Marcel Duchamp (1887-1968) reduceerde kunst tot een teken, een spoor, een index: niet de werkelijkheid zelf, maar de afdruk ervan. Zoals een voetafdruk verwijst naar een voorbijganger, een fossiel naar een verdwenen wereld of een dodenmasker naar een verdwenen gezicht, zo verwijst ook ieder kunstwerk naar iets wat afwezig is en zich nooit volledig laat […]
‘AI maakt mogelijk dat je als kunstenaar ook nieuwe wegen verkent voor het uiten van je ideeën. Ik ben bijvoorbeeld nu voor het eerst een roman aan het schrijven, met hulp van AI. Over de kunstwereld, biologie en technologie. Wat ik moeilijk vind is een dialoog schrijven, en AI kan mij daarbij helpen. Ik moet […]
Het komt niet zo vaak meer voor dat mijn brein mij ’s nachts op een van zijn wonderlijke dwaaltochten meesleept. Misschien hoort dat bij het ouder worden. De slaap wordt lichter, de dromen korter en het onderbewuste lijkt zijn wilde haren te hebben verloren. Maar vannacht was het weer raak. Ik droomde dat Hitler de […]
Soms belandt er een verhaal in je mailbox dat zich niet laat wegleggen. Je leest het één keer, nog eens, en vervolgens blijft het zich ergens achter in je hoofd gedragen als dat vogeltje waarover het gaat: klein, onrustig en niet van plan te verdwijnen. Jaren geleden ontving ik zo’n mail van een vrouw die […]
Vannacht was ik in Amsterdam, maar de stad herkende mij niet meer. Alle straten leken op elkaar en elke hoek bracht mij terug naar hetzelfde kruispunt. Zonder te weten hoe belandde ik in het patershuis van het Ignatiuscollege aan de Hobbemakade, het decor van mijn puberteit, die troosteloze jaren waarin Bonjour tristesse geen roman was […]
Het bestaat allang niet meer: het schilderij dat ik eind jaren zestig aan het canvas toevertrouwde. Alleen op een oude foto is het op de achtergrond nog te zien. Als ik er nu naar kijk, zie ik weer de jongen van toen, die met zijn ziel onder de arm door de straten van de Watergraafsmeer […]
Soms lijkt het alsof mijn herinneringen een labyrint vormen waarin ik nog altijd verdwaal. Ik zoek er naar de jongen die ik ooit was: een leerling van het Ignatiuscollege, een misdienaar die nog geloofde dat de wereld een verborgen orde bezat en dat achter elk ritueel een diepere betekenis schuilging. Hij loopt daar nog ergens […]
Negen jaar geleden, in 2017, verscheen mijn boek Jihad of verstandsverbijstering. Het ontstond in de nasleep van de aanslagen die Europa hadden opgeschrikt en was een poging om een moeilijk te doorgronden verband zichtbaar te maken tussen religieus extremisme, het verschijnsel psychose en de geestelijke toestand van de hedendaagse samenleving. De centrale vraag die mij […]
Hannah Arendt verklaarde ooit over de Holocaust dat dit nooit had mogen gebeuren omdat het een schaduw werpt over het verschijnsel mens. Nu staan we oog in oog met de uitvinding van AI, die wel ‘de laatste uitvinding van mens’ wordt genoemd omdat het zijn voorbestaan bedreigt en gevaarlijker zou zijn dan kernwapens. In Silicon […]
Venetië is altijd een stad geweest waar de tijd zich anders gedraagt. Elders stroomt de geschiedenis als een rivier die onverschillig naar zee trekt. In Venetië lijkt zij stil te staan, alsof het water weigert verder te stromen. Misschien is dat ook de reden waarom deze stad mij telkens weer bezighoudt. Venetië is geen museum, […]
‘De strijd tegen de almacht van big tech is een noodzakelijke strijd voor autonomie. Waar de Verenigde Staten onder invloed van Thiel, Andreessen en Musk kiezen voor accelereren naar een transhumanistische toekomst en een ongekende fusie van staats- en bedrijfsmacht – de ‘autoritaire stack’ waar de Italiaanse onderzoeker Francesca Bria voor waarschuwt – zal Europa […]
