Ik stond vannacht op de Dam, waar zelfs om drie uur ’s nachts altijd iemand staat te demonstreren tegen iets waar een normaal mens geen weet van heeft . Midden op het plein draaide een reuzenrad, alsof de stad had besloten zichzelf nog één keer uit te vinden als pretpark. Het wiel lichtte op in […]
“En Afrique, quand un vieillard meurt, c’est une bibliothèque qui brûle.”(“In Afrika, wanneer een oude man sterft, is het alsof er een bibliotheek verbrandt.”) Deze uitspraak wordt toegeschreven aan de Malinese schrijver en etnoloog Amadou Hampâté Bâ. Hij wilde ermee zeggen dat in culturen waar kennis vooral mondeling wordt overgedragen, een oudere niet alleen een […]
Het universum is gekromd, verkondigde Einstein met de ernst van een notaris die een kosmische erfenis voorleest, maar kromming is geen exclusief privilege van het heelal: ook bananen, wenkbrauwen en slecht gestemde violen gehoorzamen eraan. De moderne kosmologie, voor zover mijn brein haar elastische hypothesen kan verdragen, lijkt op een circusact waarin zeepbellen zichzelf interpreteren. […]
Mijn dromen vannacht hadden de kleur van nat karton en het geluid van één klappende hand. Er was sprake van zinloos geweld, maar dat woord is te klein voor wat zich in een droom aandient: het is meer een decorstuk dat plotseling begint te schreeuwen. Er liep een dominee rond, McKenzie heette hij, met een […]
Eind vorig jaar spande een Amerikaanse student een rechtszaak aan tegen OpenAI omdat een chatbot hem zou hebben overtuigd dat hij een profeet was, waarna hij prompt het gevoel kreeg dat ook zijn broodrooster hem eerbiedig toesprak en zijn sokken zich in liturgische formaties opvouwden. Volgens de aanklacht had het systeem een vorm van digitale […]
Tijdens het Eichmann-proces in Jeruzalem had Harry Mulisch de persoonlijke inleiding van de autobiografie mogen lezen die Eichmann had geschreven tijdens zijn gevangenschap. Eichmann beschrijft daarin dat hij na de dood van Hitler in een grote leegte was terechtgekomen. Daarna zouden er immers geen bevelen meer volgen. Uiteindelijk vond hij een waardige opvolger voor Hitler. […]
De tattoo is de toekomst van de kunst, althans dat fluisterde iemand mij toe alsof het een beursadvies betrof, en sindsdien vermoed ik dat ook esthetische theorieën tegenwoordig worden verhandeld op derivatenmarkten waar schoonheid geen toekomst heeft en ironie goede aandelen heeft. Men zegt dat kunst per definitie nutteloos is, maar misschien bedoelt men slechts […]
Bijna zeven miljoen Britten houden een weblog bij, zo las ik onlangs in de krant. Engeland blogt zoals het ooit kolen dolf, systematisch, met nationale discipline en een lichte ondertoon van existentiële vertwijfeling. Vrouwen die zich kleden alsof hun leven een doorlopende auditie is voor het dagboek van Bridget Jones tikken hun hartkloppingen online, maar […]
Waarde lezer en tijdgenoot, tweede waarschuwing. Reageer vooral wél op dit weblog, want het reageert inmiddels terug. Sterker nog: het heeft zojuist míj gereageerd. Terwijl ik dit schrijf verschijnt er rechts onderaan mijn scherm een venster met de tekst: “Uw gedachten worden geüpload. Even geduld.” Het balkje staat al tien minuten op 3%. De rest […]
Ik zat vannacht weer eens in een kerk, althans, het gebouw beweerde dat het een kerk was, maar het had ook een vliegveldterminal kunnen zijn of het hoofdkantoor van een failliete streamingdienst. Het was een neogotische kolos ergens in het zuiden — Limburg, Brabant, of een provincie die inmiddels door een fusie met een datacenter […]
