De laatste tijd worden steeds vaker parallellen getrokken tussen historische vormen van totalitaire verbeelding en hedendaagse politieke dynamiek, maar nog vóór die parallellen zich vormen, trekken zij zichzelf weer in, alsof zij zich herinneren dat zij nooit getrokken hadden mogen worden, wat niet verhindert dat zij alsnog verschijnen als de herinnering aan een vergelijking die […]
Soms bekruipt me het gevoel dat het probleem van kunstmatige intelligentie niet is dat zij slimmer zou worden dan wij, maar dat wij alvast doen alsof dat al zo is, uit beleefdheid misschien, of uit vermoeidheid, of omdat het eenvoudiger is een overtuigende stem te gehoorzamen dan haar tegen te spreken. Alsof we collectief hebben […]
Laat ik vooropstellen dat mijn afkeer van provinciesteden zich inmiddels heeft ontwikkeld tot een licht pathologische toestand, een erfelijke afwijking wellicht, ergens tussen bijziendheid en een existentiële vorm van jeuk. Leeuwarden, zo had ik mij ooit voorgesteld, moest het laboratorium van deze aandoening zijn: een stad waar de wind nooit echt waait, maar zich af […]
Het boek Het eigen muziekje van Madeleine Chapsal is een bundel literaire interviews en portretten van belangrijke figuren uit het Franse intellectuele leven van de twintigste eeuw. Het ontstond uit gesprekken die Chapsal voerde voor het tijdschrift L’Express, en die later in boekvorm zijn samengebracht. Ik las dit boek in de late jaren tachtig. Wat het […]
Soms schrijf je een tekst die zich daarna tegen je keert als een algoritme dat je vergeten bent uit te zetten. Hij blijft draaien, blijft sleutelen, blijft zichzelf herschrijven op basis van wat hij zojuist heeft voortgebracht, alsof hij honger heeft naar zijn eigen echo. Op 24 november 1994 ontplofte in Amsterdam een bom onder […]
Stel je een rijk voor waarin de cartografie zo ver is doorgevoerd dat de kaart niet langer een hulpmiddel is, maar een rivaliserende werkelijkheid. In het miniatuurverhaal Del rigor en la ciencia van Jorge Luis Borges wordt die grens overschreden: de kaart groeit, dijt uit, vreet zich vol precisie, tot zij exact samenvalt met het […]
Op 20 april bereikt mijn weblog een leeftijd waarop menigeen een bescheiden jubileumboek zou overwegen: twintig jaar. Twee decennia van woorden, zinnen, invallen en omwegen — goed voor bijna een kwart van mijn leven, althans als je het rekent in blogjaren, die zich gedragen als hondenjaren: ze gaan sneller voorbij, maar laten diepere sporen na. […]
De laatste dagen lees ik de onlangs verschenen autobiografie van Dick Swaab: Hersenonderzoeker bij toeval. Een neurobiografie. Swaab heeft deze autobiografie geschreven nadat hij het verzoek kreeg van zijn zoon om voor zijn aanstaande kleinzoon een boekje met vragen in te vullen: Papa schrijft over toen, voor later. Van de week heb ik zelf ook […]
In mijn vroege jeugd, in de periode die voorafging aan mijn psychose, liet ik mijn verbeelding soms vrij spel. Ik kon dan wegdromen bij het idee dat alles wat je je maar kunt voorstellen in zekere zin even werkelijk zou kunnen zijn als de zogenoemde werkelijkheid zelf. Als je die gedachte consequent doordenkt, kom je […]
Een van de eerste symptomen, die er op wijzen dat iemand zich in een psychotische toestand bevindt, is het verkeerd interpreteren van alledaagse teksten. Een ondertiteling op tv bijvoorbeeld kan opeens worden opgevat als een mededeling die specifiek is bedoeld voor degene die er ernaar kijkt. De tekst ‘Waarom ga jij niet met me mee’, […]
