‘Overal in de lucht is de adelaar thuis. Op de hele aarde heeft de nobele mens zijn vaderland.’ Die woorden van Euripides lijken op het eerste gezicht geschreven voor de moderne mens. De twintigste eeuw bracht een ongekende versnelling van techniek, communicatie en mobiliteit met zich mee. Grenzen vervaagden, tradities werden ter discussie gesteld en […]
De geschiedenis van de kunst en de architectuur is niet alleen een geschiedenis van stijlen, materialen of esthetische opvattingen. Zij is op de eerste plaats een geschiedenis van de veranderende manieren waarop de mens zichzelf en zijn verhouding tot de wereld begrijpt. Elke grote technologische omwenteling heeft niet alleen nieuwe instrumenten voortgebracht, maar ook een […]
Er zijn ideeën die nooit werkelijk verdwijnen. Ze wisselen slechts van gedaante. De menselijke droom van onsterfelijkheid is zo’n idee. Eeuwenlang werd zij gekoesterd binnen de religie, als de belofte dat de ziel de dood zou overleven en uiteindelijk zou terugkeren naar haar oorsprong. De moderniteit leek met die gedachte af te rekenen. God verdween […]
Toen Susan Sontag in 1974 haar beroemde essay Fascinating Fascism schreef, wees zij op een verband dat destijds door velen over het hoofd werd gezien. Het nationaalsocialisme was volgens haar niet alleen een politieke ideologie of een militair machtsapparaat, maar ook een esthetisch project. De nazi’s creëerden een schijnwereld waarin het leven werd herschapen tot […]
Laatst sprak ik iemand die zich verdiept heeft in het Zenboeddhisme. Hij vertelde me dat veel Japanners tegenwoordig gefascineerd zijn door het christendom. Ze zien het als iets exotisch, als een diepe wijsheid die het Westen heeft voortgebracht en die in veel opzichten superieur is aan oosterse religies en denkwijzen. Omgekeerd schieten heel wat Europeanen […]
Wie schrijft, verdubbelt zichzelf. Er ontstaat een tweede gestalte, een schaduwfiguur die uit woorden bestaat en zich gaandeweg losmaakt van degene die haar ooit in het leven riep. Misschien is dat wel de eerste voorwaarde van het schrijverschap en tegelijk zijn verborgen tragiek. Wie leeft, leeft. Wie schrijft, kijkt toe. Tussen beide houdingen gaapt een […]
Gisteren kreeg ik van mijn zoon Jurriaan een artikel toegestuurd met als titel: ‘Why big AI labs are hiring so many philosophers.The technology presents all sorts of thorny problems—a philosopher’s favourite kind’. Mede naar aanleiding van deze tekst ontstond onderstaande beschouwing die ik in samenspraak met de machine heb geschreven. * De twintigste eeuw werd […]
Op welke ‘blaaderen’ doelt de dichter hier? Het zijn bladeren die met het oog zijn niet te zien, met de neus niet te ruiken, met het oor niet horen, met de hand niet te voelen. De verbeelding kan er geen voorstelling van maken. Het zijn de bladeren waarvan het bestaan ons verstand te boven gaat […]
De naam van Oswald Spengler duikt de laatste jaren steeds vaker op. Niet omdat zijn hoofdwerk Der Untergang des Abendlandes plotseling opnieuw massaal wordt gelezen, maar omdat zijn manier van kijken naar de geschiedenis een verrassende actualiteit lijkt te hebben gekregen. De overtuiging dat beschavingen niet eindeloos voortbestaan, maar een levenscyclus kennen van geboorte, bloei […]
Toen de historicus Johan Huizinga in 1935 zijn cultuurkritische boek In de schaduwen van morgen opende met de legendarische woorden “We leven in een bezeten wereld. En we weten het,” keek hij naar een Europa dat aan de vooravond stond van totale ontwrichting. Er heerste een diepe crisis van het verstand, moreel verval en een […]