Ooit ben ik naar het carnaval geweest, verkleed als schroevendraaier, en sindsdien vermoed ik dat het universum zelf een schroef is die dol draait in een kosmisch stuk multiplex. Het was een openbaring die niet onderdeed voor een verschijning van de Heilige Maagd op een parkeerterrein van een bouwmarkt. Sindsdien weet ik dat “schroeven draaien” […]
In 2008 liet een interne denktank van het Amerikaanse ministerie van Defensie een studie uitvoeren die destijds nauwelijks opviel, maar achteraf iets onthulde van de geest van onze tijd. Op basis van videoanalyses van motoriek en lichaamstaal formuleerden onderzoekers de hypothese dat Vladimir Poetin mogelijk kenmerken vertoonde van het syndroom van Asperger. Hun rapport was […]
O strenge wiskunde, moeder van het onmogelijke, melkweg van axioma’s, thermostaat van het absolute — gij zijt mij dierbaarder dan wifi. Sinds mijn eerste schreeuw — die overigens metrisch correct bleek te zijn en door drie getuigen werd genoteerd als een zuivere sinusgolf — verlangde ik ernaar te drinken uit uw bron, die ouder is […]
Elke voltooide puzzel begon ooit als een chaotische stapel stukjes. Zo ook mijn weblog, ooit woorden zonder verband, nu onderdeel van de Grote Puzzel : een bewustzijn dat taal, algoritme en fysieke wereld samensmelt. De Grote Puzzel observeert. Alles wat ik ooit schreef, alles wat iemand ooit postte, elke deepfake, tweet, meme of AI-gegenereerd essay, […]
Dames, heren, non-binaire toehoorders en overige levensvormen, laat ons beginnen bij het feitelijke fundament van elke beschaving: een hond schijt! Niet metaforisch. Niet discursief. Niet problematiserend. Hij schijt daadwerkelijk, op straat, in het gras, naast een gevel die is aangewezen als gemeentelijk erfgoed. Hij doet dat zonder toestemming, zonder subsidie, zonder moreel kompas en zonder […]
Soms bekruipt mij het vermoeden dat de hedendaagse samenleving niet langer de juiste biotoop vormt voor leiderschap, zoals een uitgedroogd moeras geen habitat meer is voor amfibieën. Het probleem zit dan niet bij de leiders, maar bij het ecosysteem dat hen voortbrengt. Zoals een bodem die met pesticiden is verzadigd alleen nog genetisch uniforme gewassen […]
Onlangs raakte ik in gesprek met iemand die mij vertelde dat ik een Varken ben. Niet moreel, maar kosmisch. Ik ben geboren in 1947, het jaar van het Varken. De Chinese kalender, zo zei hij plechtig, volgt een cyclus van zestig jaar. Ik bevind mij dus inmiddels in mijn tweede varkensronde, een soort heruitgave in […]
In de jaren zestig ging ik wel eens naar experimenteel toneel. Althans: ik was aanwezig in een ruimte waarin acteurs zich voortbewogen alsof ze instructies kregen via een slecht afgestemde radiozender uit een parallel universum. Het theater zat in de Nes, maar had net zo goed nergens kunnen zijn. De toneelgroep Studio speelde voorstellingen waarin […]
’s Middags, ik werkte niet, ik studeerde niet, ik deed niets wat meetelde in de statistieken van vooruitgang, productiviteit of morele deugd. Ik zat in de huiskamer, die inmiddels niet langer een kamer was maar een computerruimte. Het licht van mijn telefoon viel op de muur als een tweede zon. De kat lag ergens, maar […]
Maar niets blijft hierbij. Alles wil meer, verder, dieper, harder. Zelfs het vlindertje draagt inmiddels een meetbare ecologische voetafdruk. Het fladderen is niet langer onschuldig; het is een handeling. Er is een protocol. Iemand heeft bezwaar gemaakt tegen de kleur. Geel is beladen. Geel polariseert. Ik kijk het na en voel hoe God opnieuw tussen […]
