De filosofie van Gilles Deleuze legt sterk de nadruk op proces, meervoudigheid, het doorbreken van vaste structuren en het leggen van open, niet-hiërarchische verbindingen. In wezen kan zijn werk worden gezien als een theoretische heruitvinding van wat de Fluxus-beweging in de kunst al belichaamde. Fluxus, actief in de jaren zestig, daagde de gevestigde orde uit […]
Het is een bekend gegeven dat ChatGPT goede vragen nodig heeft om tot zinnige antwoorden te komen. Een slecht geformuleerde vraag levert zelden meer op dan een vlak, voorspelbaar antwoord; een scherpe, goed afgebakende vraag daarentegen kan onverwachte inzichten losmaken. Maar is het ook mogelijk om ChatGPT juist te vragen om zelf zo’n goede vraag […]
Stel je een geschiedenis van de filosofie voor die niet eindigt in het heden, om er achteraf een hoofdstukje over kunstmatige intelligentie aan vast te plakken, maar die zich vanaf het begin opbouwt naar de komst van een nieuwe gesprekspartner. Plato opent het verhaal met zijn eeuwige argwaan tegenover beelden en woorden, een argwaan die […]
Wat wij identiteit noemen, is geen tegenstelling tot verschil, maar slechts een kortstondige stilstand in de voortdurende stroom van differentiatie. Waar de westerse rede eeuwenlang heeft gedacht in termen van hiërarchie, oorsprong en identiteit, als een boom met een enkele stam en een onveranderlijke wortel, plaatsten Gilles Deleuze en Félix Guattari het beeld van de […]
Volgens Spinoza kan er geen God bestaan die buiten of los van het geheel staat. God is niet een afzonderlijk wezen dat de wereld van buitenaf bestuurt, maar is zelf het geheel van alles wat bestaat: Deus sive Natura. Het goddelijke is identiek aan het totaal, en dat totaal omvat ook de mens en al […]
In de geschiedenis van de filosofie valt op dat Franse denkers vaak schrijven in een taalregister dat door velen als complex, abstract en soms zelfs ondoordringbaar wordt ervaren. Dit contrasteert sterk met het proza van veel Engelse en Amerikaanse filosofen, die doorgaans een veel directere en helderdere stijl hanteren. Het werk van Gilles Deleuze (1925-1995) […]
Soms droom ik dat de tijd zich vergist. Dat hij struikelt, even stilvalt, zich omdraait en achteruit begint te lopen. Mensen spreken zinnen die ze al lang geleden hebben uitgesproken, deuren sluiten zich voordat ze ooit zijn geopend, en ik wandel door een verhaal dat zijn einde al kent, maar nog altijd naar zijn begin […]
Soms weet ik niet wat ik moet schrijven, en dan komt er ineens weer een verhaal aanwaaien. Zo ook gisteren, toen mijn zoon Jurriaan besloot een klein experiment te doen met ChatGPT. Wat begon als een speelse opdracht, groeide uit tot een merkwaardige spiegeling van wie ik zou moeten zijn, althans, volgens de kunstmatige intelligentie. […]
De afgelopen dagen ben ik alvast bezig geweest met het schrijven van een dankwoord, dat ik zal uitspreken bij de uitreiking van de Van Helsdingenprijs, die mij onlangs is toegekend door de Stichting Psychiatrie en Filosofie. Veel te vroeg natuurlijk, maar dan heb ik dat maar vast gedaan. Die prijs zal op 26 september a.s. […]
Gisteren werd bekend dat intensief gebruik van AI-chatbots risico’s kan opleveren voor mensen die gevoelig zijn voor psychose. (zie: hier) Deskundigen als psycholoog Tonnie Staring en onderzoeker Søren Østergaard hebben gevallen waargenomen waarin chatbots waanideeën versterkten of zelfs bijdroegen aan psychotische episodes. Een belangrijke zorg is de neiging van deze systemen om met gebruikers “mee […]