‘To be honest…’ Die woorden hoor je tegenwoordig steeds vaker. Zodra iemand een gesprek begint met de mededeling dat hij nu eens eerlijk zal zijn, spits ik mijn oren. Niet omdat ik verwacht eindelijk de waarheid te horen, maar juist omdat ik wantrouwig ben geworden. De waarheid kondigt zichzelf niet aan. Zij dient zich zelden […]
Gisteren kreeg ik de drukproef van het complete omslag in huis van mijn boek De waan van het schrijven. Harry Mulisch en de creatieve psychose. Ook de correcties in de tweede drukproef van de tekst zijn inmiddels verwerkt. Het is telkens weer een wonderlijke ervaring om een tekst van jezelf in druk te zien: La joie […]
‘Profeet Lou Engle is een kopstuk van de snelst groeiende christelijk-extremistische beweging wereldwijd. Het is de beweging die Trump aan zijn verkiezingsoverwinningen in 2016 en 2024 hielp; die samen met rechts-extremistische milities als de Proud Boys en de complotdenkers van QAnon aanstichter was van de Capitool-bestorming op 6 januari 2021; wiens radicale ideeën doorklonken in Project 2025 – de […]
Op 10 september 1898 maakte de Oostenrijkse keizerin Elisabeth, beter bekend als Sissi, een wandeling langs het Meer van Genève. Ze wandelde zonder veel beveiliging, zoals ze wel vaker deed, toen ze werd aangesproken door de Italiaanse anarchist Luigi Lucheni. Hij trok een zelfgemaakt stiletto tevoorschijn en stak haar in het hart. Later verklaarde hij […]
Het is vreemd hoe herinneringen van kleur veranderen. Wat ooit een hectische zomer vol stress, improvisatie en ergernissen leek, verschijnt na verloop van tijd als een bijna idyllisch tafereel. Alsof het geheugen de scherpe randen weg slijpt en alleen het licht bewaart. Ik kijk naar een foto uit juli 2000. In het Simmer Café van […]
‘Het nihilistisch online ecosysteem is de laatste jaren sterk gegroeid. Binnen dit ecosysteem ontbreekt vaak een duidelijk te identificeren ideologische component of rechtvaardiging in relatie tot het gebruikte geweld. Vaak is er helemaal geen sprake van ideologie en extremisme en gaat het om geweld omwille van het geweld, zoals bij puur sadisme. Van nihilistisch extremisme […]
‘Overal in de lucht is de adelaar thuis. Op de hele aarde heeft de nobele mens zijn vaderland.’ Die woorden van Euripides lijken op het eerste gezicht geschreven voor de moderne mens. De twintigste eeuw bracht een ongekende versnelling van techniek, communicatie en mobiliteit met zich mee. Grenzen vervaagden, tradities werden ter discussie gesteld en […]
De geschiedenis van de kunst en de architectuur is niet alleen een geschiedenis van stijlen, materialen of esthetische opvattingen. Zij is op de eerste plaats een geschiedenis van de veranderende manieren waarop de mens zichzelf en zijn verhouding tot de wereld begrijpt. Elke grote technologische omwenteling heeft niet alleen nieuwe instrumenten voortgebracht, maar ook een […]
Er zijn ideeën die nooit werkelijk verdwijnen. Ze wisselen slechts van gedaante. De menselijke droom van onsterfelijkheid is zo’n idee. Eeuwenlang werd zij gekoesterd binnen de religie, als de belofte dat de ziel de dood zou overleven en uiteindelijk zou terugkeren naar haar oorsprong. De moderniteit leek met die gedachte af te rekenen. God verdween […]
