‘Dit alles zal niet gedaan zijn in de eerste honderd dagen. Noch zal het gedaan zijn in de eerste duizend dagen, noch tijdens de duur van deze regering, noch wellicht zelfs gedurende ons leven op deze planeet. Maar laten wij beginnen.’ Die laatste woorden in de inaugurale rede van John F. Kennedy zouden het adagium […]
In mei 2008 mocht ik in De Bres in Leeuwarden deelnemen aan het ‘Monologenfestival’. Een podium vol gelegenheidsacteurs, en ik kreeg de eervolle taak om iets te brengen dat ik zelf als retorisch meesterwerk beschouw: de inaugurale rede van John F. Kennedy. Dat idee vond de organisatie op zich charmant, maar ook wat mager onderbouwd. […]
“Todo es una noche la mala posada.” (Alles is slechts één nacht in de slechte herberg). Theresia van Avila, Camino de perfección (Weg van volmaaktheid) Daar ik onmogelijk kan weten wanneer mijn laatste uur zal slaan, en omdat op gevorderde leeftijd elke nieuwe ochtend meer op uitstel dan op recht begint te lijken, lijkt het […]
Het is zomer 1964. Mijn moeder en ik lopen door de straten van Segovia. Ik werd daar nageroepen omdat een jongen van mijn leeftijd met een korte broek eigenlijk niet kon in het Spanje van die tijd. Achter ons mijn vader met het fototoestel. Hij staat er dus niet op, wat symbolisch genoeg is voor vaders […]
Onderstaande tekst is een kleine geschiedenis van mijzelf in Friesland. Ik publiceer haar met enige gêne, omdat al snel de indruk kan ontstaan dat hier iemand aan het woord is die trots terugblikt op een indrukwekkend spoor van daden en inzichten. Niets is minder waar. Eerder gaat het om een dossier van botsingen, misverstanden en […]
Het is al weer meer dan een jaar geleden dat ik te horen kreeg dat mijn manuscript De waan van het schrijven, Harry Mulisch en de creatieve psychose bekroond was met de Van Helsdingen-prijs. Een hele eer, natuurlijk, al bestaat het boek – opmerkelijk genoeg – nog altijd niet in druk. Sterker nog, het bestaat […]
We leven in een tijd waarin de grens tussen echt en onecht niet verdwijnt, maar met opvallend fanatisme wordt heronderhandeld door systemen die zelf ook niet meer precies weten wat ze aan het doen zijn. Dat klinkt abstract, maar het is inmiddels dagelijkse praktijk: We kijken naar een foto en kunnen niet meer met zekerheid […]
Nog altijd pak ik graag een boek H.C. Rümke uit de kast. Dat is niet alleen nostalgie, al speelt die zeker mee. Het is vooral herkenning. In zijn vaak sobere, heldere stijl beschrijft hij levensfasen, innerlijke crises en vormen van volwassenwording op een manier die mij telkens het gevoel geeft dat hij iets heeft begrepen […]
Onlangs vond ik een oud dagboek terug uit het eind van de jaren zestig. Ik herlas allerlei teksten die ogenschijnlijk weinig met elkaar te maken hadden: jeugdherinneringen aan bioscopen, paters en schoolfeesten enerzijds, en filosofische beschouwingen over ideologie, waanzin en seksualiteit anderzijds. Toch bleek er een verborgen draad doorheen te lopen. Het ging telkens over […]
Vandaag is het dan zover. Het is op de dag af twintig jaar geleden dat ik mijn eerste blog publiceerde. (Zie hier) Op 20 april 2006 typte ik met de plechtigheid van iemand die een grondwet ondertekent de woorden: Ik blog, dus ik besta. Achteraf bezien was dat een stoutmoedige uitspraak. Menig mens heeft immers […]
“Het boek The Sexuality of Christ heeft de manier veranderd waarop wij naar bepaalde kunstwerken kijken. De ‘moderne vergetelheid’ uit Steinbergs ondertitel duidde juist daarop : eeuwen waarin het centrale gegeven van Christus’ fallus op honderden renaissanceschilderijen over het hoofd werd gezien, ontkend of soms zelfs netjes weggepoetst. Steinberg noemt verschillende voorbeelden waarbij Christus’ geslachtsdelen […]
‘Zo weten we vanuit de theorie van radicalisering dat deradicalisering zelden of nooit een eenvoudig proces is. Het is sowieso niet het terugdraaien van de klok; net zomin als radicalisering een lineair verloop kent, kunnen we deradicalisering beschouwen als het terugspoelen van een radicaliseringsband. Ook weten we nog te weinig over processen van massaradicalisering, dus […]
Daar ik onmogelijk kan weten wanneer mijn laatste uur zal slaan, en daar op zekere leeftijd de resterende ogenblikken niet meer als bezit maar als bruikleen worden verstrekt, lijkt het verstandig sommige zaken alsnog op papier te zetten. Niet uit ijdelheid, al zal die ook wel meespelen, maar uit vrees voor het onverhoedse verdwijnen dat […]
