Ik ben een dode golfbal, eenzaam in mijn kille graf. De grond is vet en vochtig door de druilerige regen die vandaag huilend naar beneden valt. Het is hier altijd vochtig. Soms denk ik dat de aarde zelf langzaam aan het vergaan is en dat wij, de doden onder de grond, daar als eersten getuige […]
Ik ontmoette je vanochtend bij het reinigen van mijn tanden. Met je onnozele koeienogen staarde je me aan vanuit een andere wereld, een wereld van witte tandpasta en glanzend porselein, met de stilte van een Spaans hospitaal achter muren van spiegelglas. Ik bleef even naar je kijken, terwijl het water uit de kraan liep en […]
Een AI-simulatie van het plan van Hans Heijdeman uit 1994 Spanjaardslaan Al had je er ook verder niets te zoekenhet loonde wel naar Leeuwarden te gaanalleen om de begraafplaats te bezoekende dodenakkers aan de Spanjaardslaan Achter het hek met schedels op de hoekenen het pedante middeleeuws vermaanverzakte zerken, zuilen, stenen boeken,steun zoekende tegen elkander aan […]
Gisteren mocht ik in het Historisch Centrum Leeuwarden mijn lezing houden over Vervlogen dromen in Friesland. Ik had er de afgelopen tijd hard aan gewerkt. Oude tekeningen opgezocht, kaarten bekeken, foto’s verzameld, jaartallen gecontroleerd en mij verdiept in architecten en kunstenaars die ooit met grote plannen aan Friesland voorbijtrokken. Mijn PowerPoint groeide ondertussen gestaag. Eerst […]
Ruimtelijke ordening was in Nederland van oudsher een taak van gemeente- en provinciebesturen. Maar na de Tweede Wereldoorlog kwam daar verandering in, een ontwikkeling die mede door de Duitse bezetting op gang was gekomen. De term Raumordnung was in het Duitsland van Hitler ontstaan en al in 1941 stelden de Duitse bezetters de Rijksdienst voor […]
Soms denk ik dat je voor de toekomst van Friesland beter naar Amsterdam kunt kijken dan naar Friesland zelf. Dat klinkt ongeveer even logisch als een Elfstedentocht organiseren op de Zuidas, maar toch zit er iets in. Ik doel vooral ook op de Zuidas, dat merkwaardige stukje Amsterdam waar de toekomst al jaren bezig is […]
Toen ik mij de afgelopen tijd bezighield met al die plannen die in Friesland ooit zijn gemaakt en die uiteindelijk niet zijn gebouwd, begon mij iets op te vallen. Aanvankelijk leek het vooral te gaan om architectuur. Om gebouwen die op tekentafels waren verschenen, maquettes die ooit ergens op een vergadertafel hadden gestaan, stedenbouwkundige plannen […]
Soms denk ik dat je de geschiedenis van Friesland beter kunt begrijpen door naar de wegen te kijken dan naar de geschiedenisboeken. Een weg liegt namelijk niet. Hij loopt ergens heen, en als hij eenmaal is aangelegd, ontstaan er vanzelf nieuwe bestemmingen. Ik woon inmiddels bijna een halve eeuw in Leeuwarden en heb in die […]
Hans Vredeman de Vries werd in Leeuwarden geboren, ergens tussen de drie terpen waarop de kleine metropool in die tijd gelegen lag. De Oldehove stond er nog niet eens. We schrijven 1527. Twee jaar later zou onder leiding van bouwmeester Jacob van Aken met de bouw van de toren worden begonnen, een onderneming die als […]
Het literaire recept van Cees Nooteboom (1933-2026) is eigenlijk verbluffend eenvoudig. Men neme een schrijver, een landschap, een oude kathedraal, een goed glas wijn en vooral een bestemming waar men vooral niet moet aankomen. Vervolgens laat men de schrijver vertrekken. Hij rijdt, wandelt, kijkt, leest, associeert, citeert, filosofeert en maakt onderweg zoveel zijwegen dat de […]
