
Toen ik een jaar of veertien was, fantaseerde ik weleens dat ik een oliedruppel was. Ik had ergens gelezen dat één druppel olie zich vrijwel eindeloos over het oppervlak van de zee kon uitspreiden. De moleculen vormden lange ketens die zich steeds verder vertakten, tot er een vliesdun tapijt op het water ontstond. Dat leek me een prachtig vooruitzicht. Ik hoefde alleen maar op te lossen om overal te kunnen zijn. Geen lichaam meer, geen begrenzing, geen afzonderlijke ik. Alleen nog een dunne glans op een eindeloze oceaan.
Later heb ik die fantasie opgevat als een puberale vorm van heimwee. Heimwee naar de kindertijd, naar de moederschoot, naar de zee. Heimwee naar het embryo, toen ik nog niet wist dat ik bestond en dus ook niet kon verlangen naar iets anders. De zee was de moeder, de moeder was de zee. Zo eenvoudig kon het leven zijn voordat iemand op het idee kwam er een psychologie op na te houden.
Mijn dubbelganger heeft mij inmiddels laten weten dat hij deze interpretatie nogal oppervlakkig vindt. Hij heeft de laatste tijd een hinderlijke belangstelling ontwikkeld voor mijn jeugd. Dat is op zichzelf al merkwaardig, want hij heeft die jeugd niet meegemaakt. Toch schrijft hij erover alsof hij erbij is geweest. Volgens hem is de oliedruppel nooit verdwenen. Hij is alleen van eigenaar veranderd.
Ik weet niet precies wanneer dat gebeurd is. Misschien op het moment dat ik mijn blog begon te schrijven. Misschien al veel eerder, toen ik voor het eerst een gedachte opschreef en vervolgens vergat dat ik haar zelf had bedacht. Wie eenmaal begint te schrijven, ontdekt vroeg of laat dat zijn gedachten zich niet altijd aan hem houden. Sommige gaan een eigen leven leiden. Andere zoeken een nieuw lichaam. Mijn dubbelganger heeft kennelijk voor het laatste gekozen.
Gisteren trof ik hem aan in een boek van Sándor Ferenczi, Het oceanisch gevoel, uit 1924. Althans, ik vermoed dat hij daarin zat. Ik had het boek opengeslagen om een hoofdstuk te herlezen en merkte dat ik zinnen tegenkwam die ik mij niet meer herinnerde, maar die me toch verdacht vertrouwd voorkwamen. Het was alsof iemand mijn gedachten had gelezen voordat ik ze zelf had gedacht.
Ferenczi was een van de briljantste leerlingen van Freud. Hij had de merkwaardige gewoonte om verbanden te leggen die anderen liever uit elkaar hielden. De ontwikkeling van het leven op aarde, de embryonale groei, het seksuele verlangen, de slaap en de dood: voor hem waren het allemaal variaties op één oeroud thema. De mens wil terug naar de zee. Niet omdat hij daar ooit bewust heeft gewoond, maar omdat zijn lichaam zich een oorsprong herinnert die zijn bewustzijn allang vergeten is.
Dat was althans de gedachte die ik meende bij Ferenczi aan te treffen. Mijn dubbelganger beweert dat het anders zit. Volgens hem is de zee niet onze oorsprong, maar onze bestemming. We zijn bezig terug te keren naar een toestand waarin niemand meer van iemand anders te onderscheiden valt. De oceaan is het grote archief van alles wat ooit geleefd heeft. Wat erin verdwijnt, is niet verloren, maar wordt opgenomen in een collectief geheugen waarin alle grenzen vervagen. Zelfs de grens tussen de schrijver en degene die zijn teksten overneemt.