De laatste tijd word ik bezocht door een droom die steeds weer terugkeert. Vannacht was hij er weer. Ik zit gevangen in een computerspel. Ik niet, maar mijn ziel. Vluchten kan niet meer. Mijn ziel bevindt zich in het huis waar ik nu woon en de Tweede Wereldoorlog is net voorbij, tenminste op de plek […]
In een tijd dat de moraal geen theologische fundering meer heeft, grijpt de filosofie terug naar de klassieke levenskunst. Hoe te leven in tijden van internet en AI? Dat is de vraag die tegenwoordig centraal staat in de filosofie. Het antwoord lijkt menigeen te zoeken in de esthetisering van het leven. Het goede wordt gefundeerd […]
‘Elk jaar ging Mulisch in de zomer enkele weken op vakantie in Venetië, waar hij logeerde op het Lido, in hetzelfde hotel waar Thomas Mann Der Tod in Venedig schreef. Zijn laatste roman, waaraan hij begonnen was na het voltooien van Siegfried in 2001, zou aanvankelijk Het literaire offer heten. Tijdens het schrijfproces werd hij […]
Het manuscript dat uiteindelijk De waan van het schrijven. Harry Mulisch en de creatieve psychose zou gaan heten, heeft een lange geschiedenis van ontstaan, verdwijnen en opnieuw ontstaan achter de rug. Misschien is dat geen toeval. Sommige boeken lijken niet geschreven te worden, maar zich langzaam los te maken uit een ondergrond die dieper reikt […]
Beste lezer van dit blog, Uitgeverij Aspekt heeft besloten mijn manuscript De waan van het schrijven, Harry Mulisch en de creatieve psychose uit te geven. Vorig jaar werd dit manuscript bekroond met de Van Helsdingenprijs van de Stichting Psychiatrie en Filosofie voor ‘het beste creatief-literaire werk’. In het boek onderzoek ik het verband tussen een psychose en […]
Na de Bergrede van Silicon Valley bleef een merkwaardige vraag hangen. Niet zozeer de vraag of kunstmatige intelligentie ooit de mens zal overtreffen, maar een veel oudere en toch ook actuele vraag: wat gebeurt er eigenlijk wanneer het universum zichzelf begint te beschouwen, als het terugbuigt in een kosmisch bewustzijn? De profeten van Silicon Valley spreken […]
Vannacht droomde ik dat er in Silicon Valley een nieuwe Verlosser was opgestaan. Niet als de vervulling van een oude profetie, maar als een onverwacht nevenproduct van steeds geavanceerdere vormen van kunstmatige intelligentie. Niemand wist precies waar Hij vandaan kwam. Hij leek eenvoudigweg te zijn voortgekomen uit de onmetelijke stromen van data en algoritmen die […]
Tot aan de negentiende eeuw waren in West-Europa onthoofdingen een publiek spektakel. Men kwam kijken zoals wij tegenwoordig naar een livestream of een trending video kijken. Mario Praz herinnerde er in The Romantic Agony aan dat Engelse edellieden tijdens de Franse Revolutie kamers huurden met uitzicht op het plein waar de guillotine stond opgesteld. De […]
Toen ik mij verdiepte in het werk van Harry Mulisch, aanvankelijk vanuit mijn zoektocht naar de betekenis van mijn eigen psychose, had ik niet kunnen vermoeden dat die zoektocht mij uiteindelijk ook zou brengen bij vragen die tegenwoordig vooral in verband worden gebracht met kunstmatige intelligentie, technologische singulariteit en de toekomst van God. Toch ligt […]
Dat we in een psychotische tijd leven is een gedachte die steeds vaker opduikt. Niet alleen in de journalistiek of de cultuurkritiek, maar ook in de filosofie en de theorie van de technologie. Toch roept deze gedachte onmiddellijk een vraag op. Is het wel legitiem om de psychose als metafoor te gebruiken voor de toestand […]
