Er bestaat geen waarheid meer, geen werkelijkheid en geen waan. Althans, dat wordt ons tegenwoordig met grote stelligheid verteld. Iedereen heeft zijn eigen waarheid en mag zijn eigen werkelijkheid kiezen. Het lijkt wel een toneelstuk waarin alle acteurs tegelijk de hoofdrol spelen, terwijl niemand meer weet wie het heeft geschreven. De regisseur is verdwenen, de souffleur naar huis en het publiek zit met zijn rug naar het podium. Intussen roept iedereen dat juist hij weet hoe het verhaal afloopt. De werkelijkheid is niet verdwenen, maar we zijn haar steeds minder gaan vertrouwen. Wat gisteren nog een feit was, kan vandaag worden afgedaan als nepnieuws. Wie morgen met nieuwe feiten komt, loopt het risico zelf van bedrog te worden beschuldigd. Het hangt er kennelijk maar van af wie het hardst roept en hoeveel mensen bereid zijn mee te roepen. Soms vraag je je af of de waarheid nog bestaat, of dat ze achter de schermen zit te wachten tot het publiek eindelijk naar huis gaat.
Donald Trump heeft laten zien hoe ver je met zo’n houding kunt komen. Toen hij in 2020 de Amerikaanse presidentsverkiezingen verloor, weigerde hij de uitslag te erkennen. Volgens hem kon hij onmogelijk hebben verloren. De feiten moesten zich dus wel vergissen. Op 6 januari 2021 drongen zijn aanhangers het Capitool binnen om de bekrachtiging van de uitslag tegen te houden. Het was een poging om de werkelijkheid met geweld te corrigeren, alsof je een kapotte thermometer kunt repareren door hem uit het raam te gooien. Het probleem is niet langer een gewoon politiek meningsverschil, maar de overtuiging dat ieder bewijs van het tegendeel een aanval vormt. Dan hoeft iemand zijn mening niet meer te veranderen. De wereld moet veranderen. Een verkiezingsuitslag wordt een complot, een rechter een vijand en een journalist iemand die de waarheid met nepnieuws probeert te verbergen. Dat een groot deel van de bevolking anders denkt, maakt de zaak alleen maar verdachter. De werkelijkheid heeft zich blijkbaar bij de oppositie aangesloten.
Naomi Klein onderzoekt in haar boek Dubbelganger hoe deze verwarring ook buiten de politiek ons denken kan binnendringen. Klein wordt geregeld verward met Naomi Wolf, een schrijfster die zich politiek in een heel andere richting heeft ontwikkeld en steeds meer aansluiting heeft gezocht bij complottheorieën. Wat begint als een persoonsverwisseling, groeit uit tot een onderzoek naar een samenleving waarin het onderscheid tussen feit en fictie, tussen werkelijkheid en spiegelbeeld, steeds moeilijker te bewaken valt. We herkennen de dwaasheid van de ander onmiddellijk, maar hebben veel meer moeite onze eigen dwaasheid onder ogen te zien. De dubbelganger is dan niet alleen degene die op ons lijkt, maar ook degene in wie we iets herkennen wat we liever niet van onszelf willen weten.
Volgens Klein schuilt achter die verwarring een menselijke behoefte om bijzonder te zijn, maar ook om onszelf in anderen weerspiegeld te zien. De dubbelganger biedt de mogelijkheid een eigen werkelijkheid te scheppen, waarin we zelf het middelpunt blijven. Zo verandert het publieke debat in een spiegelpaleis waarin iedereen de vervormingen bij de ander aanwijst, terwijl hij zijn eigen spiegelbeeld voor de werkelijkheid houdt. Die neiging beperkt zich niet tot de politiek. Ook in ons persoonlijke leven zijn we steeds minder bereid te accepteren dat niet alles maakbaar is. We willen gezond blijven, ons lichaam verbeteren, onze prestaties verhogen en zo lang mogelijk jong blijven. De geneeskunde kan steeds meer ziekten behandelen en de technologie helpt ons lichamelijke beperkingen te overwinnen. Dat is een enorme vooruitgang. Wie ziek is, wil beter worden en wie pijn heeft, wil daarvan af.