Op woensdag 29 oktober 1952 hield A. M. Hammacher zijn inaugurele rede als hoogleraar kunstgeschiedenis aan de Technische Hogeschool in Delft, onder de titel ‘De wondende en helende kracht in de beeldende kunst’. Het is een titel die vandaag de dag bijna anachronistisch aandoet. In een tijd waarin kunst zich bij voorkeur autonoom verklaart en […]
‘Johan Cruijff doet in zoverre aan een engel denken dat ook een engel niet aan de zwaartekracht onderhevig is. Ik heb hem vaak zien spelen en mij dan telkens verwonderd dat hij na afloop gewoon met de anderen mee het veld afliep en niet opsteeg en over de tribunes heen aan de einder verdween. De […]
“Es ist der stetig fortgesetzte, nie erlahmende Kampf … Hin zu Gott!” riep Max Planck in 1938, vermoedelijk met een lichte galm in zijn stem en een onzichtbaar dirigentenstokje in de hand. Het waren de slotwoorden van een toespraak die hij hield ergens in het Balticum, althans, zo wil het verhaal. Datzelfde jaar verscheen de […]
Vorige week vrijdag, 20 maart 2026, ben ik alsnog gegaan. De datum had niets plechtigs, geen specifieke herinnering of symbolisch gewicht, maar juist daardoor leek hij geschikt: een dag die zich niet opdrong, die geen betekenis claimde en daardoor alles toeliet. De R.K. Begraafplaats Adelbert in Bloemendaal lag er stil bij, zoals begraafplaatsen dat kunnen […]
De tijd knaagt aan alles – zelfs aan de theorieën die pretenderen haar te doorgronden. Wat ooit gold als de triomf van de wetenschap – haar vermogen om te voorspellen, te isoleren en te verifiëren – blijkt steeds vaker berust te hebben op een stilzwijgende reductie van precies datgene wat het meest wezenlijk is: de […]
Ik hou er niet van om op een podium te staan. Al die ogen in het donker, terwijl je zelf in een leegte kijkt. Het blijft een vorm van gecontroleerde paniek. Misschien komt het door een terugkerende droom. Ik weet daarin dat ik droom, maar niet hoe ik eruit moet ontwaken. Ik sta op een […]
‘De vraag: ‘Wat doet de kogel uit de loop vliegen? Wordt op juiste wijze beantwoord door: De uitzetting van gassen en de patroon’; de vraag ‘ wat doet de patroon ontbranden?’ wordt beantwoordt met verwijzing naar de klap op het slaghoedje; en de vraag: ’Hoe komt het dat door het overhalen van de trekker de […]
‘Vier emmers water en een zak vol zout, meer zijn we niet. We zijn niets anders dan wat chemicaliën, zonder geest of ziel. Niets is zo bizar als de mens. Alles waar we het meeste bang voor zijn, is waar. Niets heeft het eeuwig leven, zelfs niets wat een mens achter zich laat.’ Zo reduceert […]
Wanneer een mens zijn oriëntatie in de tijd verliest, wanneer de toekomst en betekenis beginnen te vervagen, ontstaat er vaak een diep verlangen naar zekerheid en orde. Het toeval, dat zich doorgaans op de achtergrond van het dagelijks leven bevindt, kan plotseling als een bedreiging worden ervaren. Wat zich zonder oorzaak lijkt te ontvouwen, wat […]
De neuropsycholoog Viktor Lamme begint zijn boek De vrije wil bestaat niet (2010) met een verhaal dat leest als een macabere anekdote die bijna te vreemd lijkt om waar te zijn. Het is 23 mei 1987. Kenneth Parks heeft een zware dag achter de rug. Hij is werkloos geraakt, kampt met een torenhoge gokschuld en […]
“Ik kon daar goed afstand van nemen, het was net alsof iedereen om me heen met een andere patiënt bezig was. Ook dat het ieder moment afgelopen kon zijn met me kon ik rustig incasseren. Dissociatie noemen ze dat in de psychiatrie. Een overlevingsmechanisme. Werkt prima. Ze hadden me eigenlijk even in de scan moeten […]