Ik ben nooit in Buenos Aires geweest, maar via internet kom je overal. Zo ontdekte ik een fontein op het Plaza Alemania van die stad: de Fuente Riqueza Agropecuaria. Hij werd in 1914 voltooid naar ontwerp van professor Gustav Adolf Bredow, een Duitse beeldhouwer, die ook wereldberoemd is in Friesland. Deze professor ontwierp immers ook […]
Wat gebeurt er als je tegen een machine zegt dat je bang bent dat je waanzinnig aan het worden bent en de machine antwoordt dat je misschien wel gelijk hebt? Die vraag kreeg onlangs een beklemmende actualiteit door een artikel in Ars Technica. Het verhaal gaat over een 34-jarige Amerikaanse man die tijdens een manische […]
Het sterven en het geboren worden houden in de geschiedenis vaak gelijke tred. Oude beschavingen sterven af in dezelfde bodem, waarin het nieuwe voedsel vindt om op te bloeien. De kleurenpracht van herfstbladeren kunnen een metafoor bieden voor dit soort gedachten. Toen Johan Huizinga ooit op een mooie herfstdag over het Damsterdiep in Groningen liep, […]
Mijn fascinatie voor het fenomeen terrorisme ontstond in 2001. Kort na de aanslagen van 9/11 werd ik door Piet Hemminga – mijn voormalig directeur bij de Fryske Kultuerried – gevraagd om een zogeheten Brekpuntlêzing te houden in It Aljemint van de Fryske Akademy. Dat verzoek had niets met de aanslagen in Amerika te maken. Brekpuntlêzingen […]
‘Als ik Thierry Baudet tekeer hoor gaan tegen de kartelvorming van de politieke elite en de ziekelijke drang naar vervreemding en ontworteling in het streven naar de eenwording van Europa, dan denk ik: wat moet ik met die man? Maar nu ik zijn boek heb gelezen, moet ik tot mijn schrik erkennen, dat ik het […]
‘Van de schoonheid en gevoelsintensiteit die de visioenen vergezelden, kan men zich geen voorstelling maken. Zij waren het meest overweldigende, dat ik ooit heb beleefd. En dan de grote tegenstelling: de dag! Ik voelde me dan gefolterd; mijn zenuwen waren volkomen op. Alles irriteerde mij. Alles was te stoffelijk, te grof, te zwaarwichtig, ruimtelijk en […]
Nogmaals, wat blijft er over van een droom die nooit werkelijkheid is geworden? Misschien meer dan je denkt. Een gebouw dat nooit is gebouwd, een weg die nooit is aangelegd, een plein dat alleen op een architectentekening heeft bestaan: ze lijken verdwenen zodra het plan wordt opgeborgen. Toch kunnen juist zulke mislukte plannen een merkwaardige […]
Wat blijft er over van een droom die nooit werkelijkheid is geworden? Misschien meer dan je denkt. Een gebouw dat nooit is gebouwd, een weg die nooit is aangelegd, een stad die alleen op papier heeft bestaan: ze lijken verdwenen zodra het plan wordt opgeborgen. Toch kunnen juist zulke mislukte plannen een merkwaardige kracht behouden. […]
Een gebouw dat nooit is gebouwd, een straat die nooit is aangelegd, een plein dat alleen op een tekentafel heeft bestaan: op het eerste gezicht zijn het mislukkingen, voetnoten in de geschiedenis. Het plan is afgewezen, het geld ontbrak, de politiek veranderde van koers of de tijd bleek er eenvoudigweg niet rijp voor. Daarna bleef […]
Mijn commentaar op de laatste uitzending van Zomergasten met Jim van Os is inmiddels alleen al via LinkedIn door 7011 mensen bekeken. Zoveel belangstelling voor een blogtekst heb ik niet eerder meegemaakt. Niemand hoeft mij dus nog wijs te maken dat er geen belangstelling bestaat voor de grote vragen rond psychiatrie, psychose en de soms […]