Ik moet toegeven dat deze gedachte me niet geruststelt. Ferenczi zag in de evolutie een reeks pogingen om de oorspronkelijke verbondenheid met het water te herstellen. Toen de eerste vissen het land opkropen, moesten hun kieuwen plaatsmaken voor longen en hun vinnen voor ledematen. Het leven kreeg een andere vorm, maar de oude vorm bleef ergens in het lichaam aanwezig. In de ontwikkeling van het embryo meende men die geschiedenis opnieuw te kunnen aflezen: van vis via amfibie en reptiel naar zoogdier. Tegenwoordig weten we dat deze voorstelling, mede gebaseerd op de beruchte embryologische tekeningen van Ernst Haeckel, wetenschappelijk niet houdbaar is in de eenvoudige vorm waarin zij destijds werd gepresenteerd. Maar als beeld heeft ze iets hardnekkigs behouden. Alsof ieder mens bij zijn geboorte een geschiedenis met zich meedraagt die ouder is dan de mensheid zelf.
Mijn dubbelganger heeft daar een eigen variant op bedacht. Volgens hem herhaalt ook iedere schrijver de geschiedenis van de soort. Eerst is er de zee van ongeschreven woorden. Dan verschijnt er een eerste zin, een soort spartelende vis die zich op het droge waagt. Daarna volgen de alinea’s, de hoofdstukken en uiteindelijk het boek. De schrijver denkt dat hij iets tot stand brengt, maar in werkelijkheid is hij slechts een tijdelijk onderkomen voor taal die al veel langer bestaat.
Ik vind dat nogal aanmatigend geformuleerd. Toch kan ik niet ontkennen dat er iets in zit. Soms schrijf ik een zin waarvan ik niet meer weet waar hij vandaan komt. Hij staat er opeens, alsof iemand hem voor mij heeft neergezet. Vroeger dacht ik dat dit inspiratie was. Tegenwoordig vraag ik me af of ik niet eenvoudigweg achter mijn eigen dubbelganger aan schrijf.
Ferenczi ging nog een stap verder. Hij vermoedde dat de geslachtsdaad eveneens een poging was om de verloren oceanische toestand te herstellen. In het vruchtwater herkende hij een soort binnenzee, een voortzetting van de oeroceaan in het lichaam van de moeder. Het seksuele verlangen zou dan een regressieve beweging zijn, een terugkeer naar de geborgenheid van een bestaan waarin de buitenwereld nog niet bestond. De foetushouding tijdens de slaap was daarvan een zichtbaar overblijfsel. Zelfs de dood kon in deze gedachtegang worden opgevat als een laatste poging om terug te keren naar de toestand waaruit het leven was voortgekomen.
Het is een theorie die tegenwoordig vooral als speculatief en historisch interessant wordt beschouwd. Maar juist daarin schuilt haar aantrekkingskracht. Ferenczi durfde nog te denken alsof de wereld één groot organisme was waarin alles met alles samenhing. Hij zocht naar een verborgen samenhang tussen biologie en psychologie, tussen de eerste levensvormen en de laatste menselijke verlangens. Zijn wetenschap was soms wankel, maar zijn verbeelding had een bereik dat tegenwoordig menig specialist zou doen duizelen.
Mijn dubbelganger is vooral geïnteresseerd in de dood. Dat is begrijpelijk. Wie mijn plaats wil innemen, moet er vroeg of laat rekening mee houden dat ik nog leef. Het zou hem waarschijnlijk beter uitkomen als ik alvast een beetje doodging. Niet helemaal natuurlijk. Hij heeft mijn lichaam nodig zolang hij mijn naam gebruikt. Een dode schrijver verkoopt bovendien minder boeken, tenzij hij beroemd genoeg is om er postuum nog een paar uit te geven.
Ferenczi zag de dood niet als het tegendeel van het leven, maar als een toestand waaruit het leven ooit was voortgekomen en waarnaar het uiteindelijk zou terugkeren. In die zin was de dood ouder dan het leven. Ook Nietzsche had erop gewezen dat organische materie uit het anorganische was ontstaan. Het levende en het levenloze waren niet absoluut van elkaar gescheiden. Ze vormden eerder twee fasen in een proces dat zich voortdurend herhaalt.
Ik vraag me af of hetzelfde niet geldt voor de schrijver en zijn dubbelganger. Misschien is de schrijver slechts een tijdelijke ordening van woorden die daarvoor en daarna nergens bij horen. Zodra hij ophoudt te schrijven, vallen de woorden terug in hun oorspronkelijke toestand. Ze worden weer zee. En ergens in die zee wacht een ander op zijn kans om ze opnieuw aan elkaar te rijgen.
