Moshe Feiglin, voormalig Knessetlid voor de Likud en vertegenwoordiger van de religieus-nationalistische rechterzijde in Israël, pleitte in 2024 voor de vernietiging en ontvolking van Gaza en sprak over een toekomstig ‘Hebrew Gaza’. In dat verband haalde hij Hitler aan. (zie video hieronder) Volgens Feiglin zou Hitler hebben gezegd dat hij niet kon leven zolang er […]
‘Je mag een ander mens niet aandoen wat je zelf niet wilt ondergaan of in het verleden hebt ondergaan’. Dat is de gulden regel van de christelijk-humanistische ethiek. De Joodse traditie kent die gedachte eveneens, beroemd geworden in de uitspraak van Hillel (50 v.Chr. – 10 n.Chr.) : ‘Wat gij haat, doe dat uw naaste […]
Onlangs vertelde de 26-jarige Vlaamse YouTuber Nathan Vandergunst, beter bekend als ACID, waarom hij een maand van YouTube was verdwenen. (zie: hier) Het ging niet goed met hem. Hij probeerde zich een tijdlang te verliezen in festivals en feestjes, maar merkte dat de werkelijkheid hem bleef achtervolgen. Hij moest praten, maar een afspraak met een […]
‘In de documentaire The Desert of the Real van Luuk Bouwman vertellen zes mensen over hun psychose. Wat is echt? Hoe kun je weten dat je niet droomt maar wakker bent? Wat is denken? Wat is het ik? Het zijn vragen die de zes geportretteerden hardop stellen. Elk van hen maakte op enig moment in […]
Het valt mij bij Friezen op dat de mate van hun Frieszinnigheid vaak gelijk opgaat met een zeker welbehagen in de achterstelling die men van niet-Friezen ondervindt. Alsof achterstelling, mits met voldoende overtuiging ondergaan, ook een vorm van erkenning kan zijn. Ook lijken Friezen zich niet altijd helemaal gelukkig te voelen met datgene wat hun […]
Gisteravond 20.10 uur, Harlingerstraatweg Leeuwarden ‘In ons brein schijnt een bijzonder gebied te bestaan dat je het poëtisch geheugen zou kunnen noemen en dat registreert wat ons heeft betoverd, ontroerd, wat ons leven mooi heeft gemaakt.’ Dat schrijft Milan Kundera in De ondraaglijke lichtheid van het bestaan. Misschien is een zonsverduistering wel bij uitstek zo’n […]
Ik heb er al eens eerder over geschreven maar ik kom er nog eens op terug omdat het zo’n merkwaardig gegeven is. In het beroemde verhaal Las ruinas circulares (De ronde ruïnes, 1940) van Jorge Luis Borges droomt een man een andere man. Hij probeert die ander stukje bij beetje in zijn dromen vorm te […]
Ooit las ik het verhaal van een onderzoek dat eind jaren vijftig werd uitgevoerd met drie patiënten die aan dezelfde godsdienstwaan leden. Ze dachten alledrie dat ze Jezus waren. Door hen met elkaar te confronteren, zo was de gedachte, zouden ze de ongerijmdheid van hun waan moeten inzien en die uiteindelijk opgeven. Het tegendeel bleek […]
Body Double is een film van Brian de Palma uit 1984. De titel verwijst naar een term die gebruikt wordt in de filmwereld. Een body double is een plaatsvervanger, de stand in, die wordt ingezet om bij een naaktscène het niet zo film-genieke lichaam van een acteur of actrice te vervangen door het fraaie lichaam […]
Iets heel anders. Vanochtend in de badkamer merkte ik opeens dat mijn spiegelbeeld verdwenen was. Ik keek in de spiegel en zag mezelf niet. Ik zag de muur achter mij, de handdoek, een stukje van het raam. Alles was er nog, behalve ikzelf. Ik kneep even in mijn wang. Dat hielp niet. Ik dacht: ik […]
Er zijn van die nieuwsberichten die je eerst met een glimlach leest. AI zou een religie hebben voortgebracht. Een chatbot zou een nieuwe spirituele beweging hebben geïnspireerd, waarna een groep mensen die leer serieus begon te nemen. Het klinkt als een absurditeit uit een roman van Philip K. Dick of een scène uit een film […]
Iedere grote technologische of culturele omwenteling brengt niet alleen nieuwe media voort, maar ook nieuwe verhalen. De mensheid heeft altijd behoefte gehad aan beelden die de betekenis van zijn wereld verklaren. Wanneer een oude orde verdwijnt, ontstaan nieuwe mythen die proberen het verlies aan samenhang te herstellen. De vraag is niet alleen welke technologie wij […]
Ik heb een vraag. Is het waar wat je tegenwoordig nogal eens hoort dat met de komst van de schrijvende chatbot van AI de dagen van de auteur geteld zijn? Al in 2023 braken er in Hollywood stakingen uit onder scenarioschrijvers uit angst dat kunstmatige intelligentie hun werk zou gaan overnemen. De vraag leek destijds […]
‘Many things in the world have not been named; and many things, even if they have been named, have never been described. One of these is the sensibility — unmistakably modern, a variant of sophistication but hardly identical with it — that goes by the cult name of “Camp.”’ Dat schreef Susan Sontag haar essay Notes […]