Toen Susan Sontag in 1974 haar beroemde essay Fascinating Fascism schreef, wees zij op een verband dat destijds door velen over het hoofd werd gezien. Het nationaalsocialisme was volgens haar niet alleen een politieke ideologie of een militair machtsapparaat, maar ook een esthetisch project. De nazi’s creëerden een schijnwereld waarin het leven werd herschapen tot […]
Laatst sprak ik iemand die zich verdiept heeft in het Zenboeddhisme. Hij vertelde me dat veel Japanners tegenwoordig gefascineerd zijn door het christendom. Ze zien het als iets exotisch, als een diepe wijsheid die het Westen heeft voortgebracht en die in veel opzichten superieur is aan oosterse religies en denkwijzen. Omgekeerd schieten heel wat Europeanen […]
Wie schrijft, verdubbelt zichzelf. Er ontstaat een tweede gestalte, een schaduwfiguur die uit woorden bestaat en zich gaandeweg losmaakt van degene die haar ooit in het leven riep. Misschien is dat wel de eerste voorwaarde van het schrijverschap en tegelijk zijn verborgen tragiek. Wie leeft, leeft. Wie schrijft, kijkt toe. Tussen beide houdingen gaapt een […]
Gisteren kreeg ik van mijn zoon Jurriaan een artikel toegestuurd met als titel: ‘Why big AI labs are hiring so many philosophers.The technology presents all sorts of thorny problems—a philosopher’s favourite kind’. Mede naar aanleiding van deze tekst ontstond onderstaande beschouwing die ik in samenspraak met de machine heb geschreven. * De twintigste eeuw werd […]
Op welke ‘blaaderen’ doelt de dichter hier? Het zijn bladeren die met het oog zijn niet te zien, met de neus niet te ruiken, met het oor niet horen, met de hand niet te voelen. De verbeelding kan er geen voorstelling van maken. Het zijn de bladeren waarvan het bestaan ons verstand te boven gaat […]
De naam van Oswald Spengler duikt de laatste jaren steeds vaker op. Niet omdat zijn hoofdwerk Der Untergang des Abendlandes plotseling opnieuw massaal wordt gelezen, maar omdat zijn manier van kijken naar de geschiedenis een verrassende actualiteit lijkt te hebben gekregen. De overtuiging dat beschavingen niet eindeloos voortbestaan, maar een levenscyclus kennen van geboorte, bloei […]
Toen de historicus Johan Huizinga in 1935 zijn cultuurkritische boek In de schaduwen van morgen opende met de legendarische woorden “We leven in een bezeten wereld. En we weten het,” keek hij naar een Europa dat aan de vooravond stond van totale ontwrichting. Er heerste een diepe crisis van het verstand, moreel verval en een […]
De laatste tijd word ik bezocht door een droom die steeds weer terugkeert. Vannacht was hij er weer. Ik zit gevangen in een computerspel. Ik niet, maar mijn ziel. Vluchten kan niet meer. Mijn ziel bevindt zich in het huis waar ik nu woon en de Tweede Wereldoorlog is net voorbij, tenminste op de plek […]
In een tijd dat de moraal geen theologische fundering meer heeft, grijpt de filosofie terug naar de klassieke levenskunst. Hoe te leven in tijden van internet en AI? Dat is de vraag die tegenwoordig centraal staat in de filosofie. Het antwoord lijkt menigeen te zoeken in de esthetisering van het leven. Het goede wordt gefundeerd […]
‘Elk jaar ging Mulisch in de zomer enkele weken op vakantie in Venetië, waar hij logeerde op het Lido, in hetzelfde hotel waar Thomas Mann Der Tod in Venedig schreef. Zijn laatste roman, waaraan hij begonnen was na het voltooien van Siegfried in 2001, zou aanvankelijk Het literaire offer heten. Tijdens het schrijfproces werd hij […]