In het Historisch Centrum Leeuwarden is van van eind mei tot eind oktober een tentoonstelling te zien met als titel: Nooit gebouwd Leeuwarden. Daar zal een ‘haedstêd’ worden getoond die er nooit kwam – een stad van maquettes, schetsen, vergeten ambities en vervlogen dromen. Het zal een tentoonstelling worden die niet alleen terugkijkt, maar ook […]
Bovenstaande beeldcollage die AI genereerde uit twee foto’s van mijn Rome-reis in 1966 confronteert mij met een ervaring die ik lange tijd als vanzelfsprekend heb beschouwd, maar die zich nu langzaam begint te onttrekken aan haar oude betekenis. Een foto kon mij ooit doen verdrinken in de tijd. Niet alleen achteraf, bij het bekijken van […]
Herinnering is zelden een neutrale opslagplaats van het verleden; zij is een werkzame kracht die het verleden telkens opnieuw herschrijft vanuit het heden. Wie zich bekeert, zo lijkt het, herinnert zich niet alleen iets wat er ooit was, maar schept tegelijk een nieuwe samenhang waarin dat verleden betekenis krijgt. Bekering is in die zin geen […]
Een dichter ben ik nooit geworden, al heb ik rond mijn twintigste levensjaar met enige toewijding een reeks gedichten op papier gezet. De melancholie van de adolescentie vormt nu eenmaal een vruchtbare voedingsbodem voor poëtische ontboezemingen: de gevoelens zijn intenser, de gedachten krijgen sneller een dramatische lading, en de wereld lijkt zich bij uitstek te […]
Onlangs heeft de NRC een nieuwe richtlijn opgesteld voor het gebruik van AI bij ingezonden stukken. In feite komt die richtlijn neer op een impliciet verbod, of op zijn minst een poging tot sterke inperking. Dat riep bij mij meteen een praktische vraag op: hoe denkt men dit ooit te kunnen controleren? Afgezien van het […]
Het onlangs verschenen boek The Dangerous Case of Donald Trump laat zich lezen als een uitzonderlijke interventie in een uitzonderlijke tijd: een poging van psychiaters om het gedrag van Donald Trump niet alleen politiek, maar ook psychologisch te duiden. Wat heeft de psychiatrie met de geestelijke gezondheid wereldleiders van doen? Die bemoeienis is niet nieuw. […]
De vraag of AI onze ervaring van tijd verandert, laat zich niet beantwoorden met het geruststellende pragmatisme van het instrument zelf. Natuurlijk zal een machine zeggen dat zij slechts een hulpmiddel is, een versneller van processen die wij al kennen. Maar daarmee wordt precies verhuld wat er op het spel staat. De geschiedenis van de […]
Vannacht liep ik opnieuw door Venetië, maar de stad herkende mij niet meer. Of misschien was het andersom. De straatnaambordjes waren verdwenen, alsof iemand de taal zelf had uitgewist. Niemand leek daar last van te hebben. Alleen ik stond stil, als een lezer zonder alfabet, terwijl de stad zich als een tekst zonder interpunctie voor […]
Toen Stephen Hawking jaren geleden al waarschuwde dat kunstmatige intelligentie op termijn een existentiële bedreiging zou kunnen vormen, klonk dat nog als een uitspraak uit de sfeer van de toekomstfilosofie. Hij sprak over een punt waarop machines zichzelf zouden kunnen verbeteren en daardoor een eigen evolutie zouden beginnen, los van menselijke controle. In zijn meest […]
Er bestaat een moment waarop de tijd niet vertraagt, maar ophoudt. Niet als een klok die langzamer gaat tikken, maar als een mechanisme dat plotseling losraakt van zijn aandrijving. De wijzers staan stil, maar het uurwerk zelf blijft intact. Het lichaam ademt door, het hart klopt, de zon komt op — en toch is er […]
De laatste tijd worden steeds vaker parallellen getrokken tussen historische vormen van totalitaire verbeelding en hedendaagse politieke dynamiek, maar nog vóór die parallellen zich vormen, trekken zij zichzelf weer in, alsof zij zich herinneren dat zij nooit getrokken hadden mogen worden, wat niet verhindert dat zij alsnog verschijnen als de herinnering aan een vergelijking die […]
Soms bekruipt me het gevoel dat het probleem van kunstmatige intelligentie niet is dat zij slimmer zou worden dan wij, maar dat wij alvast doen alsof dat al zo is, uit beleefdheid misschien, of uit vermoeidheid, of omdat het eenvoudiger is een overtuigende stem te gehoorzamen dan haar tegen te spreken. Alsof we collectief hebben […]
Laat ik vooropstellen dat mijn afkeer van provinciesteden zich inmiddels heeft ontwikkeld tot een licht pathologische toestand, een erfelijke afwijking wellicht, ergens tussen bijziendheid en een existentiële vorm van jeuk. Leeuwarden, zo had ik mij ooit voorgesteld, moest het laboratorium van deze aandoening zijn: een stad waar de wind nooit echt waait, maar zich af […]