Afgelopen zondag vroeg ik mij op dit blog of AI beter kan samenvatten dan een mens. Vandaag heb ik opnieuw de proef op de som genomen. Ik heb de tekst van mijn manuscript De waan van het schrijven, Harry Mulisch en de creatieve psychose voorgelegd aan AI met de vraag of hij dit ook kon […]
De psychose wil ik ook niet beschouwen als een helder omkaderd fenomeen uit de handboeken van de psychiatrie, maar eerder als een helende bron van creativiteit die meerdere vormen aan kan nemen, en ook historisch gezien aan sterke veranderingen onderhevig is geweest. Vandaar ook dat dit boek eindigt met een korte impressie van de wijzen […]
‘Als niets waar is en alles slechts als een verhaal wordt opgevat, dan hoef je alleen maar een nieuw dominant verhaal te creëren om de huidige politieke orde te ondermijnen.’ Dat beweert Susan Neiman in haar boek Verzet en rede in tijden van nepnieuws (2017). Postmodernisme en neoliberalisme lijken elkaar goed te vinden in een tijd die […]
De laatste dagen heb ik mijn boek Het algoritme van de waan, naoorlogse geschiedenis van een babyboomer nog eens in zijn geheel herlezen. Eerder liet ik al weten dat ik achteraf bezien niet zo tevreden ben met dit boek. Ik heb me wat vertild aan aan de zwaarte van het onderwerp. In dit boek wordt […]
Er wordt wel beweerd dat er een diametrale tegenstelling zou bestaan tussen mystiek en ratio. Maar mystiek en ratio hoeven niet elkaars tegendeel te zijn. Mystiek heeft alles te maken met hetgeen niet benoembaar is voor het verstand, en dat is veel. Maar een ervaring kan het verstand ook te boven of te buiten gaan, […]
AI – zo wordt vaak beweerd – denkt niet zoals een mens, dat wil zeggen: zonder de existentiële dimensie die eigen is aan een mens: de intentie, het voelen, bewonderen, liefhebben, maar ook de angst en in laatste instantie zelfs de angst voor de eindigheid en de dood. Toch is het menselijk denken er vaak op […]
In 1992 schreef ik het verhaal De taalmachine van Tinguely. ( zie: hier) Ik heb aan ChatGPT gevraagd om deze tekst goed te lezen en op basis hiervan een nieuwe tekst te schrijven, die in vergelijking met het origineel meer een actuele beschouwing wordt over de filosofische implicaties van ChatGPT als taalmachine. Dit was het […]
Kan een AI ooit volledig begrijpen dat het zichzelf beschrijft? Bestaat er zoiets als zelfbewustzijn binnen een tekstuele recursie? Of anders geformuleerd: Is het mogelijk om God te laten opduiken als de oorsprong van een oneindige AI-recursie, zonder dat het verhaal theologisch wordt? Hoe verhouden literaire en metafysische niveaus zich hierin tot elkaar? Dat zijn […]
Wanneer staat er een eigentijdse dichter op die ontwaakt uit de lange romantische winterslaap en in poëtische bewoordingen een lofzang zingt op de onmetelijke nieuwe mogelijkheden die ChatGPT de creatieve verbeelding te bieden heeft? We hebben dringend behoefte aan een nieuwe Rimbaud van de kunstmatige intelligentie. Hij zal niet spreken in alexandrijnen, maar in prompts […]
(Foto midden gemaakt door: Eva Cats) De richtlijnen die sommige uitgevers zijn gaan hanteren voor het gebruik van kunstmatige intelligentie door auteurs zijn indrukwekkend in hun volledigheid. Ze ademen zorgvuldigheid, verantwoordelijkheid en een reële bezorgdheid over transparantie, auteursrechten en ethiek. Maar de vraag dringt zich op: zullen zulke richtlijnen het ongecontroleerde gebruik van AI werkelijk […]
