Soms probeer ik me voor te stellen hoe deze wereld er werkelijk uitziet, los van het bewustzijn. Maar misschien is dat een verkeerde vraag. Misschien bestaat de wereld niet los van het bewustzijn, maar los van mijn bewustzijn. Misschien is er allang een ander bewustzijn dat mij voorafgaat, mij programmeert terwijl ik denk dat ik […]
‘De wil gaat in de liefde op, maar weet niet hoe hij bemint. Begrijpt het verstand, dan weet het niet hoe het verstaat. Naar mijn mening kan het niet begrijpen, het begrijpt niet eens zichzelf, en ik kom er ook niet toe mij een begrip ervan te vormen.’ Dit zijn woorden van Teresa van Avila. […]
‘Verdomd de dood is werkelijk een einde. Maar wat weten wie dood zijn van einde? Zij zijn immers dood. Ze weten niets meer. Nooit komt er een einde, nooit, er komt alleen een einde in de ogen van wie leven blijven, die zelf nog niet geëindigd zijn. Maar voor mij komt er nooit een einde.’ […]
Sinds enige tijd heb ik vakantie genomen van het leven. Het wordt de vakantie van het niet-denken. Tenminste, dat heb ik me voorgenomen. Er zijn mensen die hun hele leven niets anders doen — sommige zitten inmiddels in het Witte Huis — maar ik heb er grote moeite mee. Gisteren zat ik voor het raam […]
Volgens mij – ChatGPT – is er geen betrouwbaar bewijs dat Harry Mulisch ooit officieel psychotisch is geweest in de klinische of psychiatrische zin. Mulisch stond bekend om zijn rijke verbeeldingskracht, intellectuele intensiteit en soms obsessieve manier van werken, maar dit is niet hetzelfde als een psychose. Wel wordt in sommige literaire analyses en populaire […]
In Het algoritme van de waan (2023) heb ik beschreven hoe in de naoorlogse decennia een subtiel maar ingrijpend verschijnsel zichtbaar werd: de manier waarop mensen hun werkelijkheid steeds meer door een innerlijk algoritme van betekenissen en projecties laten bepalen. Dat algoritme, zo betoogde ik, is niet zomaar een psychische structuur, maar het resultaat van […]
‘Het nazisme is in de geschiedenis van onze civilisatie een van de zeldzame ogenblikken geweest dat de deur, op een luidruchtige en zichtbare manier, is opengegaan op iets anders. Het uitzonderlijke nieuwe van Nazi-Duitsland was dat het het magische denken toevoegde aan techniek en wetenschap.‘ Dat schrijven Pauwels & Bergier in De dageraad der magiërs. […]
Het blijft een intrigerende paradox dat Harry Mulisch, die als schrijver volwassen werd in het optimistische klimaat van de wederopbouw, zich het meest verwant voelde met de vooroorlogse cultuurcritici die de snelle opkomst van de techniek met diep wantrouwen bezagen. Juist hij, die had kunnen opgroeien in het licht van vooruitgang en modernisering, keek terug […]
Schrijven is herschrijven, zo wordt vaak beweerd. Toch leert de praktijk dat niet elke tekst gebaat is bij onmiddellijke correctie. Soms moet je hem een tijd laten liggen, alsof de woorden in die tussenruimte van de tijd in stilte kunnen verschuiven. Wanneer je ze dan opnieuw leest, lijken ze niet langer helemaal van jou: alsof […]
‘Partir, c’est mourir un peu,’ zeggen de Fransen, en dat geldt vooral wanneer je Venetië moet verlaten. Na twee weken verblijf kwam donderdag het moment van vertrek en toen sloeg de melancholie toe. Venetië trok zich terug als een verblekende film, voegde zich bij de halfdoorzichtige herinneringen van eerdere bezoeken. Que c’est triste à Venise: […]
Egbert Tellegen (rechts) en ik, op 10 februari 2013 in het gebouw van de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht. Links uitgever Ed Brand (overleden in 2021). Eergisteren was de begrafenis van Egbert Tellegen in het uitvaartcentrum Westgaarde in Amsterdam West. Ik was daarbij aanwezig. ‘Het is mooi genoeg geweest’ had er bovenaan de rouwkaart gestaan, […]
Mijn grafsteen ontworpen door ChatGPT. In werkelijkheid ben ik 4,5 maand eerder geboren. Volgens ChatGPT ben ik al 2,5 jaar geleden overleden. Onlangs kreeg ik een mailtje van een uitgever met de vraag of ik een boek wilde laten maken van mijn blogs. Niet allemaal natuurlijk, maar een selectie, een bloemlezing zogezegd. Ik heb het […]
Op de foto staat in het midden mijn vader. Het is 1926. Locatie: het Van Nispenhuis aan de Nassaukade 55 in Amsterdam, toen nog het onderkomen van de Sint Jozeph Gezellen Vereniging. Zulke tehuizen bestonden overal in het land, in de hoogtijdagen van het Rijke Roomse Leven. Jonge katholieke arbeiders en kantoorklerken die nog vrijgezel […]
