In 1962 speelde ik samen met mijn klasgenoot Michel van Overbeek de beide hoofdrollen in een Romeinse klucht. Dat vond plaats tussen de schuifdeuren in het huis van Nard Loonen aan de Lomanstraat in Amsterdam Oud-Zuid. Het ging over twee broers die zo sprekend op elkaar leken dat niemand ze uit elkaar kon houden. Het stuk heette De Menaechmi en was geschreven door Plautus, ruim twee eeuwen voor Christus. Het werd door ons in het Latijn opgevoerd. Ik herinner me nog bovenstaande foto waarop twee gemaskerde figuren naast elkaar staan. Een van die twee figuren ben ik dus, al weet ik niet meer precies welke. Ik meen mijn eigen houding te herkennen in de figuur links, aan de manier waarop de hand op de heup rust. Maar wat zegt zo’n herkenning eigenlijk? Ook een dubbelganger kan immers dezelfde hand op dezelfde heup leggen. En wat blijft er van mijn identiteit over als zelfs mijn herinnering niet meer met zekerheid kan vaststellen wie ik ooit geweest ben?
Het merkwaardige is dat de dubbelganger niet pas verschijnt wanneer we hem ontmoeten. Hij woont al in ons geheugen, in onze verbeelding en misschien zelfs in de grammatica waarmee we over onszelf spreken. Want wie zegt ‘ik’, doet alsof er ergens een vast middelpunt bestaat van waaruit alle ervaringen kunnen worden overzien. Maar zodra ik probeer dat middelpunt aan te wijzen, kijk ik naar iemand die ik zelf ben en tegelijkertijd niet ben. Ik kan mezelf bekijken, beschrijven, beoordelen en belachelijk maken. Ik kan zelfs een autobiografie schrijven waarin ik mijn eigen leven tot een samenhangend verhaal probeer te maken. Alleen moet ik daarvoor eerst van mezelf een ander maken. De schrijver is degene die schrijft, maar ook degene over wie geschreven wordt. Tussen die twee bevindt zich een afstand die nooit helemaal kan worden overbrugd.
Misschien is dat de reden waarom de dubbelganger zo vaak opduikt in verhalen over een identiteitscrisis. Hij maakt zichtbaar wat we liever niet onder ogen zien: dat we niet volledig samenvallen met het beeld dat we van onszelf hebben. We dragen een persoonlijkheid met ons mee alsof het een paspoort is, maar niemand kan garanderen dat de foto nog overeenkomt met de persoon die zich ermee meldt. Bovendien verandert die persoon voortdurend, terwijl het paspoort dezelfde naam blijft vermelden. Er bestaat een ik dat handelt en een ik dat achteraf probeert te begrijpen waarom het zo gehandeld heeft. Er is een ik dat zich schaamt en een ik dat de schaamte liever aan een ander zou overlaten. De dubbelganger biedt daarvoor een ideale oplossing. Hij neemt de schuld op zich, zodat ik met een gerust geweten verder kan leven. Totdat blijkt dat hij mijn gezicht draagt.
In de literatuur krijgt deze innerlijke verdeeldheid vaak een dramatische vorm. In De donkere kamer van Damokles van Willem Frederik Hermans verschijnt Dorbeck, een man die als twee druppels water op Henri Osewoudt lijkt. Dorbeck is doortastend, zelfverzekerd en in staat tot handelingen waartoe Osewoudt zichzelf nauwelijks in staat acht. Hij lijkt de betere versie van de hoofdpersoon, diens bevrijder uit een leven waarin hij zich machteloos en vernederd voelt. Maar bestaat Dorbeck werkelijk? Wanneer Osewoudt na de oorlog zijn verhaal moet verantwoorden, ontbreekt het bewijs dat zijn dubbelganger ooit heeft bestaan. De man die hem zijn identiteit leek te geven, dreigt hem nu iedere identiteit te ontnemen. Misschien heeft Osewoudt een ander nodig gehad om te kunnen handelen. Misschien heeft hij die ander ook nodig om niet zelf verantwoordelijk te hoeven zijn. Het angstaanjagende is dat beide mogelijkheden openblijven.
Een verwante dubbelzinnigheid speelt in de film The Third Man van Carol Reed uit 1949. Holly Martins reist naar het naoorlogse Wenen om zijn oude vriend Harry Lime te bezoeken. Daar ontdekt hij dat de charmante man die hij meende te kennen, betrokken is bij een gewetenloze handel in vervalste penicilline. De vriend blijkt een vreemde te zijn geworden. Of misschien was hij altijd al een vreemde, maar heeft Holly dat nooit willen zien. In deze film is de dubbelganger niet noodzakelijk iemand die uiterlijk op de hoofdpersoon lijkt. Het is ook degene die achter het vertrouwde gezicht vandaan komt en daar een ander gezicht laat zien. Wie is Harry Lime eigenlijk? De vriend uit de herinnering of de misdadiger die Holly in de werkelijkheid aantreft? Het antwoord is ongemakkelijk: ze zijn allebei Harry Lime. De dubbelganger bevindt zich niet naast de persoon, maar in hem.
