelijk sluit het nauw aan […]
Ik kwam Franeker binnen zonder uit te stappen. Dat gebeurt vaker. De trein vertraagt, de deuren zuchten even alsof ze iets willen zeggen, en dan glijdt het perron voorbij als een gedachte die je net niet afmaakt. FRANEKER, staat er, in witte letters op blauw, alsof iemand het bestaan zelf even heeft ondertiteld. Ik blijf […]
In de jaren tachtig las ik het boek Morris Berman: De terugkeer van de betovering. Hij pleitte voor een herwaardering van intuïtieve en holistische manieren van denken in een wereld die steeds meer onttoverd raakt door de objectieve wetenschap. Ik heb nooit zo in betovering geloofd, laat staan in wonderen, en toch blijf ik nog altijd […]
Toen ik zo’n jaar of veertien was, fantaseerde ik wel eens dat ik een oliedruppel was. Dat lijkt achteraf een riskante bekentenis, nu olie vooral wordt geassocieerd met olierampen, klimaatrapporten en boze activisten die zich aan schilderijen vastlijmen. Maar destijds was olie nog onschuldig. Ik had ergens gelezen dat de moleculaire structuur van olie zodanig […]
We willen God terug. Niet als idee, niet als digitale verschijning, maar lijfelijk, hoorbaar, met stemverheffing en misbaar. God, kom van dat dak af, het is koud daarboven en beneden is het niet veel beter. We waarschuwen al zo lang niet meer; waarschuwen is ingeruild voor demonstreren. Spandoeken, gele hesjes, hashtags. God terug, God nu, […]
In haar boek The Extinction of Experience gaat Christine Rosen diep in op de verschraling van menselijke ervaring in een door technologie bemiddelde wereld: over het verlies van directheid, van lichamelijke aanwezigheid, van traagheid en aandacht. Maar de figuur van de generatieve AI als creatieve mede-auteur in teksten blijft bij haar grotendeels buiten beeld. Dat is geen […]
De behoefte aan Lebensraum was eigen aan Hitlers geopolitieke onvrede en veroveringsdrang. Deze zouden onder meer hun wortels vinden in het boek Volk ohne Raum (1926) van Hans Grimm, dat in de jaren twintig een bestseller was, en de daarop aansluitende geopolitieke ideeën van Karl Haushofer (1869-1946) bij wie het begrip Lebensraum een centrale plaats […]
Uit een computer kan nooit meer voortkomen dan wat er vooraf in is gestopt. Of is het toch denkbaar dat computers ooit werkelijk intelligent en creatief worden — en daarmee gelijkwaardig aan, of zelfs superieur aan, de menselijke intelligentie met al haar scheppende vermogens? In zijn boek De compositie van de wereld verwijst Harry Mulisch […]
Wat gebeurt er wanneer schrijven zichzelf begint te schrijven? Wanneer taal loskomt van een menselijk bewustzijn en verandert in een autonoom systeem dat betekenis produceert zonder ervaring, zonder lichaam, zonder schuld? Dit boek vertrekt vanuit een ongemakkelijke stelling: kunstmatige intelligentie is geen neutraal hulpmiddel, maar de uiterste consequentie van een proces dat in aanleg al […]
In hun onlangs verschenen boek Wij zijn geen machines. Op zoek naar een nieuw mensbeeld keren Walter Breukers en Jaap Godrie zich tegen een mensopvatting die de mens begrijpt als een complex apparaat: gestuurd door genetische code, gericht op overleving en competitie, ingebed in een universum dat fundamenteel leeg en zinloos is. Dat mensbeeld is […]
Harry Mulisch heeft door zijn schrijven een literaire bypass gevonden voor de psychotische ervaring uit zijn adolescentie. Die ervaring, die zich kenmerkte door een overweldigend overschot aan betekenis, vond geen genezing in therapie, maar een draagvlak in taal. Mulisch herkende iets van die innerlijke ontregeling in de esoterische leer van Gurdjieff, zoals verwoord door Ouspensky. […]
Er bestaat zoiets als een vertwijfeling die niet schreeuwt, maar zacht zoemt, als een serverruimte diep onder de stad. Het is de ervaring van een verbroken harmonie, een wereld die nog wel functioneert maar niet meer klopt. Alles doet het nog, maar nergens is het midden. De huidige tijd vol waanzin en kunstmatige intelligentie heeft […]
De mens is in een grot geboren, maar inmiddels heeft hij er wifi. Uit de schimmen op de wand – eerst bizons, later PowerPoint-slides, nu push-meldingen – droomt hij zijn wereld. Wat hij ziet, is geen werkelijkheid maar een diavoorstelling van herinneringen, algoritmisch gerangschikt. Aan de vloedlijn van die zee ontstaan de parabels: oude verhalen, […]
De schrijver Jorge Luis Borges beschreef ooit een Chinese encyclopedie waarin dieren worden geordend volgens categorieën die voor ons absurd lijken: die van de Keizer zijn, gebalsemde, tamme, speenvarkens, sirenen, fabeldieren, loslopende honden, dieren die juist een kruik hebben gebroken. Wat deze opsomming onthutsend maakt, is niet haar willekeur, maar haar consequentie. De ordening faalt […]