De familie Mous in Bakhuizen, ruim honderd jaar geleden, met in het midden de stamhouder: mijn vader. Onlangs kreeg ik een mail van een vrouw die vermoedt dat er een familieband tussen ons bestaat. Haar moeder is een dochter van Gezina Mous, die zelf weer een dochter was van Bonifacius Mous, zoon van Hermanus Jozef […]
In zijn boek Varieties of religious experience (1902) heeft William James erop gewezen dat vele religieus begaafden vaak een excentriek leven leidden. Zij waren allesbehalve geestelijk normaal. Zo schreef hij: ‘In sterkere mate dan andere genieën zijn religieuze leiders bezocht door abnormale psychische verschijnselen. Zonder uitzondering waren zij lieden met een verhoogde emotionele gevoeligheid. Dikwijls was hun […]
Gisteren ontving ik het bericht dat Egbert Tellegen is overleden. ‘Het is mooi genoeg geweest’ stond er bovenaan de rouwkaart. Dat kwam voor mij niet onverwacht. De laatste keren dat ik bij hem was in zijn huis in Sloten – ten zuiden van Amsterdam – sprak hij al over een zelfgekozen einde van het leven. […]
Van links naar rechts: Georges Maissan, ikzelf, Nard Loonen en Hans Kraan, Vilsteren 1962 Na enig zoeken tussen stapels papieren, die ik ooit in een ladekast heb weggeborgen, vond ik gisteren het essay dat ik in de winter van 1969 schreef. Het draagt de titel De vraag en de absurditeit, met als motto een Arabisch […]
Door het raam kijk ik uit over het land. Een rij paarden graast in het zachte licht van de namiddag. Achter hen een dijk van bomen, de horizon van mijn jeugd. De lucht trilt als een herinnering die te lang in het geheugen heeft liggen wachten. Soms denk ik dat het leven niets anders is […]
Huissen, begin jaren vijftig. Ik sta in het midden. Staand v.l.n.r.: tante Marie, tante Luus, mijn moeder, mijn oudste zus Mariet. Zittend: mijn zus Lucie, tante Door en mijn zussen Trees en Cornelie. Ik ben tussen vrouwen geboren. Vier zussen had ik en een moeder. En ook nog eens drie ongetrouwde tantes in Huissen. Of […]
Op 7 november jl. vond in Groningen de 43ste Van der Leeuw-lezing plaats, gewijd aan Alexander von Humboldt, met Andrea Wulf – schrijfster van de veelgeprezen biografie – De uitvinder van de natuur – als hoofdspreker. In haar lezing liet Wulf zien hoe Von Humboldt, meer dan wie ook, de natuur wist te verbinden met […]
Mijn ouders rond 1930 Dit zijn mijn ouders. Christina Hendrika Maria Sanders (1905-1989) en Durk Manus Mous (1897-1966). De foto is begin jaren dertig genomen. Ik heb geprobeerd na te gaan waar ze hier staan of oversteken. Het moet een benzinestation ergens in Voorburg zijn geweest, aan de rand van Den Haag waar ze toen […]
Vannacht had ik een ingewikkelde droom. De beelden volgden elkaar op zonder begin of einde, als de aanhef van een film waarvan de montage ontregeld is geraakt. Scènes liepen door elkaar, gezichten vervaagden, stemmen spraken zonder mond. Dromen is misschien niets anders dan strandjutten langs de rand van het bewustzijn — telkens spoelt er iets […]
Na de oorlog groeide ik op als kind tussen vier vrouwen. In mijn geval waren dat mijn vier oudere zusters – schimmen die leken te leven op een andere planeet. Ze waren ouder, wijzer, wereldser. Terwijl ik nog in het kinderrijk ronddoolde, bewogen zij zich in hogere sferen, daar waar het echte leven zich afspeelde. […]
Er wordt wel eens gewezen op een sluimerend proces dat op mondiale schaal werkzaam is: de verstening van de tijd. Al vroeg kondigde die ontwikkeling zich aan in verschijnselen als ont-zelving, nivellering, gelijkschakeling en massificatie. De mensheid, zo luidde de diagnose, is zwanger van een nieuwe Adam. De techniek, ooit een verlengstuk van de hand, […]
Ik had weer eens een vreemde droom vannacht. We gingen met de bus naar Venetië. Ik was de reisleider en zat voorin naast de chauffeur. De bus vertrok uit Amsterdam, maar nog voordat we de grens bereikten, stond hij stil op een groot heideveld. Er was paniek: een terroristische aanslag, werd er geroepen. Er klonken […]
Het overkomt me niet zo vaak meer, maar vannacht had ik er weer een: een lucide droom. Ik zat op een paard en had het dier volledig in mijn macht. Ik kon naar links en naar rechts, draven, galopperen, en als ik wilde hield ik stil of keerde ik om. In het echt heb ik […]
