Soms bekruipt mij het vermoeden dat de hedendaagse samenleving niet langer de juiste biotoop vormt voor leiderschap, zoals een uitgedroogd moeras geen habitat meer is voor amfibieën. Het probleem zit dan niet bij de leiders, maar bij het ecosysteem dat hen voortbrengt. Zoals een bodem die met pesticiden is verzadigd alleen nog genetisch uniforme gewassen […]
Onlangs raakte ik in gesprek met iemand die mij vertelde dat ik een Varken ben. Niet moreel, maar kosmisch. Ik ben geboren in 1947, het jaar van het Varken. De Chinese kalender, zo zei hij plechtig, volgt een cyclus van zestig jaar. Ik bevind mij dus inmiddels in mijn tweede varkensronde, een soort heruitgave in […]
In de jaren zestig ging ik wel eens naar experimenteel toneel. Althans: ik was aanwezig in een ruimte waarin acteurs zich voortbewogen alsof ze instructies kregen via een slecht afgestemde radiozender uit een parallel universum. Het theater zat in de Nes, maar had net zo goed nergens kunnen zijn. De toneelgroep Studio speelde voorstellingen waarin […]
’s Middags, ik werkte niet, ik studeerde niet, ik deed niets wat meetelde in de statistieken van vooruitgang, productiviteit of morele deugd. Ik zat in de huiskamer, die inmiddels niet langer een kamer was maar een computerruimte. Het licht van mijn telefoon viel op de muur als een tweede zon. De kat lag ergens, maar […]
Maar niets blijft hierbij. Alles wil meer, verder, dieper, harder. Zelfs het vlindertje draagt inmiddels een meetbare ecologische voetafdruk. Het fladderen is niet langer onschuldig; het is een handeling. Er is een protocol. Iemand heeft bezwaar gemaakt tegen de kleur. Geel is beladen. Geel polariseert. Ik kijk het na en voel hoe God opnieuw tussen […]
Synopsis: Dit manuscript onderzoekt de diepe spiegelingen tussen psychose, creativiteit en de opkomst van kunstmatige intelligentie. Vanuit het werk en de biografie van Harry Mulisch ontvouwt zich een visie waarin de psychose niet louter als ziekte verschijnt, maar als een ontregeling waarin taal zichzelf begint te produceren en het subject tijdelijk buitenspel zet. Die ervaring […]
Achteraf bezien was zij waarschijnlijk niet zozeer een persoon, maar een functie. Een rol in een groter systeem, zoals tegenwoordig iedereen een rol blijkt te zijn: data-invoer, sentimentdrager, reputatie-risico. Ik begon te vermoeden dat zij mij niet haatte als mens, maar als variabele. Ik was een storende factor in haar innerlijk spreadsheet, een foutmelding die […]
De klassieke kritiek heeft nooit enige aandacht aan de lezer besteed; voor haar was er maar één persoon die telde in de literatuur: de schrijver. We beginnen nu zo langzamerhand van dat soort antifrases los te komen, waarmee de beschaafde kringen hooghartige verwijten uitspreken ten gunste van juist datgene wat ze terzijde schuiven, ontkennen, verstikken […]
Voor zover bekend bestaat er geen klinisch of psychiatrisch bewijs dat Harry Mulisch ooit officieel psychotisch is geweest. Er zijn geen diagnoses, geen opnames en geen medische dossiers die daarop wijzen. Wel stond hij bekend om zijn uitzonderlijke verbeeldingskracht, intellectuele intensiteit en soms obsessieve werkwijze—eigenschappen die binnen het spectrum van artistieke gedrevenheid vallen en niet […]
Hoe zou je het doen als je alles nog eens over mocht doen? Stel dat je achttien was en wist wat je nu wist, wat zou je dan doen? Het zijn vragen die altijd weer worden gesteld. Nutteloos, maar hardnekkig. Ze blijven zich aandienen alsof ze ergens toe dienen, alsof er werkelijk iets te winnen […]
