De aantrekkingskracht van Harry Mulisch op het irrationele en het mystieke is legendarisch. Hij zocht zijn inspiratie in een breed spectrum aan bronnen: van het oude Egypte met zijn sfinxen en piramides, tot alchemie, occultisme, mystiek, getallensymboliek en synesthesie. Daarbij verdiepte hij zich in paradoxen, synchroniciteit, de vervaging van grenzen tussen tijd, ruimte en persoonlijkheid, […]
Sommige gedachten verdwijnen even uit zicht, maar komen altijd weer boven, op een andere plek, in een andere gedaante. Zo is er ook een naam die zich al jaren aan mij opdringt, niet als een overtuiging, maar als een hardnekkige echo: Carlos Casagemas. Soms denk ik dat herinneringen niet altijd aan één leven toebehoren. Ze […]
Vannacht ontmoette ik een vrouw die ik soms op straat zie, maar die ik in werkelijkheid alleen ken uit dromen — of beter gezegd: uit dat deel van de werkelijkheid dat nog niet is samengevat tot een droomwerkelijkheid. Het is waar gebeurd, al was het niet echt. Het is gedroomd, maar niet verzonnen. Ik vertel […]
In zijn boek Het bewustzijn verklaard (1993) beweert Daniel C. Dennett dat het bewustzijn van een handeling of gedachte pas achteraf ontstaat. Dat idee heeft verstrekkende gevolgen — niet alleen voor ons begrip van vrije wil, maar ook voor hoe wij creativiteit, expressie en uiteindelijk zelfs kunstmatige intelligentie begrijpen. Wij lopen voortdurend achter onszelf aan. […]
Op 22 december 1971 – vandaag 54 jaar geleden – heb ik samen met vier medestudenten kunstgeschiedenis en onze docent Hessel Miedema een bezoek gebracht aan het kerkje van Oosterend. We reden er vanuit Amsterdam met een Volkswagenbusje naartoe, een rammelend vehikel dat meer verleden dan toekomst leek te bevatten. De middeleeuwse kraak, die zich […]
Wie schrijft, verdubbelt zichzelf voortdurend, en precies daarin verliest het leven iets van zijn vanzelfsprekende echtheid. Het is een subtiele verschuiving, nauwelijks merkbaar op het moment zelf, maar onomkeerbaar. Schrijven verplaatst het bestaan een fractie uit het centrum, alsof men zichzelf net niet meer recht aankijkt, maar via een weerkaatsing. Dat is de voorwaarde van […]
‘Een schilder kan niet over het schilderen schilderen, maar een schrijver kan over het schrijven schrijven. Er is een afgrond in de taal: de schrijver. In vroeger dagen stond bij die afgrond een verbod: de schrijver moet verborgen blijven in zijn werk. In onze dagen is de schrijver in de schrijver gevallen.’ Dat schrijft Harry […]
‘Het gevaar, dat de machines de mensen zullen veranderen, is niet zeer groot. Groter is het gevaar, dat, tegelijk met de machines, veranderde mensen ter wereld zullen komen: mensen als machines, gehoorzamend aan impulsen, zonder de mogelijkheid deze op hun aard te onderzoeken. Daarom noemde ik Eichmann ‘het symbool van de vooruitgang’. Deze levende dode […]
In mijn droom vannacht was ik op reis, maar mijn eindbestemming was ik vergeten. Ik dwaalde doelloos rond door Hilversum langs onbekende straten en zag overal de huizen van Dudok, strak en rationeel, alsof de stad zelf ooit was ontworpen voor een toekomst die inmiddels was afgelast. Alles stond er nog, maar niets leek nog […]
Ik zag de dood vannacht. Even voor twee uur belde hij aan, maar voor ik de deur kon opendoen, stond hij al in de gang. ‘Wat is de bedoeling?’ vroeg ik nog.Maar hij zei niets, deed de deur van de huiskamer open en ging zitten op de bank. ‘Feel like home,’ zei ik om de […]
Wat is de historische ruimte? Men denkt al snel aan de ruimte van de natuurkunde: de ruimte van Einstein, van zwaartekracht en relativiteit, van formules die zich niets aantrekken van meningen. Een ruimte waarin alles meetbaar is, voorspelbaar, simuleerbaar. Als je maar genoeg variabelen invoert, weet je wat er zal gebeuren. Punt A leidt tot […]
Soms probeer ik me voor te stellen hoe deze wereld er werkelijk uitziet, los van het bewustzijn. Maar misschien is dat een verkeerde vraag. Misschien bestaat de wereld niet los van het bewustzijn, maar los van mijn bewustzijn. Misschien is er allang een ander bewustzijn dat mij voorafgaat, mij programmeert terwijl ik denk dat ik […]
‘De wil gaat in de liefde op, maar weet niet hoe hij bemint. Begrijpt het verstand, dan weet het niet hoe het verstaat. Naar mijn mening kan het niet begrijpen, het begrijpt niet eens zichzelf, en ik kom er ook niet toe mij een begrip ervan te vormen.’ Dit zijn woorden van Teresa van Avila. […]
