To be honest… Je hoort het steeds vaker. Mensen beginnen een zin met de mededeling dat ze nu eens eerlijk zullen zijn. Dan weet ik meestal al genoeg. Wie de waarheid zo nadrukkelijk aankondigt, heeft kennelijk reden om eraan te twijfelen. Harry Mulisch heeft ooit beweerd dat een schrijver onmogelijk eerlijk kan zijn over zichzelf. Dat lijkt me juist. Wie zou alles opschrijven wat hij vierentwintig uur per dag uitspookt? Ik in elk geval niet. Dan zou ik iedere avond een advocaat nodig hebben om mijn weblog voor publicatie vrij te geven. Bovendien zou niemand het willen lezen. De waarheid is doorgaans een stuk saaier dan de leugen. En als ik dan toch iets over mezelf vertel, zorg ik er natuurlijk voor dat ik er niet al te slecht vanaf kom. Ik ben ook maar een mens.
Een weblog is een openbare biecht zonder biechtvader, maar met een onbekend aantal nieuwsgierigen achter het sleutelgat. Je bekent je zonden en hoopt dat iemand ze interessant vindt. Dat is toch een merkwaardige bezigheid. Ik schrijf nu al twintig jaar over mezelf, over de wereld en over alles wat daar volgens mij tussenin zit. Ik houd vol dat ik alleen maar opschrijf wat ik denk. Maar wie zegt dat hij opschrijft wat hij denkt, heeft meestal al een selectie gemaakt van wat hij liever niet denkt. Ik ook. De feiten die ik vermeld, zijn doorgaans echt gebeurd. Dat wil nog niet zeggen dat het verhaal klopt. Ik rangschik de feiten, leg verbanden en laat weg wat niet in het plaatje past. Zo maak ik van mijn leven achteraf een redelijk samenhangend geheel. In werkelijkheid is het een stuk rommeliger.
Rousseau begon zijn Bekentenissen met de grootse aankondiging dat hij de wereld een mens zou laten zien zoals die werkelijk was. Die mens was hijzelf. Dat vind ik nogal wat. Ik zou zoiets niet durven schrijven, althans niet op de eerste bladzijde. Je moet de lezer ook een beetje de gelegenheid geven om er zelf achter te komen dat je bijzonder bent. Rousseau had kennelijk haast. Sindsdien is er weinig veranderd. De schrijver ontmaskert zichzelf en wacht vervolgens af of iemand hem bewondert. Als dat gebeurt, kan hij altijd nog zeggen dat het hem daar helemaal niet om te doen was. Dat is het aardige van schrijven: je kunt vrijwel iedere nederlaag achteraf omzetten in een overwinning, mits je er voldoende woorden aan besteedt.
Op 26 april was het twintig jaar geleden dat ik met mijn weblog begon. Ik had toen geen flauw idee waar ik aan begon. Ik dacht dat ik een eigen medium had geschapen, een plek waar ik ongestoord kon schrijven. Dat bleek te kloppen, maar niet helemaal. Journalisten begonnen mij te bellen, ik werd geïnterviewd voor radio en televisie en soms werd ik aangezien voor iemand die verstand had van zaken waar ik nauwelijks iets van wist. Dat laatste vond ik natuurlijk niet onaangenaam. Je kunt wel beweren dat je niets om erkenning geeft, maar dan moet je ook niet iedere keer kijken hoeveel mensen je blog hebben gelezen. Ik heb dat laatste jarenlang gedaan. Soms was ik teleurgesteld als de teller niet hard genoeg opliep. Zo onafhankelijk was ik dus niet.
Er kwamen ook minder aangename dingen op mijn pad. Advocaten verzochten mij teksten te verwijderen, soms onder dreiging van een dwangsom. Ik werd een keer aangeklaagd wegens smaad, maar die zaak werd geseponeerd. Dat was een opluchting. Ik had nooit gedacht dat een stukje op internet zoveel gedoe kon opleveren. Je zit thuis wat te schrijven, je denkt dat je een aardige gedachte hebt gehad en voor je het weet, ben je in een juridisch conflict beland. Toch ging ik door. Misschien uit koppigheid, misschien uit ijdelheid, misschien omdat ik niet goed tegen mijn verlies kan. Ik zou daar een diepgravende beschouwing aan kunnen wijden, maar dan moet ik eerst nog even een stukje schrijven over mijn diepgravende karakter.