Het boek Het eigen muziekje van Madeleine Chapsal is een bundel literaire interviews en portretten van belangrijke figuren uit het Franse intellectuele leven van de twintigste eeuw. Het ontstond uit gesprekken die Chapsal voerde voor het tijdschrift L’Express, en die later in boekvorm zijn samengebracht. Ik las dit boek in de late jaren tachtig. Wat het […]
Soms schrijf je een tekst die zich daarna tegen je keert als een algoritme dat je vergeten bent uit te zetten. Hij blijft draaien, blijft sleutelen, blijft zichzelf herschrijven op basis van wat hij zojuist heeft voortgebracht, alsof hij honger heeft naar zijn eigen echo. Op 24 november 1994 ontplofte in Amsterdam een bom onder […]
Stel je een rijk voor waarin de cartografie zo ver is doorgevoerd dat de kaart niet langer een hulpmiddel is, maar een rivaliserende werkelijkheid. In het miniatuurverhaal Del rigor en la ciencia van Jorge Luis Borges wordt die grens overschreden: de kaart groeit, dijt uit, vreet zich vol precisie, tot zij exact samenvalt met het […]
Op 20 april bereikt mijn weblog een leeftijd waarop menigeen een bescheiden jubileumboek zou overwegen: twintig jaar. Twee decennia van woorden, zinnen, invallen en omwegen — goed voor bijna een kwart van mijn leven, althans als je het rekent in blogjaren, die zich gedragen als hondenjaren: ze gaan sneller voorbij, maar laten diepere sporen na. […]
De laatste dagen lees ik de onlangs verschenen autobiografie van Dick Swaab: Hersenonderzoeker bij toeval. Een neurobiografie. Swaab heeft deze autobiografie geschreven nadat hij het verzoek kreeg van zijn zoon om voor zijn aanstaande kleinzoon een boekje met vragen in te vullen: Papa schrijft over toen, voor later. Van de week heb ik zelf ook […]
In mijn vroege jeugd, in de periode die voorafging aan mijn psychose, liet ik mijn verbeelding soms vrij spel. Ik kon dan wegdromen bij het idee dat alles wat je je maar kunt voorstellen in zekere zin even werkelijk zou kunnen zijn als de zogenoemde werkelijkheid zelf. Als je die gedachte consequent doordenkt, kom je […]
Een van de eerste symptomen, die er op wijzen dat iemand zich in een psychotische toestand bevindt, is het verkeerd interpreteren van alledaagse teksten. Een ondertiteling op tv bijvoorbeeld kan opeens worden opgevat als een mededeling die specifiek is bedoeld voor degene die er ernaar kijkt. De tekst ‘Waarom ga jij niet met me mee’, […]
Op woensdag 29 oktober 1952 hield A. M. Hammacher zijn inaugurele rede als hoogleraar kunstgeschiedenis aan de Technische Hogeschool in Delft, onder de titel ‘De wondende en helende kracht in de beeldende kunst’. Het is een titel die vandaag de dag bijna anachronistisch aandoet. In een tijd waarin kunst zich bij voorkeur autonoom verklaart en […]
‘Johan Cruijff doet in zoverre aan een engel denken dat ook een engel niet aan de zwaartekracht onderhevig is. Ik heb hem vaak zien spelen en mij dan telkens verwonderd dat hij na afloop gewoon met de anderen mee het veld afliep en niet opsteeg en over de tribunes heen aan de einder verdween. De […]
“Es ist der stetig fortgesetzte, nie erlahmende Kampf … Hin zu Gott!” riep Max Planck in 1938, vermoedelijk met een lichte galm in zijn stem en een onzichtbaar dirigentenstokje in de hand. Het waren de slotwoorden van een toespraak die hij hield ergens in het Balticum, althans, zo wil het verhaal. Datzelfde jaar verscheen de […]
Vorige week vrijdag, 20 maart 2026, ben ik alsnog gegaan. De datum had niets plechtigs, geen specifieke herinnering of symbolisch gewicht, maar juist daardoor leek hij geschikt: een dag die zich niet opdrong, die geen betekenis claimde en daardoor alles toeliet. De R.K. Begraafplaats Adelbert in Bloemendaal lag er stil bij, zoals begraafplaatsen dat kunnen […]
De tijd knaagt aan alles – zelfs aan de theorieën die pretenderen haar te doorgronden. Wat ooit gold als de triomf van de wetenschap – haar vermogen om te voorspellen, te isoleren en te verifiëren – blijkt steeds vaker berust te hebben op een stilzwijgende reductie van precies datgene wat het meest wezenlijk is: de […]
Ik hou er niet van om op een podium te staan. Al die ogen in het donker, terwijl je zelf in een leegte kijkt. Het blijft een vorm van gecontroleerde paniek. Misschien komt het door een terugkerende droom. Ik weet daarin dat ik droom, maar niet hoe ik eruit moet ontwaken. Ik sta op een […]
‘De vraag: ‘Wat doet de kogel uit de loop vliegen? Wordt op juiste wijze beantwoord door: De uitzetting van gassen en de patroon’; de vraag ‘ wat doet de patroon ontbranden?’ wordt beantwoordt met verwijzing naar de klap op het slaghoedje; en de vraag: ’Hoe komt het dat door het overhalen van de trekker de […]