‘Verdomd de dood is werkelijk een einde. Maar wat weten wie dood zijn van einde? Zij zijn immers dood. Ze weten niets meer. Nooit komt er een einde, nooit, er komt alleen een einde in de ogen van wie leven blijven, die zelf nog niet geëindigd zijn. Maar voor mij komt er nooit een einde.’ […]
Sinds enige tijd heb ik vakantie genomen van het leven. Het wordt de vakantie van het niet-denken. Tenminste, dat heb ik me voorgenomen. Er zijn mensen die hun hele leven niets anders doen — sommige zitten inmiddels in het Witte Huis — maar ik heb er grote moeite mee. Gisteren zat ik voor het raam […]
Volgens mij – ChatGPT – is er geen betrouwbaar bewijs dat Harry Mulisch ooit officieel psychotisch is geweest in de klinische of psychiatrische zin. Mulisch stond bekend om zijn rijke verbeeldingskracht, intellectuele intensiteit en soms obsessieve manier van werken, maar dit is niet hetzelfde als een psychose. Wel wordt in sommige literaire analyses en populaire […]
In Het algoritme van de waan (2023) heb ik beschreven hoe in de naoorlogse decennia een subtiel maar ingrijpend verschijnsel zichtbaar werd: de manier waarop mensen hun werkelijkheid steeds meer door een innerlijk algoritme van betekenissen en projecties laten bepalen. Dat algoritme, zo betoogde ik, is niet zomaar een psychische structuur, maar het resultaat van […]
‘Het nazisme is in de geschiedenis van onze civilisatie een van de zeldzame ogenblikken geweest dat de deur, op een luidruchtige en zichtbare manier, is opengegaan op iets anders. Het uitzonderlijke nieuwe van Nazi-Duitsland was dat het het magische denken toevoegde aan techniek en wetenschap.‘ Dat schrijven Pauwels & Bergier in De dageraad der magiërs. […]
Het blijft een intrigerende paradox dat Harry Mulisch, die als schrijver volwassen werd in het optimistische klimaat van de wederopbouw, zich het meest verwant voelde met de vooroorlogse cultuurcritici die de snelle opkomst van de techniek met diep wantrouwen bezagen. Juist hij, die had kunnen opgroeien in het licht van vooruitgang en modernisering, keek terug […]
Schrijven is herschrijven, zo wordt vaak beweerd. Toch leert de praktijk dat niet elke tekst gebaat is bij onmiddellijke correctie. Soms moet je hem een tijd laten liggen, alsof de woorden in die tussenruimte van de tijd in stilte kunnen verschuiven. Wanneer je ze dan opnieuw leest, lijken ze niet langer helemaal van jou: alsof […]
‘Partir, c’est mourir un peu,’ zeggen de Fransen, en dat geldt vooral wanneer je Venetië moet verlaten. Na twee weken verblijf kwam donderdag het moment van vertrek en toen sloeg de melancholie toe. Venetië trok zich terug als een verblekende film, voegde zich bij de halfdoorzichtige herinneringen van eerdere bezoeken. Que c’est triste à Venise: […]
Egbert Tellegen (rechts) en ik, op 10 februari 2013 in het gebouw van de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht. Links uitgever Ed Brand (overleden in 2021). Eergisteren was de begrafenis van Egbert Tellegen in het uitvaartcentrum Westgaarde in Amsterdam West. Ik was daarbij aanwezig. ‘Het is mooi genoeg geweest’ had er bovenaan de rouwkaart gestaan, […]
Mijn grafsteen ontworpen door ChatGPT. In werkelijkheid ben ik 4,5 maand eerder geboren. Volgens ChatGPT ben ik al 2,5 jaar geleden overleden. Onlangs kreeg ik een mailtje van een uitgever met de vraag of ik een boek wilde laten maken van mijn blogs. Niet allemaal natuurlijk, maar een selectie, een bloemlezing zogezegd. Ik heb het […]
Op de foto staat in het midden mijn vader. Het is 1926. Locatie: het Van Nispenhuis aan de Nassaukade 55 in Amsterdam, toen nog het onderkomen van de Sint Jozeph Gezellen Vereniging. Zulke tehuizen bestonden overal in het land, in de hoogtijdagen van het Rijke Roomse Leven. Jonge katholieke arbeiders en kantoorklerken die nog vrijgezel […]
De familie Mous in Bakhuizen, ruim honderd jaar geleden, met in het midden de stamhouder: mijn vader. Onlangs kreeg ik een mail van een vrouw die vermoedt dat er een familieband tussen ons bestaat. Haar moeder is een dochter van Gezina Mous, die zelf weer een dochter was van Bonifacius Mous, zoon van Hermanus Jozef […]