In 2009 ging ik op zoek naar een tekst die ik in 1966 had geschreven tijdens mijn opname in het psychiatrisch ziekenhuis in Heiloo. Het manuscript was in de loop van de tijd spoorloos geraakt, maar ergens moest nog een getypte versie bestaan. Die was destijds immers naar mijn behandelend psychiater gestuurd. Na enig speurwerk […]
“De laatste week voor de opname is de patiënt praktisch voortdurend in een schemertoestand geweest. Hierbij kwamen geluksbelevingen voor, maar ook de beleving dood te zullen gaan.” Zo luidde een passage in het rapport dat in 1966 over mij werd opgesteld in het psychiatrisch ziekenhuis in Heiloo. In de psychiatrie van de jaren zestig werd […]
Creatieve therapie maakt al decennialang deel uit van de psychiatrische praktijk. Het uitgangspunt is eenvoudig en tegelijk veelzeggend: een patiënt drukt zich niet alleen uit in woorden, maar ook in beelden, vormen en gebaren. Juist in die non-verbale uitingen kan iets zichtbaar worden dat aan taal ontsnapt. Wanneer woorden tekortschieten, kan een tekening, een kleurvlak […]
Kunst van een psychiatrische patiënt uit het Hôpital Sainte-Anne in Parijs Dat een wond kan blijven bestaan terwijl het leven eroverheen gaat, is een ervaring die zich niet alleen in herinneringen kan nestelen, maar ook in documenten. Een medisch dossier bijvoorbeeld dat jaren later opnieuw wordt geopend en waarin een jongere versie van jezelf verschijnt […]
Wanneer je de geschiedenis van de geest wil begrijpen, kan je je die het best voorstellen als een landschap dat door de tijd is gevormd. Zoals aardlagen ontstaan door druk, verschuiving en sedimentatie, zo ontstaan ook de lagen van betekenis waarin een cultuur haar ervaringen opslaat. Het oppervlak dat wij dagelijks waarnemen — gebeurtenissen, nieuws, […]
Het schrijven van een blog heeft voor mij altijd een vast ritueel. Je gaat zitten en bedenkt een onderwerp. En dan komt het spannendste moment: een leeg beeldscherm blijft leeg, en je wacht op inspiratie. Dat wachten is op zichzelf al een wonderlijk gebeuren. Soms komt er niets, soms komt er teveel tegelijk. Het ene […]
Waar wij soms betekenis zien in het toeval, daar blijft de machine zwijgen. Een blik die onverwacht een ander doet omkijken, een droom die samenvalt met een sterfgeval aan de andere kant van de wereld, een patroon dat zich herhaalt zonder dat iemand weet waarom — dit zijn geen fouten van de werkelijkheid, geen toevallige […]
Er zijn schrijvers die hun schrijverschap ervaren als een voortdurende vlucht vooruit, waarbij het dagelijks leven wordt opgevat als een soort laboratorium van ervaringen die later in de fictieve wereld van hun romans kunnen worden verwerkt. Bij zulke schrijvers ontstaat soms de merkwaardige vraag in welke wereld zij eigenlijk werkelijk leven: in de wereld van […]
Wanneer een psychotische ervaring eenmaal heeft plaatsgevonden, laat zij zich zelden volledig integreren in de taal van de psychiatrie. De klinische blik beschrijft symptomen, definieert stoornissen en ontwikkelt technieken om de orde te herstellen. Maar voor degene die de ervaring heeft doorgemaakt, blijft er vaak iets over dat zich aan die beschrijving onttrekt. Niet alleen […]