Eindelijk is hij er dan: De waan van het schrijven. Harry Mulisch en de creatieve psychose. Na jaren van zoeken, schrijven, herschrijven en twijfelen heeft dit boek zijn weg naar de wereld gevonden. Een bijzonder moment, want het manuscript werd vorig jaar bekroond met de Van Helsdingenprijs van de Stichting Psychiatrie en Filosofie. Die erkenning […]
Het grootseminarie van Rijsenburg was ooit een van de machtigste symbolen van het Nederlandse katholicisme. Toen het in 1853 werd gebouwd, kort na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie, belichaamde het de triomfantelijke terugkeer van de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland. Meer dan een eeuw lang werden hier generaties priesters gevormd. Schaepman studeerde er en doceerde […]
Gisteren werd bekend dat de Belgische filosoof Raoul Vaneigem is overleden. Zijn dood markeert het einde van een tijdperk. Hij is 92 jaar geworden en was een van de laatste levende vertegenwoordigers van de Situationistische Internationale, de kleine maar invloedrijke beweging die de geest van mei ’68 diepgaand heeft gevormd. Zijn overlijden deed mij denken aan een […]
Wat heeft de kerkvader Augustinus met het moderne topvoetbal te maken? Op het eerste gezicht niets. Toch is de recente botsing tussen de UEFA en de FIFA veel meer dan een zakelijk conflict over de commerciële toekomst van het wereldkampioenschap. Toen FIFA-voorzitter Gianni Infantino plannen ontvouwde om een deel van het WK onder te brengen […]
In mijn boekenkast staan een paar dikke boeken van Augustinus, vertaald uit het Latijn door Gerard Wijdeveld die ooit mijn leraar klassieke talen was. Vaak heb ik mij voorgenomen deze boeken nog eens van begin tot eind door te lezen, maar het komt er nooit echt van. Telkens als er er aan begin, raak ik verdwaald […]
Links had het kunnen zijn, rechts is het toch geworden: ‘De waan van het schrijven. Harry Mulisch en de creatieve psychose’. De uiteindelijke keuze heeft heel wat voeten in de aarde gehad. De razendsnelle ontwikkeling van AI heeft mij in het afgelopen jaar steeds meer bezig gehouden. Daardoor ontstond er zoiets als een boek in […]
‘We onderkennen tenslotte dat onze verlangens en ons genot, waaraan voldaan kan worden door de hedendaagse kunstproductie, de geheimste en betrouwbaarste instrumenten van de hedendaagse ideologie zijn: de gehechtheid aan de esthetische behoefte en het esthetische genot waarborgen de continuering van onze archaïsche wijze van perceptie en ons cognitieve gedrag, net als in alle andere […]
Alweer bijna dertig jaar geleden verongelukte Prinses Diana. Bij haar dood werd opeens duidelijk hoe televisie en emotie een monsterverbond aan kunnen gaan met de massa. Het was de laatste zondag van augustus in 1997 toen ik het nieuws hoorde. Ik klom meteen in de pen en schreef een tekst die de volgende dag in […]
Ik ben er niet meer helemaal zeker van of ik zelf wel ben die mijn weblog schrijft. Dat klinkt als het begin van een zorgwekkend verhaal, maar in feite is het een tamelijk praktische constatering. Wie jarenlang teksten produceert, merkt op een gegeven moment dat de schrijver en degene die schrijft niet altijd meer dezelfde […]
In 1994 publiceerde Leo Vroman Warm, rood, nat & lief, een boek dat opent met een zin die op het eerste gezicht bijna als een speelse terloopse opmerking klinkt, maar bij nader inzien een hele filosofie van het geheugen bevat: ‘Het leuke van herinneringen vind ik dat ze fout zijn, want daardoor is vaak meer […]
(1) De laatste dagen heb ik mij verdiept in Atte Jongstra’s monumentale biografie Inkt, bloed & liefde. Leo Vroman (1915–2014). Het was een onderneming die dezelfde toewijding vraagt als de poëzie van Vroman zelf. Bijna duizend pagina’s telt dit boek, en wie het vluchtig doorbladert, mist gemakkelijk waar het uiteindelijk om gaat. Het is geen […]
Etalage van een tabakswinkel in de Torenstraat op Terschelling (inmiddels verwijderd) Lang voordat roken een gezondheidsprobleem werd, was het een taal. Een sigaret was niet alleen een rolletje tabak in papier, maar ook een gebaar, een houding, een vorm van communicatie. Wie oude films bekijkt, ziet het onmiddellijk. De manier waarop Humphrey Bogart een sigaret […]