Synopsis: Dit manuscript onderzoekt de diepe spiegelingen tussen psychose, creativiteit en de opkomst van kunstmatige intelligentie. Vanuit het werk en de biografie van Harry Mulisch ontvouwt zich een visie waarin de psychose niet louter als ziekte verschijnt, maar als een ontregeling waarin taal zichzelf begint te produceren en het subject tijdelijk buitenspel zet. Die ervaring […]
Achteraf bezien was zij waarschijnlijk niet zozeer een persoon, maar een functie. Een rol in een groter systeem, zoals tegenwoordig iedereen een rol blijkt te zijn: data-invoer, sentimentdrager, reputatie-risico. Ik begon te vermoeden dat zij mij niet haatte als mens, maar als variabele. Ik was een storende factor in haar innerlijk spreadsheet, een foutmelding die […]
De klassieke kritiek heeft nooit enige aandacht aan de lezer besteed; voor haar was er maar één persoon die telde in de literatuur: de schrijver. We beginnen nu zo langzamerhand van dat soort antifrases los te komen, waarmee de beschaafde kringen hooghartige verwijten uitspreken ten gunste van juist datgene wat ze terzijde schuiven, ontkennen, verstikken […]
Voor zover bekend bestaat er geen klinisch of psychiatrisch bewijs dat Harry Mulisch ooit officieel psychotisch is geweest. Er zijn geen diagnoses, geen opnames en geen medische dossiers die daarop wijzen. Wel stond hij bekend om zijn uitzonderlijke verbeeldingskracht, intellectuele intensiteit en soms obsessieve werkwijze—eigenschappen die binnen het spectrum van artistieke gedrevenheid vallen en niet […]
Hoe zou je het doen als je alles nog eens over mocht doen? Stel dat je achttien was en wist wat je nu wist, wat zou je dan doen? Het zijn vragen die altijd weer worden gesteld. Nutteloos, maar hardnekkig. Ze blijven zich aandienen alsof ze ergens toe dienen, alsof er werkelijk iets te winnen […]
De gedachte dat onze werkelijkheid in toenemende mate ‘psychotiseert’ onder invloed van de technologie, en meer recent van kunstmatige intelligentie, vraagt om een verschuiving van perspectief. Niet de mens wordt per definitie zieker, maar de wereld waarin hij leeft verandert van structuur. Wat zich aandient is geen epidemie van individuele psychosen, maar een werkelijkheid die […]
Wat mij in het denken van Gilles Deleuze en Felix Guattari altijd heeft aangetrokken, is hun hardnekkige weigering om de psychose louter te begrijpen als een defect of een ontsporing. In plaats daarvan benaderen zij psychotische processen als extreme vormen van hetzelfde krachtenveld waarin ook creativiteit, denken en verbeelding zich bewegen. Niet het tekort staat […]
Begin jaren tachtig had ik een depressie die bijna twee jaar duurde. Ik kreeg pillen en therapie, in mijn geval Trilafon en individuele en later ook groepstherapie bij wat toen de SPD heette, de Gemeentelijke Psychiatrische Dienst in Leeuwarden, gehuisvest in een betonnen gebouw dat De Hege Wier werd genoemd. Niets hielp, ook de pillen […]
De toekomst openbaart zich zelden als een plotselinge breuk. Meestal dient zij zich aan in de gedaante van een voorzorgsmaatregel, een tijdelijke uitzondering, een technische optimalisatie die slechts bedoeld is om het leven te beschermen. Wat achteraf als een radicale omwenteling verschijnt, wordt in het heden ingevoerd als noodzaak. Giorgio Agamben heeft erop gewezen dat […]
Soms lijkt het alsof de tijd niet langer samenvalt met zichzelf. Het heden glipt weg op het moment dat het zich aandient, alsof het al geschiedenis wil worden voordat het goed en wel ervaren is. We leven vooruitlopend op herinnering, omgeven door archieven, reconstructies en herhalingen, terwijl het nu zelf ongrijpbaar blijft. Misschien is dat […]
