De dubbelganger’ is ook een veelvoorkomend thema in de literatuur van de eerste naoorlogse jaren, met als bekendste voorbeelden twee boeken die beide vooral door hun verfilming bekend werden: The Third Man (1949) van Graham Greene en De donkere kamer van Damocles (1958) van W.F. Hermans. De thematiek van de dubbelganger kan ook duiden op de tweestrijd tussen goed en kwaad, moraliteit en immoraliteit, of andere tegenstrijdige aspecten in het karakter van de hoofdpersoon benadrukken. De hoofdfiguur wordt vaak geconfronteerd met zijn eigen spiegelbeeld en moet nadenken over zijn ware identiteit en zelfbeeld. Dat kan ook zijn mythe zijn, zijn eigen literaire imago of zijn roem.
Dat schreef ik in mijn onlangs verschenen boek De waan van het schrijven, Harry Mulisch en de creatieve psychose. Het fenomeen ‘dubbelganger’ blijft mij fascineren, temeer na het lezen van het boek Dubbelganger, een reis naar de spiegelwereld (2023) van Naomi Klein. Hierin verwijst zij heel kort even naar Jung en zijn theorie van de schaduw, zonder daar verder inhoudelijk op in te gaan. Ik ben daarom nog maar eens in mijn boekenkast gaan grasduinen op zoek wat Jung daar nu precies over heeft beweerd. Jung was immers mijn eerste liefde, al lees ik hem niet zo vaak meer.
Het begrip ‘schaduw’ heeft Jung al vroeg tot een van de centrale concepten van zijn analytische psychologie gemaakt. De schaduw omvat alles wat we liever niet over onszelf willen weten: eigenschappen, verlangens en impulsen die niet passen bij het beeld dat we van onszelf hebben gevormd. Dat kunnen minder fraaie eigenschappen zijn, zoals agressie, afgunst, egoïsme en machtswellust, maar ook kwaliteiten die we ooit hebben onderdrukt omdat ze ons ongelegen kwamen. Wat we niet in ons zelfbeeld kunnen opnemen, verdwijnt echter niet. Het blijft ergens aanwezig en kan zich onverwacht manifesteren in onze dromen, angsten, woede of afkeer van anderen.
Volgens Jung begint zelfkennis daarom met de bereidheid om ook datgene onder ogen te zien wat ons zelfbeeld bedreigt. De schaduw integreren betekent niet dat we onze minder fraaie eigenschappen moeten goedkeuren, maar dat we erkennen dat ook die bij onze persoonlijkheid horen. Wie zijn agressiviteit ontkent, heeft weinig mogelijkheden haar te beheersen. Wie daarentegen erkent dat hij woede of machtsverlangen kent, kan proberen te begrijpen waar die gevoelens vandaan komen. Het gevaar ontstaat wanneer we onze schaduw niet als iets van onszelf herkennen, maar haar buiten onszelf plaatsen. Dan wordt een ander de drager van eigenschappen die we bij onszelf niet willen aantreffen. Jung noemt dat projectie.
Bij Naomi Klein krijgt dit psychologische mechanisme in haar boek Dubbelgangers, een reis naar de spiegelwereld (2023) een maatschappelijke en politieke betekenis. Zij beschrijft hoe mensen hun identiteit vormgeven door zich af te zetten tegen een ander, terwijl ze tegelijkertijd steeds meer op die ander kunnen gaan lijken. In de politieke spiegelwereld worden overtuigingen, beschuldigingen en zelfs vijandbeelden over en weer overgenomen. Wie uitsluitend bezig is te bewijzen dat hij niet op zijn tegenstander lijkt, kan juist daardoor steeds sterker door die tegenstander worden bepaald.