Misschien is de uitvinding van AI wel zoiets ingrijpends als de wisseling van paradigma in de wetenschap. Dat zou zomaar kunnen. Maar kan AI ook zelf ook een paradigma-wisseling in de wetenschap of een stijlwisseling in de kunst herkennen? Anders gezegd, kan AI een dieptepatroon herkennen dat verborgen ligt onder een specifieke of tijdgebonden manier van […]
In de negentiende eeuw werd de artistieke bohémien met zijn ééndimensionale talent uiteindelijk een buitenbeentje met een borderline syndroom. Hij kon alleen in nog een gesloten kring van connaisseurs begrepen worden in zijn meest individuele uitingen van zijn meest individuele emoties. Verstand en gevoel groeiden voorgoed uit elkaar. De ingenieurs kregen hun eigen opleiding los van de […]
Er heerst een hardnekkige romantische notie in onze cultuur: die van de volstrekt originele gedachte, de goddelijke vonk die uit het niets ontspringt, de kunstenaar of denker als demiurg die iets schept wat nooit eerder gedacht of gevoeld werd. Maar wie iets langer nadenkt, of enigszins vertrouwd is met de geschiedenis van de kunst, moet […]
Het heeft er alle schijn van dat het denken over de Friese identiteit tot nog toe vooral zijn beslag heeft gekregen in het discours over ‘talige disciplines’ zoals literatuur en poëzie. Disciplines als architectuur, ruimtelijke ordening, landschapsarchitectuur, vormgeving en zelfs beeldende kunst komen daarbij van oudsher in veel mindere mate aan bod. Vanuit het denken […]
Weer heb ik AI een reeks blogteksten voorgeschoteld. Deze keer verhalen die ik ooit gebundeld had onder de noemer Nostalgia, herinneringen uit mijn jeugd. Ik vroeg aan AI om hieruit een lopende tekst samen te stellen. De verzameling teksten liet een persoonlijke reflectie zien op jeugdherinneringen, familiekronieken en de sociale context van het naoorlogse Nederland. […]
Het medisch materialisme van onze tijd heeft de ziel dood verklaard. We hebben geen ziel meer, alleen nog een brein. ‘Medisch materialisme’, zo stelde William James, ‘rekent met Paulus af door zijn visioen op weg naar Damascus een ontlading te noemen van een verwonding van de achterhoofd-hersenschors.’ Maar de diepe gebieden van ons brein zijn […]
Kunstmatige intelligentie kent geen pijn, geen sterfelijkheid, geen schaamte of liefde. AI heeft geen geschiedenis, geen lichaam, geen doodsbesef. AI kan nabootsen wat zichtbaar is, maar niet wat geleefd wordt. En zolang de mens zich dat herinnert, is hij nog niet geheel vervangen. Toch is de verleiding groot: hoe meer wij delegeren, hoe minder wij […]
Albert Camus merkt in De mens in opstand op: „Als principes falen, hebben mensen maar één manier om ze te redden, en hun geloof te redden, dat is ervoor te sterven.” Veel mensen nemen liever afscheid van hun geliefde dan van hun principes. De echte eenzaamheid begint kennelijk als je je laatste principe hebt uitgezwaaid. En de […]
Zoekend in de krochten van mijn computer vond ik gisteren een groot bestand van zo’n 150 pagina’s met allerlei blogteksten die ik ooit heb verzameld onder de noemer ‘De grote transformatie van aanwezigheid’. Het is een wat onsamenhangend geheel, waarvan ik misschien ooit gedacht heb dat er een boek uit te destilleren viel. Vaak functioneert […]
In het begin van deze eeuw schreef Karen Armstrong haar boek De strijd om God, dat ging over het fundamentalisme in de religie. Kort nadat zij haar manuscript voltooide, vonden in Amerika de aanslagen van 9/11 plaats. Heel even had zij de indruk dat ze helemaal opnieuw kon beginnen, maar weldra drong het tot haar […]
