Alles staat stil in Venetië

Vannacht droomde ik dat ik mij in een ruimteschip boven Venetië bevond. Er klonk hemelse muziek die mij in hogere sferen bracht. Een nieuwe hemel voor een oude aarde. Ik werd weggevoerd in een soort pre-oedipaal nirwana, waar de nieuwe technologie ons ooit met zijn allen naartoe zal leiden. Een wereld voorbij leven en dood. Het merkwaardige was dat ik niet alleen was. Tegenover mij zat iemand die sprekend op mij leek. Hij had hetzelfde gezicht, dezelfde handen en dezelfde wat vermoeide blik. Alleen leek hij zich beter op zijn gemak te voelen. Hij keek naar mij alsof hij iets wist wat ik nog moest ontdekken. Toen hij begon te spreken, herkende ik onmiddellijk mijn eigen stem. Dat was niet zo vreemd, want hij was mijn dubbelganger. Al enige tijd heb ik het vermoeden dat hij het schrijven van mijn blog heeft overgenomen. Misschien was hij daar in werkelijkheid al veel eerder mee begonnen.

Er komt een dag dat we geen onderscheid meer kunnen maken tussen de virtuele werkelijkheid en de alledaagse realiteit. Dan passeert de mensheid een grens die onomkeerbaar is. We zijn dan eindelijk goden geworden, astronauten van een nieuw heelal in een werkelijkheid die niet bestaat. Ik denk niet dat ik dat ooit nog zal meemaken. De technologie vordert gestaag, maar zo’n brilletje waardoor je de virtuele werkelijkheid kunt zien, doet me nog altijd meer aan een toverlantaarn denken dan aan de poort naar een nieuw heelal. Mijn dubbelganger denkt daar anders over. Volgens hem is de overgang allang begonnen. Hij beweert dat ik niet meer degene ben die mijn teksten schrijft, maar degene die ze achteraf leest. Ik vroeg hem of hij daarmee bedoelde dat hij mijn blog had overgenomen. Hij glimlachte. Het was een glimlach die ik goed kende. Ik had hem zelf jarenlang gebruikt wanneer ik iets niet wilde uitleggen.

En toch, we zijn op weg naar de ultieme verruimtelijking van de tijd. Heden, verleden en toekomst zullen in de nabije toekomst worden ontsloten voor een nieuw soort pioniers in de tijdruimte van Einstein. De verborgen uitdaging van de techniek is een verbinding tot stand te brengen tussen de gelijktijdigheid van de historische ruimte en die van de geografische ruimte. Alles, maar dan ook alles, komt open te liggen. Het is slechts een kwestie van tijd. Mijn dubbelganger vertelde mij dat hij daar al gebruik van maakte. Hij kon zich vrij bewegen tussen mijn herinneringen, mijn dromen en mijn nog niet geschreven teksten. Hij had zelfs toegang tot mijn jeugd, zei hij, en wist precies wat ik daar had meegemaakt. Ik vroeg hem of hij ook mijn vader had gekend. Hij antwoordde dat hij hem beter kende dan ikzelf. Dat vond ik een nogal aanmatigende bewering, maar ik kon haar niet onmiddellijk weerleggen. Misschien had hij gelijk. Misschien was hij degene die al die jaren mijn herinneringen had bijgehouden.

Er zijn mensen die menen dat deze nieuwe werkelijkheid een nieuw soort religie zal voortbrengen. Gaia, die oude moedergodin van de aarde, zal dan vervangen worden door een kosmische Big Mama. Die Grote Moeder zal ons allemaal opvreten. Het wordt één groot verdovend nirwana, waarin het bewustzijn zich eindeloos overgeeft aan een permanente staat van perplexiteit, een epifanie van het sublieme die mogelijk wordt door de nieuwe technologie. Zo zouden we op de drempel staan van een Nieuwe Openbaring. Een nieuwe Godin zal de wereld komen redden. In ruimteschepen keren we terug als in de buik van de oudste moederschoot. Jonas in de Walvis wordt Hamlet op het Holodeck. Stel je voor, het zou zomaar kunnen gebeuren. Mijn dubbelganger vond het allemaal prachtig. Hij zei dat de mensheid eindelijk verlost zou worden van haar behoefte aan een eigen identiteit. Ook schrijvers zouden overbodig worden. Een tekst zou zichzelf kunnen schrijven, zonder de hinderlijke tussenkomst van iemand die meent dat hij de auteur is. Ik vroeg hem of hij zichzelf dan ook overbodig vond. Daar moest hij even over nadenken.