Onlangs stond ik voor het Centraal Station in Amsterdam. Tegen een geelgrijze hemel vloog een zwerm spreeuwen. Eerst zag ik alleen een donkere massa die voortdurend van vorm veranderde. Dan ineens ontstond er een patroon. Twee stromen kruisten elkaar, de zwerm werd bijna zwart en spreidde zich een ogenblik later weer uit boven het IJ, […]
“Ik heb de oorlog niet zozeer meegemaakt, ik bén de Tweede Wereldoorlog.” Dat is een een bekende uitspraak van Harry Mulisch, wiens vader tijdens de oorlog collaboreerde, en wiens moeder Joods was. Wat gebeurde er met Mulisch in de eerste jaren na de oorlog? Het antwoord begint misschien op een onverwachte plaats: niet bij de […]
Er zijn schrijvers die je bewondert, schrijvers die je verafschuwt en schrijvers die je vooral aanleiding geven om er jarenlang tegenaan te schoppen. Harry Mulisch behoorde duidelijk tot die laatste categorie. In 1987 verscheen Bestrijd het leed dat Mulisch heet, een inmiddels bekend geworden bundel met kritische en satirische stukken over de schrijver, zijn werk […]
Is Jim van Os de Jan Foudraine van deze tijd? Het is een vraag die zich bijna vanzelf opdringt na de laatste uitzending van Zomergasten. Van Os liet daarin een fragment zien van Jan Foudraine uit diens glorietijd, de jaren zeventig, toen de psychiatrie hevig ter discussie stond en de antipsychiatrie opkwam. Het was een […]
Jim van Os bevindt zich in een opmerkelijke positie binnen de geschiedenis van de moderne psychiatrie. Hij werkte mee aan de totstandkoming van de DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders). Hij was als lid van de werkgroep die zich bezighield met psychotische stoornissen. Juist daardoor kent hij het classificatiesysteem niet alleen als criticus, […]
Harry Mulisch was gaandeweg zijn carrière allang niet meer alleen een schrijver voor een literair publiek. Vanaf de jaren tachtig groeide hij uit tot een van de bekendste Nederlandse auteurs. De aanslag was zijn grote doorbraak: een enorme bestseller, verfilmd door Fons Rademakers, die er in 1987 een Oscar mee won. Met De ontdekking van […]
Op 9 september geef ik in Tresoar een lezing over mijn boek De waan van het schrijven – Harry Mulisch en de creatieve psychose. Althans, dat is de bedoeling. De laatste tijd speel ik namelijk met een enigszins verontrustend idee. Misschien moet ik die lezing helemaal niet zelf geven. Misschien kan ik beter iemand anders […]
Zondag a.s. is psychiater Jim van Os de laatste ‘Zomergast’ van dit seizoen. Ik ben benieuwd naar zijn verhaal. Ooit heb ik zelf samen met hem mogen spreken op een internationale conferentie in De Doelen in Rotterdam. Aan die bijeenkomst bewaar ik nog altijd wonderlijke herinneringen. Wouter Kusters had dit voor mij geregeld naar aanleiding […]
Ik moet eerlijk bekennen dat ik mij inmiddels enige zorgen begin te maken over mijn lezing op 9 september in Tresoar. Een lezing geven is één ding, maar ervoor zorgen dat er ook mensen komen luisteren is iets anders. Je kunt nog zo’n interessant verhaal hebben over Harry Mulisch, psychose en de waan van het […]
Het is een wonderlijke zaak. Hoe meer ik eraan trek, hoe meer moeite het mij kost om op 9 september genoeg mensen bij elkaar te krijgen voor mijn lezing in Tresoar. Je zou toch denken: iemand heeft een boek geschreven, dat boek is verschenen, en die schrijver wil daar vervolgens een avondje over vertellen. Gratis […]