Het grootste probleem was dat ik steeds moeilijker zonder mijn weblog kon. Aanvankelijk schreef ik als ik iets te melden had. Tegenwoordig schrijf ik ook als ik niets te melden heb. Dat is een belangrijk verschil, al heb ik het lang niet willen erkennen. De lege plek op het scherm begint je aan te kijken. Je weet dat er nog niets staat en voelt je schuldig tegenover lezers die misschien allang iets beters te doen hebben. Ik heb mezelf daarom opgelegd pas laat in de middag te beginnen. Meestal ben ik een uurtje bezig. Daarna ga ik eten. Dat lijkt me een redelijke regeling voor iemand die zijn verslaving graag als een intellectuele bezigheid presenteert. Morgen is er weer een dag. En dus weer een stukje. Ik ben bang dat ik er nooit meer vanaf kom.
In de loop der jaren is er een beeld van mij ontstaan dat ik zelf in omloop heb gebracht en dat ik inmiddels nauwelijks meer kan beheersen. Mensen die ik amper ken, blijken mijn teksten te lezen. Soms weten ze dingen over mij die ik zelf vergeten ben. Ze spreken me aan alsof we oude vrienden zijn. Ik moet dan even nadenken of ik dat inderdaad op mijn weblog heb gezet. Meestal is dat zo. Je geeft jezelf bloot en bent vervolgens verbaasd dat iemand je herkent. Dat is ongeveer hetzelfde als naakt door de straat lopen en klagen over de nieuwsgierige blikken. Toch blijft het vreemd. Ik schrijf voor onbekenden die ik nooit zie, maar die mij soms beter denken te kennen dan ik mezelf ken. Misschien hebben ze daarin nog gelijk ook. Dat zou pas echt vervelend zijn.
En toen kwam AI. Nu kan ik mijn teksten laten verbeteren door een machine die niets van mij weet en toch tamelijk goed weet hoe ik schrijf. Ze maakt mijn zinnen scherper, haalt overtollige woorden weg en zorgt ervoor dat ik intelligenter overkom dan ik mij op sommige dagen voel. Dat is mooi meegenomen. Ik heb jarenlang geprobeerd een eigen stijl te ontwikkelen en nu blijkt dat een apparaat zonder jeugd, zonder herinneringen en zonder een vader die ooit iets verkeerds heeft gezegd, mijn zinnen kan verbeteren. Soms krijg ik een tekst terug die ik zelf graag geschreven zou hebben. Soms ook niet. Dan klinkt het alsof een welwillende hoogleraar mijn gedachten heeft overgenomen en ze voor de zekerheid nog even heeft uitgelegd. Ik haal er dan weer wat hoogleraar uit.
Toch schuilt hier een probleem. Ik herken mijn gedachten in de verbeterde tekst, maar niet altijd mijn eigen stem. De machine heeft mijn eigenaardigheden bestudeerd en is ermee aan de haal gegaan. Ze kan mijn manier van schrijven nabootsen, inclusief de ironie en de zelfspot. Misschien zelfs mijn ijdelheid. Ik zou haar bijna een pseudoniem geven en haar mijn weblog laten bijhouden. Dan hoef ik alleen nog maar af en toe te controleren of ze mij niet te veel belachelijk maakt. Hoewel, als ze dat goed doet, kan ik het altijd nog publiceren. Ik heb immers een reputatie hoog te houden.
Stel dat ik een tekst schrijf over mijn eigen ijdelheid, die vervolgens door AI laat aanscherpen en daarna onder mijn eigen naam publiceer. Wie is er dan ijdel? Ik, die de tekst heeft bedacht? De machine, die hem beter heeft gemaakt? Of de lezer die mij bewondert omdat ik zo openhartig over mijn tekortkomingen schrijf? Ik vrees dat ik zelf de grootste kanshebber ben. Het is nogal comfortabel om je eigen ijdelheid te ontmaskeren wanneer je weet dat die ontmaskering je mogelijk nieuwe bewonderaars oplevert. Ik kan er zelfs een hele reeks blogs aan wijden. Het zou mij niet verbazen als ik op een dag een lezing krijg aangeboden over de gevaren van narcisme.