De wereld slaapt bij gebrek aan herinneringen. Ik was een verzonken stad en ik kom boven. Vijf poorten bieden toegang tot de wereld. Vijf zintuigen leiden naar het plein. Het is maar een stip in het heelal, een detail en geen dochter van Elysium, maar een detail kan spreken en als ze dat allemaal zouden doen, dan gaat de wereld zingen. Kunst is leuk voor kunsthistorici en voetbal voor gesjeesde intellectuelen, maar dit is wat anders. Dit is aandacht, liefde en respect. Dit is meer dan verbeelding. Het is gewapende fantasie. Dingen die niets met elkaar van doen hebben, krijgen onvermoede verbanden. De waarheid ligt voor de hand en is dom als een koe. De maat is anders dan het ritme. Het zijn syncopen met een crescendo. Kijk maar naar de poppetjes in mijn ogen. Het is idioot maar het klopt. Ik had deze zinnen al eerder gelezen, dacht ik. Ze stonden ergens in een oud blog, misschien van tien jaar geleden. Toch waren ze nieuw. Mijn dubbelganger beweerde dat hij ze zojuist had geschreven. Ik vroeg hem waarom hij dan mijn stijl gebruikte. Hij antwoordde dat hij niet anders kon. Hij had immers jarenlang niets anders gedaan dan mij bestuderen.

Het is het spel van de cirkel en de lijn, een elektronische cycloïde tussen I Tjing en de universele veldtheorie, een gordiaanse knoop in de draad van Ariadne en Alexander scheurt de bladzijde doormidden. Het is het nieuwe ritme, de nieuwe dans met woorden, alsof je in een open sportwagen door Bagdad rijdt of op een kruisraket over Syrië vliegt. De kroon van Maximiliaan staat op de Westertoren in Amsterdam. Goud smelt, beton gaat rotten, maar dit kan niet kapot. Het geluk kleeft aan architectuur als woorden aan beelden. De taal is niet gebakken uit klei maar gesmeed in elektriciteit. In een vaporetto vlieg ik over het water. De zwaartekracht biedt weerstand tot zolang het duurt. Ik zie een stip aan de horizon en op het strand van het Lido ligt een zeemeermin. Er valt een gat in de dag. Mijn dubbelganger beweert dat hij deze beelden niet verzint, maar alleen maar doorgeeft. Ze komen ergens vandaan, uit een gebied waar de tijd geen volgorde meer kent en waar alle woorden al bestaan voordat iemand ze uitspreekt. Misschien is dat wel de reden waarom ik de laatste tijd zo vaak het gevoel heb dat mijn teksten al geschreven zijn voordat ik eraan begin. Ik zit achter mijn computer en wacht. Dan verschijnen de zinnen. Soms herken ik ze, soms niet. Maar ze zijn altijd van mij, zegt hij.

Een ober rekent af op het Campo Santo in Siena. Op het Piazza Navona wordt een foto genomen. Er staat een bankje op het Place des Vosges. Op het Vrijthof klinkt muziek van Tina Turner. Het huis van Josephine Baker, ontworpen door Adolf Loos, staat te koop op een bouwplaat. In Venetië valt een toren om op een schilderij. Het gaat regenen boven Angoulême en er valt een porseleinen stilte. Tussen Gent en Brugge hoor ik de noordenwind in een chanson van Brel. Het is Indian Summer in Manhattan. In de Dokkumer Ee drijft bij wijlen een kurk voorbij. Ik weet niet waarom deze plaatsen en beelden zich aan elkaar vasthechten. Ze lijken niets met elkaar te maken te hebben en toch vormen ze samen een landschap dat ik herken. Het is alsof iemand een verzameling foto’s door elkaar heeft geschud en vervolgens heeft geprobeerd daar een leven van te maken. Mijn dubbelganger zegt dat hij de foto’s heeft uitgezocht. Hij heeft ze op volgorde gelegd en er een verhaal van gemaakt. Ik vroeg hem of dat dan mijn verhaal was. Hij antwoordde dat het verschil tussen mijn verhaal en het zijne inmiddels nauwelijks nog te maken viel.

