Wat blijft er over van een droom die nooit werkelijkheid is geworden? Misschien meer dan je denkt. Een gebouw dat nooit is gebouwd, een weg die nooit is aangelegd, een stad die alleen op papier heeft bestaan: ze lijken verdwenen zodra het plan wordt opgeborgen. Toch kunnen juist zulke mislukte plannen een merkwaardige kracht behouden. Ze laten zien wat mensen ooit voor mogelijk hielden. Soms vertellen ze zelfs meer over een tijdperk dan wat er uiteindelijk werkelijk tot stand is gekomen.
Dat geldt ook voor Friesland. Achter het vertrouwde beeld van de provincie van terpen, weilanden, oude steden en beschermde landschappen schuilt een heel ander Friesland waarover ooit werd gedroomd. Een Friesland van nieuwe steden, spectaculaire infrastructuur en visionaire kunst. Een Friesland ook dat veel moderner en misschien zelfs futuristischer had kunnen worden. Veel van die dromen zijn nooit werkelijkheid geworden. Ze verdwenen in archieven en in de verbeelding van hun visionaire makers. Maar wanneer je ze opnieuw bekijkt, blijkt dat ze allerminst vervlogen zijn. Integendeel, ze werpen nog altijd een vreemd licht op het Friesland dat wél is ontstaan.
Om die reden ben ik gefascineerd geraakt door de tentoonstelling Nooit gebouwd Leeuwarden in het Historisch Centrum Leeuwarden. De tentoonstelling vormde voor mij ook de aanleiding om op zoek te gaan naar een veel groter verhaal: de geschiedenis van de toekomstbeelden die in Friesland hebben rondgespookt. Want achter ieder nooit gebouwd gebouw schuilt een idee over de toekomst. En achter ieder toekomstbeeld gaat een verlangen schuil. De vraag is niet alleen waarom al die plannen zijn mislukt, maar vooral: waarvan droomden de Friezen ooit toen zij zich zo’n andere toekomst voorstelden?
Op uitnodiging van het Historisch Centrum Leeuwarden mag ik op zondagmiddag 20 september a.s. een lezing houden naar aanleiding van deze tentoonstelling Nooit gebouwd Leeuwarden. De titel van mijn lezing is Vervlogen dromen in Friesland. Het gaat hier primair om de kracht van de verbeelding, om dromen die uiteindelijk nooit werkelijkheid zijn geworden, maar toch op een of andere manier op de lange termijn hun invloed blijven behouden.
Wanneer je aan Friesland denkt, zie je al snel een land dat gekenmerkt wordt door traditie, weidse landschappen en een zekere vorm van onveranderlijkheid. De horizon is nog onbesmet, de dorpen herkenbaar volgens vaste structuren, en de steden overzichtelijk met fraaie historische kernen. Alsof Friesland altijd min of meer zichzelf is gebleven. Maar achter dat statische beeld gaat een andere geschiedenis schuil. Ook in Friesland werd volop gedroomd over een totaal andere toekomst. Er waren plannen voor nieuwe steden, nieuwe verkeersverbindingen, radicale veranderingen van het landschap en ingrijpende vormen van modernisering.
Architecten, kunstenaars, bestuurders en visionairs zagen in het verleden soms een Friesland voor zich dat nauwelijks meer te herkennen zou zijn. Sommige plannen waren serieus en werden uitvoerig voorbereid. Andere waren megalomaan of zo zelfs visionair dat ze eerder uit een sciencefictionroman afkomstig lijken dan uit een provinciaal archief. Juist die laatste plannen fascineren mij.
In mijn lezing gaat het mij vooral om de verbeelding van de toekomst. Hoe zagen mensen van gisteren het Friesland van morgen voor zich? Welke ideeën bestonden er over vooruitgang? Welke utopieën werden bedacht? En wat gebeurde er met die wonderlijke toekomstbeelden toen de werkelijkheid uiteindelijk een heel andere kant op ging? Daarbij komen niet alleen architectonische ontwerpen aan bod, maar ook moderniseringsplannen, visionaire kunstwerken en soms zelfs fictieve werelden die een ander Friesland in het vooruitzicht stelden.
Uit al die beelden spreekt een verlangen naar een andere werkelijkheid waarin alles anders zou worden: sneller, groter, moderner, efficiënter of alleen maar mooier. Althans, zoals men toen die andere vorm van schoonheid voor ogen had. Langzaam verdween dit soort plannen uit het collectieve geheugen. Toch zijn ze niet helemaal verdwenen, want zolang ze nog altijd getoond kunnen worden, blijven ze iets vertellen over de tijd waarin ze ontstonden.
Ook onvervulde dromen kunnen hun sporen nalaten. Ze kunnen iets zichtbaar maken dat in een bepaalde periode leefde. Soms zelfs een verlangen waarvan men zich pas achteraf realiseert hoe radicaal het was. Daarom wil ik tijdens deze lezing ook de vraag stellen wat het eigenlijk over Friesland zelf zegt, dat zoveel dromen op de tekentafel zijn blijven liggen. Is dat een teken van de spreekwoordelijke Friese nuchterheid of eerder van een gebrek aan ambitie? Of hebben we hier te maken met een universeel fenomeen?
Zeker is dat Friesland van oudsher het land is geweest waarin het verleden en de toekomst met elkaar in gesprek zijn gebleven. De neiging om te bewaren botste voortdurend met het verlangen om te vernieuwen. Het resultaat daarvan is een merkwaardige tussenwereld: een Friesland dat werkelijk heeft bestaan, maar ook een Friesland dat nooit heeft bestaan en toch ergens in ons geheugen aanwezig is. Juist van dat laatste Friesland wil ik tijdens mijn lezing iets meer laten zien. Niet als een verzameling mislukkingen, maar als een geschiedenis van de verbeelding en het verlangen.
Het is misschien niet toevallig dat deze lezing juist nu op mijn pad komt. Na de teleurstelling van het niet doorgaan van mijn verhaal over ‘Mulisch en de creatieve psychose’ voelt Vervlogen dromen in Friesland als een nieuwe uitdaging. Een heel ander onderwerp, maar ook weer niet helemaal. Ook hier gaat het over de spanning tussen werkelijkheid en droom, over de toekomst die mensen zich voorstellen en de werkelijkheid die daar vervolgens een eigen weg tegenover kiest.
Een architect tekent een gebouw dat nooit wordt gebouwd. Een kunstenaar verbeeldt een wereld die nooit zal bestaan. Een droom is nog geen waan, maar in beide gaat wel een bijzondere vorm van creativiteit schuil.
Zo wil ik in Vervlogen dromen in Friesland op zoek gaan naar een Friesland dat we nauwelijks meer kennen: het Friesland van de grote plannen, de vreemde ideeën, de ambitieuze architectuur en de visionaire kunst. Dat is een Friesland dat nog altijd deel uitmaakt van onze geschiedenis. Het is een Friesland waarin je kunt blijven geloven. En als ik ergens in mijn leven ben blijven geloven, dan is het in de verbeelding. In die zin ben ik nog altijd gelovig.
Wilt u zich aanmelden voor deze lezing? Zie: site HCL
Ook dit keer heb het AI-programma Gemini Notebook gevraagd om op basis van de PowerPointpresentatie die ik voor deze lezing aan het voorbereiden ben, een filmpje van één minuut te maken over wat de essentie is van wat ik ga vertellen. Daarna volgt zoals gebruikelijk de passende muziek waarmee ik een blog pleeg af te sluiten.