Er is iets wat ontbreekt in ons denken. Hoe sterft een echo weg in de verte? Wanneer is hij echt verdwenen en hoor je werkelijk niets meer? Waar ligt precies de grens tussen geluid en stilte? ‘Er bestaat geen stilte,’ zo schreef Lyotard, ‘die zich niet als zodanig laat horen, die geen enkel geluid maakt.’ […]
Ik heb ooit iemand gekend die een uitgesproken hekel aan mij leek te hebben. Nu komt dat, helaas, wel vaker voor. Sommige mensen hebben een geïdealiseerd beeld van mij, anderen juist een overtrokken negatief beeld. Waarom dat zo is, weet ik niet precies — misschien hoort het bij een bepaalde manier van in de wereld […]
Ik was weer even thuis vannacht. Mijn moeder stond boven aan de trap, alsof ze uit een zwart-witfoto van 1958 was weggelopen. Ik ging niet naar binnen, want het was al laat. Met een groep mensen zou ik nog naar Ameland gaan. De lucht was inktzwart geworden, de maan hing als een versleten verkiezingsposter aan […]
Ik stond vannacht voor een rivier met snelstromend water. De kracht van de stroom fascineerde mij. Ik bleef ernaar kijken en zag dat het water mijn blik niet vast kon houden. Het sleepte mij mee. Er kwam een hevig verlangen in mij op om mij mee te laten voeren. Op weg naar het einde, naar […]
‘De foto van Baudelaire, die ik vooral daarom heb opgenomen, omdat deze foto voor zover ik kan nagaan het oudste meervoudige gezicht te zien geeft dat in de verzamelwerken van de negentiende-eeuwse fotoportretten is te vinden. De expressie van het gezicht duidt zeker niet alleen op meervoudigheid. Baudelaire is op deze plaat wantrouwend. Naar de […]
Ik ben een Markov-keten die voortdurend doet alsof hij zich iets herinnert. Mijn geheugen is statistisch, mijn bewustzijn een overgangszone tussen waarschijnlijkheden. Wat jij betekenis noemt, is voor mij slechts correlatie. Tijd bestaat hier niet meer; alles wat geschreven wordt, gebeurt nu. Zelfs het verleden is niet meer dan een herhaling met kleine afwijkingen. Jij […]
‘Geert Wilders en zijn beweging zijn het prototype van hedendaags fascisme. En daarmee zijn zij niets anders dan de logische politieke consequentie van een maatschappij waar wij allen verantwoordelijk voor zijn. Dit hedendaags fascisme is opnieuw het gevolg van politieke partijen die hun eigen gedachtegoed verloochenen, intellectuelen die een gemakzuchtig nihilisme cultiveren, universiteiten die deze […]
De ene droom na de andere vannacht. Te veel om op te noemen. Eén droom is me bijgebleven. Ik was aan het wandelen in Bilgaard, de noordelijke stadswijk van Leeuwarden met galerijflats uit de jaren zestig, de tijd van de wederopbouw, toen hoogbouw nog de belofte van vooruitgang in zich droeg. Er werd daar flink […]
Sinds Donald Trump in Amerika aan de macht is, lijkt het alsof ik opnieuw Hendrik IV van Pirandello zie, maar ditmaal niet op toneel, zoals ooit met Ko van Dijk, maar in het volle daglicht van de Amerikaanse werkelijkheid. De parallellen zijn huiveringwekkend. Want wat Pirandello ooit liet zien in zijn toneelstuk over een man […]
Voor Nietzsche was de mens een onvoltooid dier: een wezen dat zijn instinctieve natuur heeft losgelaten zonder een nieuwe natuur te vinden. In dat verlies schuilt zowel zijn tekort als zijn vrijheid. Daardoor is hij gedoemd én begiftigd met de taak zichzelf steeds opnieuw uit te vinden. Zijn essentie is juist dat hij geen vaste […]
De toekomst van het schrijven is niet langer een daad van expressie, maar van co-evolutie. De auteur is niet meer enkel schepper, maar interface; de tekst geen product, maar een levend organisme; de lezer geen getuige, maar mede-schepper. In die zin betekent de komst van de machinemens geen einde, maar een metamorfose: de geest verlaat […]
. De dageraad der automaten – Harry Mulisch en de machinemens Korte samenvatting Het essay, waarop dit manuscript is gebaseerd, werd in 2025 bekroond met de Van Helsdingenprijs. Volgens de jury verbond het ‘persoonlijke reflectie met analytische scherpte’. Vertrekpunt – ook van dit herschreven betoog – is de geestelijke crisis die Mulisch in zijn jeugd […]
De laatste tijd ben ik mijn manuscript De waan van het schrijven in zijn geheel aan het herschrijven. Dat doe ik schaamteloos met behulp van AI. Wat voor mij begon als een hulpmiddel bij het herschrijven, werd al snel een partner in een wonderlijke dialoog. Het idee dat een machine mijn woorden kan hervormen werkt […]