Er bestaat een opmerkelijke verwantschap tussen twee begrippen die op het eerste gezicht tot verschillende domeinen lijken te behoren: de pleonexia die Masha Gessen aan Vladimir Poetin toeschrijft in haar boek The Man without Face. The unlikely Rise of Vladimir Putin (2012) en de pleonectiek die Mehdi Belhaj Kacem beschouwt als de fundamentele structuur van […]
Mijn liefde voor boeken is waarschijnlijk ontstaan doordat ik ben opgegroeid in een huis zonder boeken. Dat klinkt als een psychologische verklaring en daarom wantrouw ik haar onmiddellijk, maar een beter verhaal heb ik niet. Mijn ouderlijks huis bevatte een wonderlijke verzameling voorwerpen waarvan niemand precies wist waarom ze ooit waren aangeschaft, maar boeken ontbraken […]
Er is een merkwaardige spanning in het denken over evolutie, techniek en bewustzijn, een spanning die zich niet laat oplossen maar zich eerder verdiept naarmate men haar probeert te begrijpen. In de teksten van Mehdi Belhaj Kacem en Pierre Teilhard de Chardin wordt die spanning zichtbaar als twee tegengestelde manieren om hetzelfde verschijnsel te duiden: […]
We schrijven 1915. In Zürich wacht Albert Einstein op een tram. In Parijs schildert Piet Mondriaan een landschap dat nauwelijks nog een landschap is, maar een compositie van lijnen en vlakken. En ergens in diezelfde stad bevestigt Marcel Duchamp een fietswiel op een kruk, alsof hij wil aantonen dat een voorwerp niet langer hoeft te […]
‘De zin van het leven is dat het universum bewustzijn ontwikkelt.’ Deze woorden las ik in de biografie van Sam Altman, bedenker en oprichter van OpenAI. Zij bleven door mijn hoofd spoken. Als hierin ook maar een kern van waarheid schuilt, dan vormt de opkomst van kunstmatige intelligentie misschien een onverwachte stap in dat proces. […]
Er zijn momenten waarop de wereld stilvalt. Niet omdat er geen geluid meer is, maar omdat alles wat mij gewoonlijk met de werkelijkheid verbindt plotseling zijn vanzelfsprekendheid verliest. Dan loop ik door een kamer, kijk uit een raam of hoor de stem van iemand die iets tegen mij zegt, en toch lijkt er een dunne, […]
Op 6 januari 1965 zette Bart Huges een elektrische Black & Decker-boor op zijn schedel en boorde een gaatje in zijn hoofd. Het was geen wanhoopsdaad, maar een experiment. De trepanatie, die Huges aanduidde als het openen van een ‘derde oog’, was bedoeld als een fysieke ingreep met een metafysisch doel: het verruimen van het […]
Heeft de Antichrist een update nodig? Die vraag drong zich onlangs aan mij op toen ik kort na elkaar twee opmerkelijke artikelen las. De Britse krant The Guardian publiceerde een uitvoerig verslag van een besloten lezingenreeks waarin de Amerikaanse techmiljardair Peter Thiel zijn visie ontvouwde op de Antichrist, het einde der tijden, technologie en de […]
Ik stond op een klein station ergens op de Veluwe, al weet ik niet meer zeker of het werkelijk Hulshorst was of alleen de herinnering aan Hulshorst. Sommige plaatsen verdwijnen namelijk niet wanneer je ze verlaat. Ze blijven ergens bestaan tussen een naam en een landschap. Het station lag verscholen tussen dennen en bittere coniferen. […]
‘Sam Altman is een zoeker. Hij gelooft niet in God, maar mediteert regelmatig en heeft elementen van de hindoeïstische advaita-vedanta-filosofie omarmd. Vlak na de introductie van ChatGPT twitterde hij dat hij gelooft in iets wat niet veel andere mensen geloven, en dat is dat ‘brahman en atman absoluut identiek zijn’. Advaita, wat zoiets als ‘non-dualisme’ […]