Klein laat zien hoe politieke bewegingen hun eigen tegenstrijdigheden buiten zichzelf kunnen plaatsen. Ze beschouwen zichzelf als verdedigers van vrijheid en rechtvaardigheid, terwijl ze blind kunnen worden voor autoritaire of uitsluitende trekken binnen hun eigen gelederen. De tegenstander wordt dan een verzamelplaats voor alles wat de eigen identiteit bedreigt. Dat betekent niet dat de verschillen tussen politieke posities verdwijnen of dat iedere beschuldiging een projectie is. Werkelijk geweld en machtsmisbruik moeten benoemd kunnen worden. Maar ook wie de ander terecht bekritiseert, kan zich afvragen waarom juist bepaalde eigenschappen van die ander zo’n sterke afkeer oproepen.
Jung en Klein raken elkaar dus in de gedachte dat het gevaarlijk wordt wanneer we alles wat we niet bij onszelf willen herkennen aan een ander toeschrijven. Bij Jung gaat het om de schaduw van het individu, bij Klein om de spiegelbeelden die in de politieke werkelijkheid ontstaan. De dubbelganger is daarbij niet zomaar iemand die op ons lijkt. Hij is vooral degene in wie iets zichtbaar wordt wat we liever buiten onszelf houden. Misschien is dat ook wat de dubbelganger voor een schrijver zo’n intrigerende figuur maakt.
Terugkijkend op mijn boek De waan van het schrijven komt mijn beschouwing over Harry Mulisch en zijn romanfiguur Archibald Strohalm in dit licht opnieuw in beeld. In deze roman uit 1951 verschijnt een zonderlinge hoofdpersoon die zich verliest in een eigen wereld van waan, verbeelding en verlossingsdrang. Strohalm kan worden gelezen als een personage waarin iets tot uitdrukking komt wat ook de schrijver zelf bezighoudt, maar waarvan hij tegelijkertijd afstand probeert te nemen. Aan het slot verschijnt Mulisch als schrijver in zijn eigen roman en wordt zijn schepping uitgeschakeld. De auteur grijpt in en maakt een einde aan het bestaan van zijn personage.
Die merkwaardige ingreep roept een vraag op die vanuit Jung bezien interessant wordt. Heeft Mulisch met Strohalm een deel van zichzelf buiten zijn eigen persoonlijkheid geplaatst om het zichtbaar te kunnen maken? En betekent de vernietiging van zijn personage vervolgens dat hij zich van dat deel probeert te bevrijden? De schrijver schept een figuur die een eigen bestaan lijkt te leiden en grijpt daarna in om dat bestaan te beëindigen. Alsof hij zijn eigen schaduw eerst een gestalte geeft om haar vervolgens weer uit te wissen.
Maar zo eenvoudig laat de schaduw zich niet uitschakelen. Strohalm is immers niet alleen een vreemde figuur die tegenover de schrijver staat. Hij is ook een schepping van de schrijver zelf. Wat in het personage tot leven komt, kan daarom niet zonder meer als iets vreemds worden afgedaan. Mulisch kan zijn personage laten sterven, maar hij kan niet ongedaan maken dat hij het zelf heeft voortgebracht. De vernietiging van Strohalm zou dan ook minder een overwinning kunnen zijn dan een poging om iets onverdraaglijks buiten zichzelf te houden.
Vanuit Naomi Klein krijgt deze scène nog een andere betekenis. De dubbelganger is niet alleen iemand aan wie de schrijver zijn eigen ontregeling kan uitbesteden, maar ook een spiegel waarin hij iets van zichzelf moet herkennen. Strohalm is degene die moet verdwijnen, maar tegelijk degene die de schrijver iets over zichzelf te vertellen heeft. In die zin is hij niet alleen een personage, maar ook een confrontatie. De schrijver kan hem naar believen scheppen, laten spreken en laten sterven, maar hij kan niet volledig bepalen wat zijn eigen schepping over hemzelf onthult.