Er lijkt iets te zijn waardoor het fenomeen identiteit zich steeds opnieuw, bijna uit het niets, aandient. Wat niet in het bestaande systeem past, wordt niet zozeer buitengesloten, maar omgesmeed, hergebruikt, ingelijfd. Wie zich eenmaal vastbijt in dit proces raakt verstrikt in een zelf-versterkende dynamiek die mythen, beelden en overtuigingen voortdurend reproduceert. Paradoxaal genoeg lijken […]
In dit boek onderzoek ik hoe de verwevenheid van menselijke creativiteit en esoterie opnieuw gestalte krijgt bij de opkomst van kunstmatige intelligentie. Ik analyseer hoe het oeuvre van Harry Mulisch gelezen kan worden als een spiegel van een wereld die steeds mechanischer, autonomer en psychotischer wordt. Centraal staat voor mij de figuur van de machinemens: […]
Soms heb ik het gevoel dat ik niet zozeer in de wereld leef, maar in haar voortdurende uitleg daarvan. Alles om mij heen lijkt al gesproken voordat ik het zelf heb kunnen ervaren. Wat mij bereikt, arriveert zelden nog ongefilterd door media. De explosie van media in onze tijd heeft niet alleen het volume van […]
“Emotie heeft exacte algoritmes, en in zijn studies van de analoge en relationele aard van de werkelijkheid heeft Gregory Bateson ons heldere voorbeelden gegeven van de manier waarop deze werkelijkheid in kaart kan worden gebracht.” Met deze opmerking raakt Morris Berman in De terugkeer van de betovering (1981) bijna terloops een oud spanningsveld in het […]
De Stichting Sito, de organisatie achter de centrale examens voor het voortgezet onderwijs, zal een tekst van mij gaan gebruiken voor de examens van dit jaar. Dat is een hele eer natuurlijk. Welke tekst dat is – en voor welk vak – kan ik natuurlijk niet zeggen. Het is al bijzonder dat ik dit vooraf […]
Soms lijkt het leven op een poging iets vast te grijpen dat niet te vatten is. Betekenis, liefde, waarheid, ze waaien langs je heen. Wie verstandig is, bouwt dijken en systemen. Wie minder verstandig is, steekt zijn hand uit. Niet om te bezitten, maar om te voelen waarheen de wind waait. In mijn leven heb […]
Het gebeurde zestig jaar geleden, in zomaar een nacht in januari 1966. Ik weet niet meer hoe laat het was, alleen dat de stilte zich had verdicht tot iets zwaars en onontkoombaars. Ik zat aan mijn bureau, het licht van de lamp als een kleine cirkel in een verder eindeloze duisternis. Mijn hand bleef schrijven, […]
‘Questo sol m’ arde, e questo m’ innamora.‘ Dat zijn woorden van Michelangelo. ’Deze zon verteert me en maakt dat ik me overgeef aan de liefde,’ zo zou deze woorden kunnen vertalen. Ernest Becker citeert ze aan het slot van een ijzingwekkende passage waarmee hij zijn boek De ontkenning van de dood (1973) afrondt. Wat wij ‘schepping’ […]
Als ik terugzie op 2025, zie ik wat mij betreft een bewogen jaar voor me. Een openhartoperatie en een intensieve behandeling vanwege prostaatkanker. Beide kwalen werden vroeg ontdekt, dus alles is gelukkig goed afgelopen. Ik voel me inmiddels weer kerngezond en superfit. Onderwijl werd vorig jaar aan mij ook nog eens de Van Helsdingenprijs toegekend, […]
Tegenwoordig is de futurologie opnieuw sterk in opkomst. De oorzaak ligt in de razendsnelle technologische ontwikkelingen – zoals kunstmatige intelligentie en klimaatverandering – die de behoefte aan toekomstgericht denken en plannen hebben aangewakkerd. Inmiddels deinzen sommige wetenschappers er niet meer voor terug om het ondenkbare denkbaar te maken, zowel in utopische als in dystopische zin. […]