vrijdag 2 januari j.l. in Americain in Amsterdam De tijd gaat sneller als je ouder wordt, ook – en misschien wel vooral – na een psychose op de drempel van het afscheid van je jeugd. Alles staat dan in het teken van wat ooit is gebeurd, maar alles heeft ook zijn eigen tijd. In Mulisch’ […]
Pardon, mag ik misschien even storen? Ach let u niet op die gorilla van een barkeeper tegenover mij; hij is ongevaarlijk en spreekt alleen Frans. Wat mijzelf betreft, ik ben een boetedoend leerling. Wat dat betekent, begrijpt u straks wel. Ik stam uit een goed en burgerlijk gezin. Over mijn ouders kan ik kort zijn: […]
Ik wilde eigenlijk dat dit nog niet naar buiten zou komen, maar het manuscript begon zelf al e-mails te versturen. Daarna pushberichten. Daarna een nieuwsbrief waarvoor ik mij niet kon afmelden. Sinds enige tijd ben ik bezig met het schrijven van een roman, althans: zo noemt de tekst zichzelf inmiddels. Ik heb dat woord niet […]
Vannacht had ik opnieuw een visioen.Ik zag alles wat er het komende jaar gaat gebeuren. Het was haarscherp, alsof ik het live volgde via een slecht gemodereerde livestream. JanuariIn januari maakt het Europees Bureau voor Morele Optimalisatie bekend dat na de herhaal-, seizoens-, nazorg-, bewustwordings- en stilzwijgend-verplichte rondes van het Algemeen Verbeterprogramma Mens 3.7 niet […]
Op 17 augustus 2003 overleed Johan Huijsser. Hij was beeldend kunstenaar en woonde in Egmond aan Zee. Ik las het bericht van zijn dood bij toeval in een overlijdensadvertentie. De laatste keer dat ik bij hem op bezoek was moet in het begin van de jaren zeventig zijn geweest. Ik schreef nog een brief naar […]
Hoewel Jung zich nooit uitvoerig en systematisch over Gurdjieff heeft uitgesproken, is zijn terughoudende houding veelzeggend, vooral wanneer je die leest vanuit Jungs centrale begrip van transmutatie. Wat Jung in Gurdjieff herkende, was niet zozeer een psycholoog of theoreticus, maar een magiër: iemand die werkte met reële, krachtige psychische energieën en die deze niet alleen […]
In hun boek De dageraad der magiërs spreken Pauwels & Bergier over de ‘transmutatie’ van het bewustzijn. Ook Gurdjieff gebruikt dat woord met bijna technische precisie. Wie over de transmutatie van het bewustzijn spreekt, raakt een gevaarlijke zone van het menselijk bestaan: het punt waarop een oude organisatie van ervaring wordt losgelaten, terwijl een nieuwe […]
“Wat wilt u?” zei Gurdjieff, “De mensen zijn machines. Machines moeten blind en onbewust zijn. Zij kunnen niet anders zijn en al hun handelingen moeten in overeenstemming zijn met hun aard. Alles gebeurt. Niemand doet iets. ‘Vooruitgang’ en ‘beschaving’ in de werkelijke zin van deze woorden kunnen alleen verschijnen als het resultaat van bewuste inspanningen, […]
De technici der cybernetica hebben de laatste hand gelegd aan elektronische machines, die eerst rekenkundig en daarna vergelijkend werken. Die machines dienen met name voor het ontcijferen van geheimschriften. Maar zo zijn de geleerden: zij weigeren zich voor te stellen, dat wat de mens geschapen heeft, hij dat zelf ook zou kunnen zijn. Merkwaardige bescheidenheid! […]
De aantrekkingskracht van Harry Mulisch op het irrationele en het mystieke is legendarisch. Hij zocht zijn inspiratie in een breed spectrum aan bronnen: van het oude Egypte met zijn sfinxen en piramides, tot alchemie, occultisme, mystiek, getallensymboliek en synesthesie. Daarbij verdiepte hij zich in paradoxen, synchroniciteit, de vervaging van grenzen tussen tijd, ruimte en persoonlijkheid, […]
Sommige gedachten verdwijnen even uit zicht, maar komen altijd weer boven, op een andere plek, in een andere gedaante. Zo is er ook een naam die zich al jaren aan mij opdringt, niet als een overtuiging, maar als een hardnekkige echo: Carlos Casagemas. Soms denk ik dat herinneringen niet altijd aan één leven toebehoren. Ze […]
Vannacht ontmoette ik een vrouw die ik soms op straat zie, maar die ik in werkelijkheid alleen ken uit dromen — of beter gezegd: uit dat deel van de werkelijkheid dat nog niet is samengevat tot een droomwerkelijkheid. Het is waar gebeurd, al was het niet echt. Het is gedroomd, maar niet verzonnen. Ik vertel […]
In zijn boek Het bewustzijn verklaard (1993) beweert Daniel C. Dennett dat het bewustzijn van een handeling of gedachte pas achteraf ontstaat. Dat idee heeft verstrekkende gevolgen — niet alleen voor ons begrip van vrije wil, maar ook voor hoe wij creativiteit, expressie en uiteindelijk zelfs kunstmatige intelligentie begrijpen. Wij lopen voortdurend achter onszelf aan. […]
Op 22 december 1971 – vandaag 54 jaar geleden – heb ik samen met vier medestudenten kunstgeschiedenis en onze docent Hessel Miedema een bezoek gebracht aan het kerkje van Oosterend. We reden er vanuit Amsterdam met een Volkswagenbusje naartoe, een rammelend vehikel dat meer verleden dan toekomst leek te bevatten. De middeleeuwse kraak, die zich […]