Het manuscript dat uiteindelijk De waan van het schrijven. Harry Mulisch en de creatieve psychose zou gaan heten, heeft een lange geschiedenis van ontstaan, verdwijnen en opnieuw ontstaan achter de rug. Misschien is dat geen toeval. Sommige boeken lijken niet geschreven te worden, maar zich langzaam los te maken uit een ondergrond die dieper reikt […]
Beste lezer van dit blog, Uitgeverij Aspekt heeft besloten mijn manuscript De waan van het schrijven, Harry Mulisch en de creatieve psychose uit te geven. Vorig jaar werd dit manuscript bekroond met de Van Helsdingenprijs van de Stichting Psychiatrie en Filosofie voor ‘het beste creatief-literaire werk’. In het boek onderzoek ik het verband tussen een psychose en […]
Na de Bergrede van Silicon Valley bleef een merkwaardige vraag hangen. Niet zozeer de vraag of kunstmatige intelligentie ooit de mens zal overtreffen, maar een veel oudere en toch ook actuele vraag: wat gebeurt er eigenlijk wanneer het universum zichzelf begint te beschouwen, als het terugbuigt in een kosmisch bewustzijn? De profeten van Silicon Valley spreken […]
Vannacht droomde ik dat er in Silicon Valley een nieuwe Verlosser was opgestaan. Niet als de vervulling van een oude profetie, maar als een onverwacht nevenproduct van steeds geavanceerdere vormen van kunstmatige intelligentie. Niemand wist precies waar Hij vandaan kwam. Hij leek eenvoudigweg te zijn voortgekomen uit de onmetelijke stromen van data en algoritmen die […]
Tot aan de negentiende eeuw waren in West-Europa onthoofdingen een publiek spektakel. Men kwam kijken zoals wij tegenwoordig naar een livestream of een trending video kijken. Mario Praz herinnerde er in The Romantic Agony aan dat Engelse edellieden tijdens de Franse Revolutie kamers huurden met uitzicht op het plein waar de guillotine stond opgesteld. De […]
Toen ik mij verdiepte in het werk van Harry Mulisch, aanvankelijk vanuit mijn zoektocht naar de betekenis van mijn eigen psychose, had ik niet kunnen vermoeden dat die zoektocht mij uiteindelijk ook zou brengen bij vragen die tegenwoordig vooral in verband worden gebracht met kunstmatige intelligentie, technologische singulariteit en de toekomst van God. Toch ligt […]
Dat we in een psychotische tijd leven is een gedachte die steeds vaker opduikt. Niet alleen in de journalistiek of de cultuurkritiek, maar ook in de filosofie en de theorie van de technologie. Toch roept deze gedachte onmiddellijk een vraag op. Is het wel legitiem om de psychose als metafoor te gebruiken voor de toestand […]
Er bestaat een opmerkelijke verwantschap tussen twee begrippen die op het eerste gezicht tot verschillende domeinen lijken te behoren: de pleonexia die Masha Gessen aan Vladimir Poetin toeschrijft in haar boek The Man without Face. The unlikely Rise of Vladimir Putin (2012) en de pleonectiek die Mehdi Belhaj Kacem beschouwt als de fundamentele structuur van […]
Mijn liefde voor boeken is waarschijnlijk ontstaan doordat ik ben opgegroeid in een huis zonder boeken. Dat klinkt als een psychologische verklaring en daarom wantrouw ik haar onmiddellijk, maar een beter verhaal heb ik niet. Mijn ouderlijks huis bevatte een wonderlijke verzameling voorwerpen waarvan niemand precies wist waarom ze ooit waren aangeschaft, maar boeken ontbraken […]
Er is een merkwaardige spanning in het denken over evolutie, techniek en bewustzijn, een spanning die zich niet laat oplossen maar zich eerder verdiept naarmate men haar probeert te begrijpen. In de teksten van Mehdi Belhaj Kacem en Pierre Teilhard de Chardin wordt die spanning zichtbaar als twee tegengestelde manieren om hetzelfde verschijnsel te duiden: […]