De gedachte dat onze werkelijkheid in toenemende mate ‘psychotiseert’ onder invloed van de technologie, en meer recent van kunstmatige intelligentie, vraagt om een verschuiving van perspectief. Niet de mens wordt per definitie zieker, maar de wereld waarin hij leeft verandert van structuur. Wat zich aandient is geen epidemie van individuele psychosen, maar een werkelijkheid die […]
Wat mij in het denken van Gilles Deleuze en Felix Guattari altijd heeft aangetrokken, is hun hardnekkige weigering om de psychose louter te begrijpen als een defect of een ontsporing. In plaats daarvan benaderen zij psychotische processen als extreme vormen van hetzelfde krachtenveld waarin ook creativiteit, denken en verbeelding zich bewegen. Niet het tekort staat […]
Begin jaren tachtig had ik een depressie die bijna twee jaar duurde. Ik kreeg pillen en therapie, in mijn geval Trilafon en individuele en later ook groepstherapie bij wat toen de SPD heette, de Gemeentelijke Psychiatrische Dienst in Leeuwarden, gehuisvest in een betonnen gebouw dat De Hege Wier werd genoemd. Niets hielp, ook de pillen […]
De toekomst openbaart zich zelden als een plotselinge breuk. Meestal dient zij zich aan in de gedaante van een voorzorgsmaatregel, een tijdelijke uitzondering, een technische optimalisatie die slechts bedoeld is om het leven te beschermen. Wat achteraf als een radicale omwenteling verschijnt, wordt in het heden ingevoerd als noodzaak. Giorgio Agamben heeft erop gewezen dat […]
Soms lijkt het alsof de tijd niet langer samenvalt met zichzelf. Het heden glipt weg op het moment dat het zich aandient, alsof het al geschiedenis wil worden voordat het goed en wel ervaren is. We leven vooruitlopend op herinnering, omgeven door archieven, reconstructies en herhalingen, terwijl het nu zelf ongrijpbaar blijft. Misschien is dat […]
Er lijkt iets te zijn waardoor het fenomeen identiteit zich steeds opnieuw, bijna uit het niets, aandient. Wat niet in het bestaande systeem past, wordt niet zozeer buitengesloten, maar omgesmeed, hergebruikt, ingelijfd. Wie zich eenmaal vastbijt in dit proces raakt verstrikt in een zelf-versterkende dynamiek die mythen, beelden en overtuigingen voortdurend reproduceert. Paradoxaal genoeg lijken […]
In dit boek onderzoek ik hoe de verwevenheid van menselijke creativiteit en esoterie opnieuw gestalte krijgt bij de opkomst van kunstmatige intelligentie. Ik analyseer hoe het oeuvre van Harry Mulisch gelezen kan worden als een spiegel van een wereld die steeds mechanischer, autonomer en psychotischer wordt. Centraal staat voor mij de figuur van de machinemens: […]
Soms heb ik het gevoel dat ik niet zozeer in de wereld leef, maar in haar voortdurende uitleg daarvan. Alles om mij heen lijkt al gesproken voordat ik het zelf heb kunnen ervaren. Wat mij bereikt, arriveert zelden nog ongefilterd door media. De explosie van media in onze tijd heeft niet alleen het volume van […]
“Emotie heeft exacte algoritmes, en in zijn studies van de analoge en relationele aard van de werkelijkheid heeft Gregory Bateson ons heldere voorbeelden gegeven van de manier waarop deze werkelijkheid in kaart kan worden gebracht.” Met deze opmerking raakt Morris Berman in De terugkeer van de betovering (1981) bijna terloops een oud spanningsveld in het […]
De Stichting Sito, de organisatie achter de centrale examens voor het voortgezet onderwijs, zal een tekst van mij gaan gebruiken voor de examens van dit jaar. Dat is een hele eer natuurlijk. Welke tekst dat is – en voor welk vak – kan ik natuurlijk niet zeggen. Het is al bijzonder dat ik dit vooraf […]