Soms denk ik dat ik mezelf al die jaren voor de gek heb gehouden. Ik schrijf over wat mij bezighoudt en vertel mezelf dat ik daarmee iets probeer te begrijpen. Dat is ongetwijfeld waar. Maar ik vind het ook prettig als iemand mijn stuk leest en er iets in herkent. Ik wil gelezen worden. Anders zou ik net zo goed mijn teksten in een la kunnen leggen, waar ze niemand tot last zijn. Het internet heeft mij de mogelijkheid gegeven mijn gedachten aan de wereld toe te vertrouwen, maar ook de verleiding om voortdurend te controleren of de wereld ze wel heeft ontvangen. Ik heb die verleiding niet altijd kunnen weerstaan. Soms keek ik vaker naar de bezoekersaantallen dan naar mijn eigen tekst. Dat noem ik tegenwoordig onderzoek naar de receptie.
Augustinus had het in zijn Belijdenissen over zijn verhouding tot God. Dat lijkt me een lastig gesprek. God weet immers alles al. Waarom zou je Hem nog vertellen wat je hebt uitgespookt? Je kunt moeilijk indruk maken met een bekentenis waarvan de toehoorder de afloop al kent. Toch schreef Augustinus een heel boek vol. Misschien had hij behoefte aan een toehoorder. Misschien wilde hij vooral zichzelf horen praten. Ik herken dat wel. Ook ik schrijf dagelijks teksten die niemand mij heeft gevraagd te schrijven. Het verschil is dat Augustinus zijn woorden aan God richtte en ik aan een onbekend publiek. God had tenminste nog de beleefdheid om niet te reageren. Al weet je bij Hem natuurlijk nooit wat er achter de schermen gebeurt.
Wat betekent eerlijkheid eigenlijk? Als ik zeg dat ik eerlijk ben, wil ik dat iemand mij gelooft. Daarmee is mijn eerlijkheid al verdacht geworden. Als ik zeg dat ik een leugenaar ben, hoop ik misschien dat iemand mij tegenspreekt. En als ik beweer dat ik niet weet wie ik ben, kan dat ook een manier zijn om interessant te blijven. Ik heb daar inmiddels twintig jaar ervaring mee. Er bestaat altijd wel een formulering waarmee je jezelf in een gunstig daglicht kunt plaatsen. Zelfs als je zegt dat je deugt, kun je daar nog bescheiden bij kijken. Het is een kwestie van de juiste belichting. Ik ben daarom altijd een beetje wantrouwig tegenover mensen die beweren dat ze niets te verbergen hebben. Ikzelf heb natuurlijk ook niets te verbergen. Behalve dan wat ik liever niet vertel.
Na twintig jaar bloggen weet ik nog altijd niet precies wie ik ben. Ik heb wel een omvangrijk archief aangelegd van alle pogingen die ik heb ondernomen om daarachter te komen. Dat is toch iets. Mocht ik ooit verdwijnen, dan blijft er voldoende materiaal over om mij te reconstrueren. Met behulp van AI kan er misschien zelfs een nieuwe versie van mij worden gemaakt die dagelijks een stukje publiceert, mijn oude meningen verdedigt en mijn nieuwe meningen alvast aankondigt. Ik zou dan rustig kunnen ophouden met bestaan, terwijl mijn weblog gewoon doorgaat. Niemand hoeft het te merken. Misschien kan mijn digitale dubbelganger zelfs de reacties beantwoorden. Alleen bij complimenten moet hij voorzichtig zijn. Ik wil niet dat hij al te gretig overkomt.
To be honest… Ik weet niet hoe eerlijk ik ben. Ik weet alleen dat ik er twintig jaar over heb geschreven en dat ik er morgen waarschijnlijk opnieuw over begin. Misschien is dat mijn grootste ijdelheid: dat ik zelfs mijn onvermogen om eerlijk te zijn beschouw als iets wat de moeite waard is om met de wereld te delen. Ik zou hier nu een mooie slotzin kunnen bedenken, maar dan zou ik opnieuw proberen een goede indruk te maken. Dat moet ik natuurlijk niet hebben. Daarom laat ik de laatste zin over aan AI. Die heeft er geen enkele moeite mee.
De machine stelt voor: De schrijver verdwijnt, de tekst blijft bestaan.
Ik vind dat een uitstekende zin. Ik zou hem graag zelf bedacht hebben. Misschien zet ik hem morgen boven een nieuw blog.