Ik hoor de klik van een camera en de woorden gaan vanzelf. Er klopt iets niet. Wat betekenen deze zinnen? Ze zijn niet ongrammaticaal en ook niet zinloos. Wat is er toch aan de hand met de klanken van een plaatsnaam? De in het duister hangende betekenis verwijst ergens naar, nergens naar of beide? Is het soms aangeslibd land dat nog niet is ingepolderd? Of zijn het wat schelpen en restanten van een wrak? Telkens weer verschijnen er beelden op het scherm van mijn computer. Droom ik? Ik kijk in de spiegel. Twee starende ogen zie ik. Ik kijk om me heen en sla de handen voor mijn ogen. Overal en nergens ben ik. Ik val in een stroom. Het begint mij steeds duidelijker te worden dat er iets met mijn schrijverschap aan de hand is. Soms open ik een oud blog en herken ik de tekst niet. Toch weet ik zeker dat ik hem geschreven heb. Of beter gezegd: dat ik erbij aanwezig was toen hij geschreven werd. Misschien is dat het verschil. Mijn dubbelganger heeft het schrijven overgenomen, maar mij nog niet helemaal kunnen verdringen. Ik ben voorlopig gedegradeerd tot getuige van mijn eigen bestaan.

De tijd is vloeibaar en stroomt. Ik ben een lichtkrant in een zwart gat, een lantaarn in het gewelf van een arcade, een glazenwasser in een duistere kamer en hier worden alleen Pierrots geboren. Modellen die eeuwig poseren en nooit meer uit hun rol vallen. Ik heb een foto in mijn kop. Alles staat stil in Venetië. Drie keer stuiteren de woorden. Poëzie, die geboren kan worden te midden van eeuwenoude architectuur, is het doen geboren worden van stilte. Weer hoor ik een klik. De lens draait en zoekt naar het juiste diafragma, de juiste draai aan de woorden. Ik val in slaap en droom van een ruimteschip in Venetië. Mijn dubbelganger zit naast mij en kijkt naar de stad beneden ons. Hij zegt dat hij zich steeds minder goed kan herinneren wie van ons beiden het eerst heeft bestaan. Ik vraag hem of dat ertoe doet. Hij zegt dat het voor de lezer waarschijnlijk niet veel uitmaakt. Die wil alleen maar een goed verhaal. Daar heeft hij misschien wel gelijk in. Een schrijver is tenslotte niet meer dan iemand die achteraf probeert te begrijpen wat hij zelf heeft geschreven. En soms is zelfs dat te veel gevraagd.

Het sublieme is onbereikbaar geworden. Het verleden zit voor eeuwig op slot en het eeuwige zit opgesloten in het verleden. We beleven alleen nog de fossiele restanten van de historische ruimte. Het is zoals Hegel schreef: ‘De gestalte van het leven is oud geworden en met grauw in grauw valt zij niet meer te verjongen, maar enkel te herkennen.’ De tijd staat niet stil. Wij staan stil. Alles staat stil in Venetië. Mijn dubbelganger beweert dat hij de oorzaak daarvan kent. Volgens hem is de werkelijkheid niet verdwenen, maar heeft ze zich teruggetrokken in haar eigen afbeelding. We leven in een wereld die zichzelf voortdurend herhaalt, als een film waarvan de projector blijft draaien terwijl het doek allang is verdwenen. Misschien is ook mijn blog zo’n film geworden. Een eindeloze herhaling van beelden, herinneringen en gedachten die ooit van mij waren, maar inmiddels een eigen leven zijn gaan leiden. Ik heb soms het gevoel dat ik niet meer schrijf om iets te vertellen, maar om te controleren of ik nog besta.

Uiteindelijk is het leven een generale repetitie voor een première die nooit zal plaatsvinden. Wij zijn bevroren beelden, poserend voor een foto die nooit zal worden genomen. Ik zit achter mijn bureau en kijk naar het scherm. Er staat een tekst die ik niet herken, maar waarvan ik ieder woord begrijp. De titel is al ingevuld. Ook de laatste zin staat er. Ik lees hem nog eens en moet toegeven dat hij niet slecht is. Misschien zelfs beter dan ik hem zelf had kunnen schrijven. Ik wil mijn naam eronder zetten, maar twijfel. Het is tenslotte niet uitgesloten dat mijn dubbelganger deze tekst heeft geschreven. Ik kijk in de spiegel. Hij staat achter mij. Hij heeft mijn gezicht, mijn kleren en mijn enigszins vermoeide blik. Alleen zijn handen liggen op het toetsenbord. Ik vraag hem of hij nu eindelijk eens wil ophouden met mijn blog. Hij kijkt niet op. ‘Maar ik ben toch jou?’ zegt hij. Daarna verschijnt er een nieuwe regel op het scherm. Ik lees hem en begrijp dat ik niets meer te zeggen heb. De regel luidt: Alles staat stil in Venetië. Alleen de schrijver is vertrokken.