Dat raakt aan een merkwaardig aspect van het schrijverschap. Een schrijver moet zich met zijn personages kunnen identificeren om ze tot leven te wekken, maar moet er tegelijkertijd voldoende afstand van bewaren om ze niet met zichzelf te verwarren. Hij moet iets van zichzelf in hen leggen en vervolgens doen alsof het om iemand anders gaat. Het personage wordt zo een mogelijkheid tot zelfonderzoek, maar ook een manier om dat onderzoek te ontlopen. Wat de schrijver niet rechtstreeks over zichzelf kan zeggen, kan hij zijn personage laten beleven. Hij kan het zelfs de meest onmogelijke dingen laten denken en doen, zonder zich daar persoonlijk verantwoordelijk voor te hoeven voelen.
Daarin gaat mogelijk iets schuit, wat je het geheim van de literaire verbeelding kun noemen. De schrijver brengt een figuur voort die aanvankelijk onder zijn controle lijkt te staan, maar die gaandeweg een eigen logica en een eigen stem ontwikkelt. Het personage wordt een ander, terwijl het tegelijkertijd iets van de schrijver blijft bevatten. Die verhouding is nooit helemaal op te lossen. Hoezeer de schrijver zich ook van zijn schepping distantieert, ergens blijft hij ermee verbonden. De dubbelganger is zowel een uitweg als een bedreiging: hij maakt het mogelijk iets van zichzelf zichtbaar te maken, maar confronteert de schrijver ook met de vraag of hij datgene wat hij heeft verbeeld werkelijk onder ogen durft te zien.
Ook Mulisch’ levenslange spel met zijn eigen schrijversimago krijgt daardoor een bijzondere betekenis. Hij presenteerde zich graag als iemand die zijn persoonlijke bestaan kon omvormen tot een mythe. De schrijver Mulisch werd zelf een literaire gestalte, een soort dubbelganger van de man die zijn leven leidde. De ene Mulisch was de mens van vlees en bloed, de andere de auteur die zijn eigen bestaan voortdurend tot onderwerp van een scheppingsproces maakte. Misschien was ook dat een manier om de afstand tussen de persoon en zijn schaduw te overbruggen, of juist in stand te houden.
De vraag is dan of een schrijver zijn schaduw ooit werkelijk kan integreren. Of blijft hij haar telkens opnieuw een andere gedaante geven, zodat hij haar nooit rechtstreeks hoeft te erkennen? Eerst verschijnt ze als Archibald Strohalm, later als onderdeel van de mythe die Mulisch rond zijn eigen schrijverschap heeft opgebouwd. De dubbelganger verdwijnt dan niet, maar verandert van gezicht. Wat eerst als een vreemde gestalte tegenover de schrijver stond, wordt uiteindelijk opgenomen in het verhaal dat hij over zichzelf vertelt.
Jung nodigt ons uit de schaduw als een deel van onszelf te erkennen. Naomi Klein laat zien hoe gemakkelijk we die schaduw op een dubbelganger kunnen projecteren en vervolgens de strijd met die ander tot onze levensopdracht maken. Voor de schrijver geldt misschien nog iets anders. Hij heeft de dubbelganger nodig om zichzelf te kunnen verbeelden, maar loopt voortdurend het risico hem als een vreemde te gaan beschouwen. De ware confrontatie begint pas wanneer hij beseft dat de figuur die tegenover hem staat niet uitsluitend de ander is.
De schrijver schept een ander om zichzelf te ontdekken, maar probeert zich tegelijkertijd van die ander te bevrijden. Hij kan zijn personage laten sterven, verbannen of in een mythe veranderen, maar nooit helemaal uitwissen. Wat eenmaal in de verbeelding tot leven is gewekt, trekt zich niets meer aan van zijn schepper. De dood is niet het einde, maar de onsterfelijkheid is evenmin het privilege van de schrijver. Er is meer onder de zon dan tijd en ruimte. Onze schaduw blijft bestaan, zelfs wanneer we haar niet meer kunnen zien. Zoals ook de schaduw van de maan niet verdwijnt wanneer zij achter de zon schuilgaat.