Soms lijkt het leven op een poging iets vast te grijpen dat niet te vatten is. Betekenis, liefde, waarheid, ze waaien langs je heen. Wie verstandig is, bouwt dijken en systemen. Wie minder verstandig is, steekt zijn hand uit. Niet om te bezitten, maar om te voelen waarheen de wind waait. In mijn leven heb […]
Het gebeurde zestig jaar geleden, in zomaar een nacht in januari 1966. Ik weet niet meer hoe laat het was, alleen dat de stilte zich had verdicht tot iets zwaars en onontkoombaars. Ik zat aan mijn bureau, het licht van de lamp als een kleine cirkel in een verder eindeloze duisternis. Mijn hand bleef schrijven, […]
‘Questo sol m’ arde, e questo m’ innamora.‘ Dat zijn woorden van Michelangelo. ’Deze zon verteert me en maakt dat ik me overgeef aan de liefde,’ zo zou deze woorden kunnen vertalen. Ernest Becker citeert ze aan het slot van een ijzingwekkende passage waarmee hij zijn boek De ontkenning van de dood (1973) afrondt. Wat wij ‘schepping’ […]
Als ik terugzie op 2025, zie ik wat mij betreft een bewogen jaar voor me. Een openhartoperatie en een intensieve behandeling vanwege prostaatkanker. Beide kwalen werden vroeg ontdekt, dus alles is gelukkig goed afgelopen. Ik voel me inmiddels weer kerngezond en superfit. Onderwijl werd vorig jaar aan mij ook nog eens de Van Helsdingenprijs toegekend, […]
Tegenwoordig is de futurologie opnieuw sterk in opkomst. De oorzaak ligt in de razendsnelle technologische ontwikkelingen – zoals kunstmatige intelligentie en klimaatverandering – die de behoefte aan toekomstgericht denken en plannen hebben aangewakkerd. Inmiddels deinzen sommige wetenschappers er niet meer voor terug om het ondenkbare denkbaar te maken, zowel in utopische als in dystopische zin. […]
In De terugkeer van de betovering (1981) gebruikt Morris Berman het begrip ‘deelnemend bewustzijn’ om een fundamentele breuk in de westerse cultuurgeschiedenis zichtbaar te maken. Het is een begrip dat nauw verwant is aan de participation mystique, zoals dat aan het begin van de twintigste eeuw werd geformuleerd door Lucien Lévy-Bruhl. Daarmee doelt Berman op […]
Het is onbekend wie als eerste de uitspraak “The opposite goes anyway” heeft gedaan. Het citaat is niet terug te vinden in het werk van William Blake en komt niet voor in betrouwbare edities van zijn poëzie of proza. Toch wordt het hardnekkig aan hem toegeschreven. Dat is begrijpelijk, want inhoudelijk sluit het nauw aan […]
Ik kwam Franeker binnen zonder uit te stappen. Dat gebeurt vaker. De trein vertraagt, de deuren zuchten even alsof ze iets willen zeggen, en dan glijdt het perron voorbij als een gedachte die je net niet afmaakt. FRANEKER, staat er, in witte letters op blauw, alsof iemand het bestaan zelf even heeft ondertiteld. Ik blijf […]
In de jaren tachtig las ik het boek Morris Berman: De terugkeer van de betovering. Hij pleitte voor een herwaardering van intuïtieve en holistische manieren van denken in een wereld die steeds meer onttoverd raakt door de objectieve wetenschap. Ik heb nooit zo in betovering geloofd, laat staan in wonderen, en toch blijf ik nog altijd […]
Toen ik zo’n jaar of veertien was, fantaseerde ik wel eens dat ik een oliedruppel was. Dat lijkt achteraf een riskante bekentenis, nu olie vooral wordt geassocieerd met olierampen, klimaatrapporten en boze activisten die zich aan schilderijen vastlijmen. Maar destijds was olie nog onschuldig. Ik had ergens gelezen dat de moleculaire structuur van olie zodanig […]