Richard Lindler, Boy with Machine, 1955 De twintigste eeuw heeft momenten gekend waarop de geschiedenis plotseling leek open te breken, alsof achter het oppervlak van de beschaving een andere werkelijkheid zichtbaar werd. Zulke momenten ontstaan wanneer rationaliteit en irrationaliteit niet langer gescheiden werelden vormen, maar zich met elkaar vermengen in een nieuwe en soms gevaarlijke […]
Al te vaak heb ik mij afgevraagd of mijn psychose in 1966 enkel een uitvloeisel is geweest van mijn katholieke opvoeding, die nog eens werd versterkt door de intellectuele en religieuze atmosfeer op het Ignatiuscollege in de eerste helft van de jaren zestig. In het boek Tegen de tijdgeest, terugzien op een psychose (2011), waaraan ik naast […]
Hoewel we menen dat we allerlei gedragingen van onszelf bewust zijn, gebeurt het meeste wat we doen onbewust. Ik kan naar huis fietsen zonder dat ik weet of ik wel voor stoplichten heb gestopt of niet. De vrije wil is een illusie die door de complexiteit van onze hersenen wordt gecreëerd. Alles waartoe we besluiten […]
Schrijven is herschrijven. Het is voor mij nooit alleen een vorm van herinneren geweest, maar een manier om te bouwen tegen de tijd. Zoals sommigen stenen stapelen om hun innerlijke onrust te beteugelen, zo probeer ik in taal een ruimte te scheppen waarin het verdwijnende even wordt vastgehouden. Bouwen en schrijven raken elkaar: beide zijn […]
Hoe kan een mens blijven verlangen naar God, verlossing, vervulling of iets wat slechts vaag als ‘oneindige liefde’ wordt aangeduid, wanneer hij tegelijk heeft aanvaard dat God dood is? Dat is de kern van wat Albert Camus “het absurde” noemde: de botsing tussen een onuitroeibaar verlangen naar eenheid en de onverschillige stilte van het universum. […]
Gisteren heb ik mijn manuscript De dageraad der automaten. Harry Mulisch en de machinemens voltooid en naar een uitgever gestuurd. Er zijn van die momenten waarop je na een lange tocht plotseling het gevoel hebt dat het licht anders valt. Alsof er, na maanden van herschrijven, schrappen, twijfelen en hernemen, eindelijk een aarzelende straal over […]
In zijn boek De twintigste eeuw (2006) beweert Alain Badiou dat wij in onze tijd niet zozeer vooruitgaan, maar terugvallen: niet in barbarij, maar in een restauratie. Het klassieke humanisme wordt opgepoetst, afgestoft en opnieuw uitgestald, maar dan zonder God, zonder metafysisch risico, zonder extase. Een humanisme zonder transcendentie, zonder gevaar. God is morsdood, maar […]
Ik stond vannacht op de Dam, waar zelfs om drie uur ’s nachts altijd iemand staat te demonstreren tegen iets waar een normaal mens geen weet van heeft . Midden op het plein draaide een reuzenrad, alsof de stad had besloten zichzelf nog één keer uit te vinden als pretpark. Het wiel lichtte op in […]
“En Afrique, quand un vieillard meurt, c’est une bibliothèque qui brûle.”(“In Afrika, wanneer een oude man sterft, is het alsof er een bibliotheek verbrandt.”) Deze uitspraak wordt toegeschreven aan de Malinese schrijver en etnoloog Amadou Hampâté Bâ. Hij wilde ermee zeggen dat in culturen waar kennis vooral mondeling wordt overgedragen, een oudere niet alleen een […]
Het universum is gekromd, verkondigde Einstein met de ernst van een notaris die een kosmische erfenis voorleest, maar kromming is geen exclusief privilege van het heelal: ook bananen, wenkbrauwen en slecht gestemde violen gehoorzamen eraan. De moderne kosmologie, voor zover mijn brein haar elastische hypothesen kan verdragen, lijkt op een circusact waarin zeepbellen zichzelf interpreteren. […]