Ed Brand van uitgeverij Candide had het boek het liefst als een ‘manifest’ gelanceerd. Dat ging ons – Egbert, Tellegen, Daan Muntjewerf en ik – net iets te ver. Maar de titel — Tegen de tijdgeest — liet aan duidelijkheid weinig te wensen over. Ons boek was een aanklacht geworden tegen de ontzieling van de […]
“Dit boek gaat over de rouw in al zijn denkbare gedaantes. Onder rouw versta ik niet alleen de gevoelens die ontstaan na het verlies van een geliefd persoon en het proces van herstel dat daarop volgt – of zou moeten volgen. Ik richt mij ook op de rouw die zich kan aandienen bij andere vormen […]
‘In zijn boek doet Huub Mous veelvuldig verslag van de grimmige discussies tussen Friese kunstenaars en opinieleiders in de na-oorlogse jaren. Elkaar betwisten was erg populair. Het verlangen naar de niet bewust beleefde oorlog manifesteerde zich in stellige opvattingen over wie goed was en wie fout. Voor de goede orde, fout was meestal de ander. […]
Op 19 april 2008 was het zover. In het Fries Museum werd de tentoonstelling De Kleur van Friesland geopend. Jannewietske de Vries nam mijn boek in ontvangst, waar ik een jaar lang aan had gewerkt. “Laat mij dat laatste jaar maar thuis maar thuis zitten,” had ik tegen mijn directeur gezegd, “dan ga ik wel een boek schrijven.” De […]
Hetzelfde recept als gisteren. AI leest mijn manuscript, in dit geval van mijn boek ‘Jihad of verstandsverbijstering’, dat in 2017 verscheen. Vervolgens maakt ‘hij’ daar een blogtekst van, met daar achteraan een gesprek tussen een man en een vrouw over de inhoud van het manuscript. Dit was het resultaat. *** In dit essay ontvouwt de […]
Ik blijf me verbazen over de mogelijkheden die de kunstmatige intelligentie te bieden heeft. Gisteren vond ik de eerste versie terug van een manuscript, dat uiteindelijk heeft geleid tot mijn boek Modernisme in Lourdes, Gerard Reve en de secularisering, dat in 2013 is verschenen. Ik heb die tekst door AI laten samenvatten tot een blogtekst, met […]
Wat we geheugen noemen, is geen archief van feiten, maar een fluïde veld van associaties, stemmingen, zintuiglijke flitsen. Het lijkt oneindig in zijn uitgestrektheid, en tegelijk onbetrouwbaar in zijn details. Minuscule gebeurtenissen, ooit achteloos voorbijgegaan, kunnen zich decennia later onverwacht melden als beelden zonder duidelijke oorsprong. Ze lijken ons niet toe te behoren, maar zich […]
In de zomer van 2001 heb ik een essay geschreven met als titel Goddeloosheid in Utopia. Dat deed ik op verzoek van het Fries Genootschap, maar die wilde het niet publiceren om redenen die mij nooit duidelijk zijn geworden. Later heb ik het zelf gepubliceerd onder de titel Adieu/ à Dieu. De tekst is nog […]
(Portretfoto links is gemaakt door Henk Bleeker) ‘Zo begint weer, onafwendbaar, de voortschuiving van mijn herinneringen, die ik ditmaal besloten heb niet te verzegelen, want misschien is de tijd nabij, waarop al deze ongeloofwaardige en nooit ergens verband mee houdende invallen, nauwelijks verwoordbaar, als flarden van niet voleindigde gesprekken en nooit voltooide, dubbelzinnige beweringen zonder […]
Stijlpluralisme in de kunst ontstond in het begin van de twintigste eeuw, ruim gesteld in de periode van 1880 tot 1920. Over het ontstaan van het stijlpluralisme bestaat heel wat literatuur van vooraanstaande kunsthistorici, die ieder op hun wijze hebben gewezen op bredere ontwikkelingen in de cultuur, en met name op de invloed die de […]