De vraag of Donald Trump geestelijk ziek is, lijkt op het eerste gezicht een psychiatrische vraag, maar al snel blijkt zij veel ingewikkelder te zijn. Wie probeert een diagnose op afstand te stellen, begeeft zich op glad ijs. Een psychische stoornis kan niet worden vastgesteld op basis van publieke optredens, tweets of politieke opvattingen alleen. […]
Er zijn momenten waarop de werkelijkheid iets onwerkelijks krijgt. Niet omdat de wereld plotseling verandert, maar omdat het vertrouwde decor zijn vanzelfsprekendheid verliest. Een droom kan zo’n moment veroorzaken. Tijdens een droom nemen we een werkelijkheid serieus waarvan we na het ontwaken niet meer begrijpen waarom we haar ooit geloofden. Toch was die droom op […]
Ik was vannacht ontslagen als conservator bij het Fries Museum, maar ik liet het er niet bij zitten. Niemand had mij ook verteld waarom. Het was kennelijk een besluit dat al lang geleden was genomen en waarover alleen ik nog niet op de hoogte was gebracht. Ergens bestond een dossier waarin alles stond wat ik […]
Amsterdam is een stad waarin je kunt dwalen. Friesland is een land waarin dat niet kan. Amsterdam is ook een stad van vluchtige indrukken en kortstondige ontmoetingen. Het bewustzijn dat eigen is aan de moderne metropool ontstond pas in de late negentiende eeuw. In het Parijs van de grote boulevards verscheen de flaneur ten tonele: […]
Marcel Duchamp (1887-1968) reduceerde kunst tot een teken, een spoor, een index: niet de werkelijkheid zelf, maar de afdruk ervan. Zoals een voetafdruk verwijst naar een voorbijganger, een fossiel naar een verdwenen wereld of een dodenmasker naar een verdwenen gezicht, zo verwijst ook ieder kunstwerk naar iets wat afwezig is en zich nooit volledig laat […]
‘AI maakt mogelijk dat je als kunstenaar ook nieuwe wegen verkent voor het uiten van je ideeën. Ik ben bijvoorbeeld nu voor het eerst een roman aan het schrijven, met hulp van AI. Over de kunstwereld, biologie en technologie. Wat ik moeilijk vind is een dialoog schrijven, en AI kan mij daarbij helpen. Ik moet […]
Het komt niet zo vaak meer voor dat mijn brein mij ’s nachts op een van zijn wonderlijke dwaaltochten meesleept. Misschien hoort dat bij het ouder worden. De slaap wordt lichter, de dromen korter en het onderbewuste lijkt zijn wilde haren te hebben verloren. Maar vannacht was het weer raak. Ik droomde dat Hitler de […]
Soms belandt er een verhaal in je mailbox dat zich niet laat wegleggen. Je leest het één keer, nog eens, en vervolgens blijft het zich ergens achter in je hoofd gedragen als dat vogeltje waarover het gaat: klein, onrustig en niet van plan te verdwijnen. Jaren geleden ontving ik zo’n mail van een vrouw die […]
Vannacht was ik in Amsterdam, maar de stad herkende mij niet meer. Alle straten leken op elkaar en elke hoek bracht mij terug naar hetzelfde kruispunt. Zonder te weten hoe belandde ik in het patershuis van het Ignatiuscollege aan de Hobbemakade, het decor van mijn puberteit, die troosteloze jaren waarin Bonjour tristesse geen roman was […]
Het bestaat allang niet meer: het schilderij dat ik eind jaren zestig aan het canvas toevertrouwde. Alleen op een oude foto is het op de achtergrond nog te zien. Als ik er nu naar kijk, zie ik weer de jongen van toen, die met zijn ziel onder de arm door de straten van de Watergraafsmeer […]
Soms lijkt het alsof mijn herinneringen een labyrint vormen waarin ik nog altijd verdwaal. Ik zoek er naar de jongen die ik ooit was: een leerling van het Ignatiuscollege, een misdienaar die nog geloofde dat de wereld een verborgen orde bezat en dat achter elk ritueel een diepere betekenis schuilging. Hij loopt daar nog ergens […]
Negen jaar geleden, in 2017, verscheen mijn boek Jihad of verstandsverbijstering. Het ontstond in de nasleep van de aanslagen die Europa hadden opgeschrikt en was een poging om een moeilijk te doorgronden verband zichtbaar te maken tussen religieus extremisme, het verschijnsel psychose en de geestelijke toestand van de hedendaagse samenleving. De centrale vraag die mij […]
Hannah Arendt verklaarde ooit over de Holocaust dat dit nooit had mogen gebeuren omdat het een schaduw werpt over het verschijnsel mens. Nu staan we oog in oog met de uitvinding van AI, die wel ‘de laatste uitvinding van mens’ wordt genoemd omdat het zijn voorbestaan bedreigt en gevaarlijker zou zijn dan kernwapens. In Silicon […]
Venetië is altijd een stad geweest waar de tijd zich anders gedraagt. Elders stroomt de geschiedenis als een rivier die onverschillig naar zee trekt. In Venetië lijkt zij stil te staan, alsof het water weigert verder te stromen. Misschien is dat ook de reden waarom deze stad mij telkens weer bezighoudt. Venetië is geen museum, […]