We willen God terug. Niet als idee, niet als digitale verschijning, maar lijfelijk, hoorbaar, met stemverheffing en misbaar. God, kom van dat dak af, het is koud daarboven en beneden is het niet veel beter. We waarschuwen al zo lang niet meer; waarschuwen is ingeruild voor demonstreren. Spandoeken, gele hesjes, hashtags. God terug, God nu, […]
In haar boek The Extinction of Experience gaat Christine Rosen diep in op de verschraling van menselijke ervaring in een door technologie bemiddelde wereld: over het verlies van directheid, van lichamelijke aanwezigheid, van traagheid en aandacht. Maar de figuur van de generatieve AI als creatieve mede-auteur in teksten blijft bij haar grotendeels buiten beeld. Dat is geen […]
De behoefte aan Lebensraum was eigen aan Hitlers geopolitieke onvrede en veroveringsdrang. Deze zouden onder meer hun wortels vinden in het boek Volk ohne Raum (1926) van Hans Grimm, dat in de jaren twintig een bestseller was, en de daarop aansluitende geopolitieke ideeën van Karl Haushofer (1869-1946) bij wie het begrip Lebensraum een centrale plaats […]
Uit een computer kan nooit meer voortkomen dan wat er vooraf in is gestopt. Of is het toch denkbaar dat computers ooit werkelijk intelligent en creatief worden — en daarmee gelijkwaardig aan, of zelfs superieur aan, de menselijke intelligentie met al haar scheppende vermogens? In zijn boek De compositie van de wereld verwijst Harry Mulisch […]
Wat gebeurt er wanneer schrijven zichzelf begint te schrijven? Wanneer taal loskomt van een menselijk bewustzijn en verandert in een autonoom systeem dat betekenis produceert zonder ervaring, zonder lichaam, zonder schuld? Dit boek vertrekt vanuit een ongemakkelijke stelling: kunstmatige intelligentie is geen neutraal hulpmiddel, maar de uiterste consequentie van een proces dat in aanleg al […]
In hun onlangs verschenen boek Wij zijn geen machines. Op zoek naar een nieuw mensbeeld keren Walter Breukers en Jaap Godrie zich tegen een mensopvatting die de mens begrijpt als een complex apparaat: gestuurd door genetische code, gericht op overleving en competitie, ingebed in een universum dat fundamenteel leeg en zinloos is. Dat mensbeeld is […]
Harry Mulisch heeft door zijn schrijven een literaire bypass gevonden voor de psychotische ervaring uit zijn adolescentie. Die ervaring, die zich kenmerkte door een overweldigend overschot aan betekenis, vond geen genezing in therapie, maar een draagvlak in taal. Mulisch herkende iets van die innerlijke ontregeling in de esoterische leer van Gurdjieff, zoals verwoord door Ouspensky. […]
Er bestaat zoiets als een vertwijfeling die niet schreeuwt, maar zacht zoemt, als een serverruimte diep onder de stad. Het is de ervaring van een verbroken harmonie, een wereld die nog wel functioneert maar niet meer klopt. Alles doet het nog, maar nergens is het midden. De huidige tijd vol waanzin en kunstmatige intelligentie heeft […]
De mens is in een grot geboren, maar inmiddels heeft hij er wifi. Uit de schimmen op de wand – eerst bizons, later PowerPoint-slides, nu push-meldingen – droomt hij zijn wereld. Wat hij ziet, is geen werkelijkheid maar een diavoorstelling van herinneringen, algoritmisch gerangschikt. Aan de vloedlijn van die zee ontstaan de parabels: oude verhalen, […]
De schrijver Jorge Luis Borges beschreef ooit een Chinese encyclopedie waarin dieren worden geordend volgens categorieën die voor ons absurd lijken: die van de Keizer zijn, gebalsemde, tamme, speenvarkens, sirenen, fabeldieren, loslopende honden, dieren die juist een kruik hebben gebroken. Wat deze opsomming onthutsend maakt, is niet haar willekeur, maar haar consequentie. De ordening faalt […]