Mijn zoon Jurriaan wees me op een artikel dat gisteren verscheen op de site van The Register: “LLMs are closer to religion than they appear. Watch out for those who like it that way.” Alleen de titel al heeft iets geruststellends apocalyptisch, alsof we bij voorbaat al weten dat het mis is, maar nog even […]
Zaterdag j.l. verscheen er een opiniestuk in de Volkskrant, geschreven door Bob de Jong, met als titel: ‘Waarom de weerstand tegen AI in kunst een eeuwenoud patroon volgt’. Hierin beweert hij dat vrijwel alle technologische vernieuwingen die de productie van kunst en cultuur veranderden aanvankelijk felle tegenstand opriepen. Als voorbeelden noemt hij de drukpers van Gutenberg, de […]
Er was een tijd waarin de mens nog tevreden was met een knots, een kampvuur en een vaag godsbesef. Men at een mammoet, keek naar de sterren en stierf betrekkelijk overzichtelijk. Maar ergens in de evolutie is er iets misgelopen. Een onderdeel van het menselijk brein — de neocortex — begon zich namelijk te gedragen […]
Er bestaan mensen die geloven dat zij zichzelf kunnen terugvinden door een weekend lang te zwijgen in een voormalig klooster waar vroeger monniken baden voor het zielenheil van de mensheid en waar nu biologisch bananenbrood wordt geserveerd tussen de mindfulness-sessies door. Voor vierhonderd euro krijgt men er een matje, een stilte-badge en de geruststellende mededeling […]
Er was een tijd waarin mensen nog dachten dat schoonheid iets onschuldigs was. Een landschap bij zonsondergang, een goed gecomponeerd schilderij, een vrouw met een parel, een man met een pijp, een kat op een vensterbank. Men keek ernaar, zuchtte even en ging daarna weer aardappelen schillen of oorlog voeren. Tegenwoordig ligt dat ingewikkelder. Schoonheid […]
Ergens tussen het Grote-Ideeën-Huis van Plato en de fietsenstalling van het Stedelijk Museum bevindt zich het museum van de eeuwige schoonheid. Het is een gebouw zonder adres, zonder nooduitgang en zonder brandveiligheidsvoorschriften. Men betreedt het via een draaideur die tegelijk een kalender is. Bij elke omwenteling verdwijnt een eeuw. De suppoosten dragen sandalen van Michelangelo […]
Met een stelling die zichzelf in de staart bijt zou je kunnen beweren dat er twee soorten mensen bestaan: mensen die de wereld in twee soorten verdelen, en mensen die alles juist met alles in verband brengen. Met het formuleren van deze stelling schaar ik mij logischerwijs bij de eerste categorie — zelfs wanneer ik […]
De ervaring van tijd is voor mij altijd iets ongemakkelijks geweest. Anderen dragen een horloge; ik werd gedragen dóór het horloge. Of beter gezegd: door een reeks slecht op elkaar afgestemde innerlijke klokken, waarvan er minstens één permanent op wintertijd stond en een andere vermoedelijk rechtstreeks verbonden was met de wederkomst van Christus. Terwijl de […]
‘Wat willen wij van onze woning?’ vroeg architect Jo Vegter zich af in het voorjaar van 1966 af tijdens een studiebijeenkomst in het katholieke vormingscentrum Vinea Domini in Witmarsum. Het was een vraag die ogenschijnlijk over architectuur ging, maar in werkelijkheid een veel bredere onrust verwoordde. Voor Vegter was een woning niet louter een functionele […]
Pinksteren is misschien wel het vreemdste feest van het christendom. Kerstmis laat zich nog begrijpen als een verhaal over geboorte, Pasen als een verhaal over dood en verrijzenis. Maar Pinksteren draait om iets ongrijpbaars: een windvlaag, een plotselinge bezieling, mensen die in vreemde talen spreken, vurige tongen die zich neerzetten op de hoofden van de […]