Het probleem begint pas wanneer we denken dat alles wat technisch mogelijk wordt ook vanzelfsprekend moet gebeuren. Ons lichaam verandert dan in een project waaraan voortdurend gewerkt moet worden. Er is altijd wel iets dat beter kan: een rimpel weggewerkt, een knie vervangen, een hartklep gerepareerd. En als alle gebreken zijn aangepakt, blijkt er meestal nog wel ergens een nieuw gebrek te zijn opgedoken. Alleen de dood laat zich niet zo gemakkelijk behandelen. Hij heeft geen klantenservice, geen klachtenformulier en geen chatbot die belooft dat uw probleem binnen drie werkdagen wordt opgelost. Hij houdt zich niet aan onze planning en trekt zich niets aan van onze goede voornemens.
We willen langer leven, en dat is begrijpelijk. Maar wat gebeurt er als langer leven een doel op zichzelf wordt? Dan dreigt de vraag hoe we willen leven te verdwijnen achter de vraag hoe lang we het kunnen volhouden. De gezondheidszorg kan steeds meer, maar niet alles kan tegelijkertijd en niet alles is voor iedereen beschikbaar. Daardoor dringt zich steeds vaker de vraag op hoeveel een extra levensjaar mag kosten. Op zichzelf is dat geen onredelijke vraag, maar ze wordt ongemakkelijk zodra we vergeten dat het over mensen gaat. Een mens is geen auto die na een bepaald aantal kilometers moet worden afgeschreven. Toch dreigt onze omgang met ouderdom soms die kant op te gaan. We spreken over zorgkosten, levensverwachting en de belasting van de samenleving. Achter die cijfers zit iemand die misschien nog graag een wandeling maakt, een kop koffie drinkt of een verhaal vertelt dat niemand anders meer kent. Dat laatste valt moeilijk in geld uit te drukken. Het zou ook een merkwaardige begrotingspost opleveren: één uur herinneringen ophalen, inclusief koekje.
Vroeger konden mensen een deel van hun vragen over leven en dood bij God neerleggen. Dat had zo zijn voordelen. Je kreeg niet altijd antwoord, maar hoefde ook niet alles zelf op te lossen. Tegenwoordig meten we onze bloeddruk, tellen we onze stappen en houden we bij hoeveel uur we slapen. Vervolgens kijken we op een scherm of we gisteren het leven wel op de juiste manier hebben geleefd. Zelfs ontspannen kan een prestatie worden: je moet voldoende rust nemen om morgen weer productief te zijn. Wie een middag niets doet, heeft misschien iets belangrijks nagelaten. De vraag is alleen wat dat belangrijke dan was.
We verlangen naar zekerheid, maar juist daardoor wordt het moeilijker te leven met wat onzeker blijft. We willen niet alleen weten hoe de wereld in elkaar zit, maar ook wie verantwoordelijk is wanneer ze niet aan onze verwachtingen voldoet. Blijft het antwoord uit, dan bedenken we liever zelf een verklaring. Het is prettig wanneer alles samenhangt, zelfs als die samenhang alleen in ons hoofd bestaat. Zo ontstaat een merkwaardige tegenstelling. We beschouwen het leven als iets kostbaars dat beschermd moet worden, maar behandelen het tegelijkertijd als een machine die voortdurend onderhoud nodig heeft. We mogen ziek worden, zolang we er maar alles aan hebben gedaan om dat te voorkomen. En als het toch misgaat, vragen we ons af of we misschien iets verkeerd hebben gedaan. Alsof ieder lichamelijk probleem het gevolg is van een verkeerde keuze. Gezondheid wordt een verdienste, ziekte bijna een verwijt. De pechvogel heeft kennelijk niet goed genoeg aan zichzelf gewerkt.
Cijfers zijn nuttig, maar vertellen niet het hele verhaal. Een arts kan berekenen hoeveel kans iemand heeft om van een behandeling te profiteren, maar daarmee is nog niet beslist wat voor die ene patiënt de beste keuze is. Zonder cijfers zouden we in de gezondheidszorg al helemaal niet weten waar we aan toe zijn. Maar een berekening kan alleen antwoord geven op de vraag die erin is gestopt. Stellen we de verkeerde vraag, dan krijgen we misschien een prachtig berekend antwoord waar we weinig aan hebben. Dat geldt ook voor de politiek. Je kunt precies uitrekenen wat een maatregel oplevert en toch over het hoofd zien wat hij met mensen doet. De spreadsheet heeft nu eenmaal geen kolom voor verdriet. En als een uitkomst ons niet bevalt, kunnen we altijd nog een andere berekening laten maken. Er is tegenwoordig voor bijna alles wel een model dat ons gelijk bevestigt. De vraag is of we daarmee de werkelijkheid beter leren kennen, of alleen een fraaier spiegelbeeld van onze overtuigingen krijgen.