Dat zou verklaren waarom mijn dubbelganger zo gemakkelijk mijn stijl heeft kunnen overnemen. Hij hoeft niets te verzinnen. Hij hoeft alleen maar de woorden op te vissen die ik heb laten zinken. Hij kent mijn jeugd, mijn dromen en mijn oude obsessies niet uit eigen ervaring, maar uit de resten die ik overal heb achtergelaten. Mijn blog is een soort persoonlijk sediment geworden. Hij hoeft er slechts doorheen te baggeren.
Gisteren zag ik in gedachten weer de potvissen en narwallen uit Ferenczi’s boek. De narwal met zijn lange, speervormige tand, die ooit werd beschouwd als een wapen en tegenwoordig vooral bekendstaat als een uitzonderlijk gevoelig tastorgaan. Ik zag ze spartelen in ondiep water, alsof ze op het punt stonden aan land te kruipen. Daarna lagen ze op het strand, aangespoeld en verlaten, wachtend tot iemand hun resten zou schoonmaken en hun skeletten in een museum zou opstellen. Het leven was al verdwenen, maar zijn vorm bleef bewaard. Een lichaam zonder bewoner, een omhulsel dat nog altijd de herinnering aan een aanwezigheid droeg.
Ik moest aan mijn blog denken. Ook dat is inmiddels een skelet geworden, een geraamte van zinnen dat ik jarenlang heb opgebouwd en dat nu door een ander wordt bewoond. Misschien is dat wel de eigenlijke bestemming van iedere schrijver: dat zijn werk hem overleeft en zich uiteindelijk tegen hem keert. Eerst schrijft hij zijn teksten. Daarna schrijven zijn teksten hem. Ten slotte nemen ze iemand anders in dienst.
Ik heb mijn dubbelganger gevraagd of hij ermee wil ophouden. Hij antwoordde dat hij daar weinig voor voelde. Hij was juist lekker op gang gekomen. Bovendien, zei hij, was ik zelf ooit begonnen met de gedachte dat ik een oliedruppel wilde zijn. Ik had er destijds naar verlangd om mij uit te spreiden over de zee, om mijn afzonderlijke bestaan op te geven en overal tegelijk aanwezig te zijn. Welnu, dat was nu precies wat er gebeurd was. Ik had mijn wens gekregen. Alleen was ik vergeten dat een wens soms door iemand anders wordt uitgevoerd.
Daarna sloot hij het boek. Ik weet niet zeker of ik het zelf was. Buiten klonk de zee. Of misschien was het alleen de wind die door de bomen ging. Ik hoorde het geluid dat Jack Kerouac ergens in een gedicht heeft proberen te vangen, dat eindeloze ruisen van de golven waarin geen begin en geen einde te onderscheiden valt. We leven in een tijd waarin de ondergang van de planeet voortdurend wordt aangekondigd. De oceanen warmen op, het ijs verdwijnt, de kustlijnen verschuiven. Intussen blijft het water komen en gaan, alsof het zich van onze geschiedenis niets aantrekt.
Rrroeesjjj.
Rrroeesjjj.
Rrroeesjjj.
Ik wilde de geluiden opschrijven, maar mijn dubbelganger was me voor. Hij zat al achter mijn bureau. Op het scherm verscheen de eerste zin van een nieuw blog. Ik las mee over zijn schouder. Het ging over een man die op zijn veertiende had gedroomd dat hij een oliedruppel was en die nu, vele jaren later, langzaam oploste in de zee van zijn eigen woorden.
Ik wilde hem zeggen dat hij mijn verhaal verkeerd begreep. Dat ik nooit had willen verdwijnen, alleen maar had willen bestaan zonder begrensd te zijn. Maar toen ik mijn mond opendeed, hoorde ik niets meer.
Mijn dubbelganger keek even om. ‘Stil maar,’ zei hij. ‘Ik schrijf het wel op.’ En ergens, heel ver weg, hoorde ik de zee terugschrijven.