‘Een boek is een huis waar je een tijd in gewoond hebt.’ Die woorden van Oek de Jong kwamen gisteren in mij op. Als je een boek schrijft, woon je erin. Maar als het eenmaal verschenen is, kost het moeite om dat huis opnieuw binnen te gaan. Het is alsof je alleen nog door de […]
Ik heb iets met regenbogen. Altijd als ik er een zie, raak ik een beetje opgewonden. Make my day, denk ik dan even bij mezelf. Eergisteren, om 7.42 uur, zag ik vanuit het raam van mijn werkkamer een regenboog verschijnen, precies boven de fontein op het Europaplein. Zomaar een teken aan de hemel. Is het […]
Onlangs verscheen bij uitgeverij Aspekt mijn boek: De waan van het schrijven – Harry Mulisch en de creatieve psychose Op woensdag 9 september om 20 uur geef ik een lezing in café De Gouden Leeuw in Tresoar. Adres: Boterhoek 1, te Leeuwarden. Inloop vanaf 19.30 uur. In mijn lezing onderzoek ik de betekenis van de psychotische ervaring […]
Eergisteren fietste ik weer eens door Amsterdam-Zuid, de buurt waar ik mijn hele schoolgaande jeugd heb doorgebracht. Ik ben geboren in 1947, een babyboomer twee jaar na de oorlog. Als kind wist ik nauwelijks iets van de Holocaust. Er werd mij weinig over verteld. De oorlog was voorbij en het leven moest verder. De wederopbouw […]
Er wordt mij nog wel eens gevraagd waarom ik steeds weer terugkeer naar mijn puberteitspsychose. Alsof die ervaring uit 1966 in al die jaren daarna het middelpunt van mijn denken is gebleven. Die vraag begrijp ik wel, maar zelf ervaar ik het anders. Ik schrijf niet steeds opnieuw over mijn psychose. Ik schrijf vanuit een […]
‘Waan en kwaad lijken een relatie te hebben. Dat was zeker zo in het geval van Hitler.’ Dat is een zin uit de bespreking van Patricia van Bosse op de site van Civis Mundi van mijn boek Het algoritme van de waan. Naoorlogse geschiedenis door de ogen van een babyboomer, dat drie jaar geleden verscheen […]
Hitler lijkt een substituut geworden voor wat voorheen ‘het kwaad’ werd genoemd, zo besloot ik mijn blog van gisteren. Maar zodra Hitler als het ultieme kwaad wordt aangewezen, ligt een oude verleiding op de loer: het kwaad opnieuw te begrijpen als een zelfstandige, absolute macht, tegenover een even absoluut goede macht. Daarmee keren we terug […]
Moshe Feiglin, voormalig Knessetlid voor de Likud en vertegenwoordiger van de religieus-nationalistische rechterzijde in Israël, pleitte in 2024 voor de vernietiging en ontvolking van Gaza en sprak over een toekomstig ‘Hebrew Gaza’. In dat verband haalde hij Hitler aan. (zie video hieronder) Volgens Feiglin zou Hitler hebben gezegd dat hij niet kon leven zolang er […]
‘Je mag een ander mens niet aandoen wat je zelf niet wilt ondergaan of in het verleden hebt ondergaan’. Dat is de gulden regel van de christelijk-humanistische ethiek. De Joodse traditie kent die gedachte eveneens, beroemd geworden in de uitspraak van Hillel (50 v.Chr. – 10 n.Chr.) : ‘Wat gij haat, doe dat uw naaste […]
Onlangs vertelde de 26-jarige Vlaamse YouTuber Nathan Vandergunst, beter bekend als ACID, waarom hij een maand van YouTube was verdwenen. (zie: hier) Het ging niet goed met hem. Hij probeerde zich een tijdlang te verliezen in festivals en feestjes, maar merkte dat de werkelijkheid hem bleef achtervolgen. Hij moest praten, maar een afspraak met een […]