Bij moeilijke kwesties als euthanasie, abortus en het beëindigen van een medische behandeling bestaat geen eenvoudige regel die in alle gevallen de juiste uitkomst oplevert. We moeten de vrijheid van het individu respecteren, maar ook oog houden voor de gevolgen van beslissingen voor anderen. We moeten het leven beschermen zonder te doen alsof verlenging ervan altijd het hoogste doel is. En we moeten voorkomen dat iemand onder druk komt te staan om te sterven omdat zijn bestaan anderen te veel moeite of geld kost. Tegelijkertijd moeten we serieus nemen dat iemand in bepaalde omstandigheden zelf kan besluiten dat het genoeg is geweest.
Voor zulke vragen kan geen computerprogramma ons volledig ontslaan van de verantwoordelijkheid om zelf na te denken. We kunnen ons niet verschuilen achter een regel, een rekensom of de mening van de meerderheid. Evenmin helpt het om iedereen die anders denkt meteen van slechte bedoelingen te verdenken. Juist hier moeten we proberen de ander te begrijpen zonder het noodzakelijk met hem eens te zijn. Dat is moeilijker dan iemand tot tegenstander verklaren, maar waarschijnlijk ook vruchtbaarder.
Kunstmatige intelligentie maakt de verleiding om alles onder controle te krijgen alleen maar groter. Een computer kan enorme hoeveelheden informatie verwerken, verbanden zichtbaar maken en teksten schrijven die soms overtuigender klinken dan wat we zelf op papier krijgen. Dat is indrukwekkend en kan bijzonder nuttig zijn. Maar doordat een computer zo zelfverzekerd antwoordt, krijgen we gemakkelijk de indruk dat hij ook begrijpt waarover hij spreekt. Stel hem een vraag over de zin van het bestaan en hij produceert zonder aarzelen een keurige beschouwing. Je zou bijna denken dat hij het bestaan heeft opgezocht in een handleiding onder in een digitale bureaula. Maar een goed geformuleerd antwoord bewijst nog niet dat de schrijver ervan weet wat het betekent om te leven. Een computer kan uitleggen wat verdriet is, zonder zelf verdriet te hebben gekend. Hij kan een overtuigend verhaal over de dood schrijven, zonder bang te zijn voor zijn laatste adem. Toch raken we onder de indruk van de zekerheid waarmee hij spreekt. Misschien herkennen we daarin onze eigen behoefte aan antwoorden. Ook wij vertellen liever een sluitend verhaal dan dat we toegeven dat we de afloop niet kennen.
We kunnen de dood proberen uit te stellen, maar medische kennis alleen bepaalt niet wat een goed leven is. We kunnen verkiezingen tellen, maar moeten ook bereid zijn de uitslag te accepteren. We kunnen met computers informatie verzamelen, maar moeten zelf blijven nadenken over wat die informatie betekent. Dat vraagt om iets wat tegenwoordig bijna ouderwets klinkt: gezond verstand, twijfel en het vermogen te zeggen dat we iets niet weten. Het vraagt ook om de bereidheid onze overtuigingen niet als een onneembare vesting te beschouwen. Wie nooit aan zichzelf twijfelt, ervaart iedere tegenspraak als een aanval. Wie uitsluitend bij anderen naar vergissingen zoekt, ontdekt zijn eigen vergissingen misschien nooit. De werkelijkheid is geen spiegel die ons verplicht gelijk te geven. Soms laat ze ons iets zien wat we liever niet hadden gezien. Juist dan begint het werkelijke nadenken.