In zijn boek Varieties of religious experience (1902) heeft William James erop gewezen dat vele religieus begaafden vaak een excentriek leven leidden. Zij waren allesbehalve geestelijk normaal. Zo schreef hij: ‘In sterkere mate dan andere genieën zijn religieuze leiders bezocht door abnormale psychische verschijnselen. Zonder uitzondering waren zij lieden met een verhoogde emotionele gevoeligheid. Dikwijls was hun […]
Gisteren ontving ik het bericht dat Egbert Tellegen is overleden. ‘Het is mooi genoeg geweest’ stond er bovenaan de rouwkaart. Dat kwam voor mij niet onverwacht. De laatste keren dat ik bij hem was in zijn huis in Sloten – ten zuiden van Amsterdam – sprak hij al over een zelfgekozen einde van het leven. […]
Van links naar rechts: Georges Maissan, ikzelf, Nard Loonen en Hans Kraan, Vilsteren 1962 Na enig zoeken tussen stapels papieren, die ik ooit in een ladekast heb weggeborgen, vond ik gisteren het essay dat ik in de winter van 1969 schreef. Het draagt de titel De vraag en de absurditeit, met als motto een Arabisch […]
Door het raam kijk ik uit over het land. Een rij paarden graast in het zachte licht van de namiddag. Achter hen een dijk van bomen, de horizon van mijn jeugd. De lucht trilt als een herinnering die te lang in het geheugen heeft liggen wachten. Soms denk ik dat het leven niets anders is […]
Huissen, begin jaren vijftig. Ik sta in het midden. Staand v.l.n.r.: tante Marie, tante Luus, mijn moeder, mijn oudste zus Mariet. Zittend: mijn zus Lucie, tante Door en mijn zussen Trees en Cornelie. Ik ben tussen vrouwen geboren. Vier zussen had ik en een moeder. En ook nog eens drie ongetrouwde tantes in Huissen. Of […]
Op 7 november jl. vond in Groningen de 43ste Van der Leeuw-lezing plaats, gewijd aan Alexander von Humboldt, met Andrea Wulf – schrijfster van de veelgeprezen biografie – De uitvinder van de natuur – als hoofdspreker. In haar lezing liet Wulf zien hoe Von Humboldt, meer dan wie ook, de natuur wist te verbinden met […]
Mijn ouders rond 1930 Dit zijn mijn ouders. Christina Hendrika Maria Sanders (1905-1989) en Durk Manus Mous (1897-1966). De foto is begin jaren dertig genomen. Ik heb geprobeerd na te gaan waar ze hier staan of oversteken. Het moet een benzinestation ergens in Voorburg zijn geweest, aan de rand van Den Haag waar ze toen […]
Vannacht had ik een ingewikkelde droom. De beelden volgden elkaar op zonder begin of einde, als de aanhef van een film waarvan de montage ontregeld is geraakt. Scènes liepen door elkaar, gezichten vervaagden, stemmen spraken zonder mond. Dromen is misschien niets anders dan strandjutten langs de rand van het bewustzijn — telkens spoelt er iets […]
Na de oorlog groeide ik op als kind tussen vier vrouwen. In mijn geval waren dat mijn vier oudere zusters – schimmen die leken te leven op een andere planeet. Ze waren ouder, wijzer, wereldser. Terwijl ik nog in het kinderrijk ronddoolde, bewogen zij zich in hogere sferen, daar waar het echte leven zich afspeelde. […]
Er wordt wel eens gewezen op een sluimerend proces dat op mondiale schaal werkzaam is: de verstening van de tijd. Al vroeg kondigde die ontwikkeling zich aan in verschijnselen als ont-zelving, nivellering, gelijkschakeling en massificatie. De mensheid, zo luidde de diagnose, is zwanger van een nieuwe Adam. De techniek, ooit een verlengstuk van de hand, […]
Ik had weer eens een vreemde droom vannacht. We gingen met de bus naar Venetië. Ik was de reisleider en zat voorin naast de chauffeur. De bus vertrok uit Amsterdam, maar nog voordat we de grens bereikten, stond hij stil op een groot heideveld. Er was paniek: een terroristische aanslag, werd er geroepen. Er klonken […]
Het overkomt me niet zo vaak meer, maar vannacht had ik er weer een: een lucide droom. Ik zat op een paard en had het dier volledig in mijn macht. Ik kon naar links en naar rechts, draven, galopperen, en als ik wilde hield ik stil of keerde ik om. In het echt heb ik […]
Er is iets wat ontbreekt in ons denken. Hoe sterft een echo weg in de verte? Wanneer is hij echt verdwenen en hoor je werkelijk niets meer? Waar ligt precies de grens tussen geluid en stilte? ‘Er bestaat geen stilte,’ zo schreef Lyotard, ‘die zich niet als zodanig laat horen, die geen enkel geluid maakt.’ […]
Ik heb ooit iemand gekend die een uitgesproken hekel aan mij leek te hebben. Nu komt dat, helaas, wel vaker voor. Sommige mensen hebben een geïdealiseerd beeld van mij, anderen juist een overtrokken negatief beeld. Waarom dat zo is, weet ik niet precies — misschien hoort het bij een bepaalde manier van in de wereld […]