Daarmee komen we terug bij de klassieke kunst van het sterven, de ars moriendi. Die kunst bestaat niet uit het verheerlijken van de dood en evenmin uit het opgeven van de strijd tegen ziekte. Ze begint bij het besef dat het leven niet alleen waardevol is omdat het steeds langer kan duren. Dat geldt ook voor het toneel waarop we allemaal staan. We spelen onze rol, proberen er iets van te maken en hopen dat het verhaal goed afloopt. Soms lukt dat, soms niet. We kunnen de omstandigheden verbeteren, maar hebben nooit de volledige regie. Dat betekent niet dat alles willekeurig is of dat waarheid niet meer bestaat. Het betekent dat onze kijk op de werkelijkheid die werkelijkheid nooit volledig omvat. We zien een deel, vullen het ontbrekende aan en vergissen ons soms. Dat is geen reden om alle meningen gelijkwaardig te verklaren, maar wel om bescheiden te blijven over ons eigen gelijk.
De nar en de koning belichamen in dat opzicht twee uitersten. De nar kan zich soms aan de regels onttrekken omdat niemand hem helemaal serieus neemt. De koning wil de regels bepalen en loopt het risico uiteindelijk alleen nog mensen om zich heen te hebben die hem gelijk geven. Ergens tussen die twee bevindt zich de gewone mens. Hij wil zijn eigen gang gaan, maar zoekt zekerheid zodra het spannend wordt. Hij wil vrijheid, zolang die niet te veel onzekerheid meebrengt. Hij wil een lang leven, zolang hij niet te veel hoeft na te denken over het einde. En hij wil zelf beslissen, zolang iemand hem kan vertellen wat de juiste beslissing is.
Misschien geloven we daarom zo gemakkelijk in onze eigen spiegelbeelden. Ze geven ons het prettige gevoel dat we de wereld begrijpen en dat de verwarring vooral bij anderen zit. Maar de dubbelganger die ons het meest te denken zou moeten geven, is niet noodzakelijk de politieke tegenstander of de vreemdeling die onze overtuigingen niet deelt. Het is degene die we zelf zouden kunnen worden als we ophouden onszelf vragen te stellen.
Het toneelstuk gaat intussen gewoon door. De politieke leiders roepen hun teksten, de deskundigen rekenen aan de toekomst en de computers produceren hun antwoorden. Af en toe valt er een decorstuk om en blijkt dat achter het indrukwekkende decor niet meer zit dan wat hout, schroeven en een verouderd verlengsnoer. Dan moet ik beslissen of ik het decor opnieuw opbouw of even naar buiten ga om te kijken hoe de wereld er werkelijk uitziet. Dat laatste is misschien minder spectaculair, maar soms wel verfrissend.
Ik zal de werkelijkheid waarschijnlijk nooit helemaal doorgronden. Ik weet alleen dat het verhaal nog niet afgelopen is en dat niemand het alleenrecht op de afloop bezit. Voorlopig is dat genoeg. Ik kan mijn jas aantrekken, de zaal verlaten en morgen opnieuw beginnen. Zonder garantie op een goede afloop, maar ook zonder de verplichting die afloop alvast zelf te beschrijven of door AI te laten voorspellen. En als ik onderweg iemand tegenkom die beweert de waarheid in pacht te hebben, kan ik altijd vragen of hij even in de spiegel wil kijken. Misschien speelt hij slechts zijn eigen dubbelganger in een slecht toneelstuk.
Volgens Naomi Klein is de dubbelganger niet alleen iemand die op je lijkt, maar ook een vervormd spiegelbeeld van je eigen angsten, overtuigingen en tegenstrijdigheden. Zo kan de ander steeds meer een karikatuur worden, iemand die niet meer begrepen maar alleen nog bestreden moet worden. Zoals Klein schrijft: ‘Monsterlijk blijkt het kwade zusje van aardig, de dubbelganger van normaal.’ In een gepolariseerde samenleving herkennen we dat spiegelbeeld steeds minder als iets van onszelf en steeds vaker als de vijand die moet worden uitgeschakeld. Wie zijn eigen spiegelbeeld tot vijand verklaart, hoeft ook nooit meer aan zichzelf te twijfelen. Zo kan de zelfliefde waar je aan verslaafd raakt zomaar omkeren in haat jegens je spiegelbeeld met alle gradaties van geweld, uitsluiting of zelfs genocide.