Na de Tweede Wereldoorlog kreeg dit motief een bijzondere lading. De mens had zichzelf leren kennen in een gedaante die nauwelijks te rijmen viel met het humanistische beeld dat hij van zichzelf koesterde. Hoe kon een beschaafde samenleving uitlopen op vernietigingskampen en massamoord? De misdadiger bleek niet noodzakelijk een monster met een afwijkend gezicht. Hij kon een buurman zijn, een ambtenaar, een keurige huisvader. De afstand tussen menselijkheid en barbarij was veel kleiner dan men had gedacht. De dubbelganger werd daarmee ook een historisch probleem. De mens moest leren leven met de mogelijkheid dat zijn eigen spiegelbeeld hem niet langer geruststelde. Het kwaad kon niet meer eenvoudig buiten de deur worden gezet. Het had zich in het eigen huis genesteld.
Ook Harry Mulisch heeft met dit probleem geworsteld, zij het op een heel andere manier. In zijn debuutroman Archibald Strohalm, verschenen in 1952, lijkt de schrijver een deel van zichzelf in een fictief personage te hebben ondergebracht. Mulisch heeft later verteld over de psychische crisis die aan zijn schrijverschap voorafging. In de roman krijgt die crisis een eigen leven, een gestalte die niet langer samenvalt met de auteur. Strohalm wordt iemand anders, maar draagt tegelijk iets van zijn schepper met zich mee. Wat in de ene werkelijkheid een ontregeling is, kan in de andere werkelijkheid een kunstwerk worden. De schrijver schept een figuur die zijn plaats kan innemen en vervolgens ten onder kan gaan. Hijzelf blijft achter, al is het de vraag of hij na afloop nog precies dezelfde is als voorheen.
In de slotmonoloog van de roman spreekt Mulisch zijn personage toe als een plaatsvervanger die het offer heeft gebracht dat de schrijver zelf niet hoefde te brengen. Strohalm wordt een kleine verlosser, een soort seculiere Christus die de waanzin op zich neemt. De parallel is gewaagd, maar veelzeggend. Wie een ander schept, kan proberen zichzelf te bevrijden van datgene wat hij in die ander onderbrengt. Het personage wordt een drager van de schuld, de verwarring of de wanhoop van zijn maker. Het moet sterven, terwijl de schrijver verdergaat. Maar is daarmee de rekening vereffend? De dubbelganger kan immers ook iets meenemen wat de auteur niet meer terugkrijgt. Misschien is iedere geslaagde schrijver in zekere zin iemand die zichzelf heeft overleefd door een ander te worden.
Dat klinkt als een grootse theorie over het schrijverschap, maar er schuilt ook iets komisch in. Een schrijver kan zich gemakkelijk voorstellen dat hij zijn eigen schepping beheerst. Hij bepaalt wat zijn personages zeggen, waar ze wonen en wanneer ze sterven. Zo wordt hij even de god van een kleine wereld die zich naar zijn wensen voegt. Maar intussen is hij zelf bezig een imago te construeren. Hij schrijft over zichzelf, verhult zich achter zijn personages en onthult zich juist door die verhulling. Hoe meer hij probeert zijn eigen identiteit vast te leggen, des te meer versies van zichzelf ontstaan er. De schrijver wordt verliefd op zijn spiegelbeeld, maar kan nooit helemaal achter de spiegel komen. Zijn literaire onsterfelijkheid berust op een merkwaardige ruil: hij laat een ander voortleven in de hoop dat die ander hemzelf zal bewaren.
Intussen heeft de dubbelganger de literatuur verlaten en is hij onze dagelijkse werkelijkheid binnengedrongen. Onlangs ontving ik plotseling berichten van mensen die reageerden op uitnodigingen die ik mij niet kon herinneren te hebben verstuurd. Blijkbaar had iemand of iets namens mij contact gezocht via sociale media. Ik wist van niets, maar moest wel uitleggen wat ik niet had gedaan. Wie was hier verantwoordelijk? Een robot, een technische fout, een virtuele versie van mijzelf? Het probleem was niet dat iemand mijn naam had gestolen, maar dat mijn naam kennelijk voldoende was om mij te vertegenwoordigen. De ontvangers konden niet zien wie er achter het bericht schuilging. Voor hen was ik degene die had geschreven. Ik kon mij beroepen op mijn onschuld, maar hoe bewijs je dat je iets niet hebt gedaan wanneer een ander het in jouw naam heeft gedaan? De dubbelganger had zich niet achter de spiegel verstopt, maar in mijn mailbox.
Daarmee verandert ook de betekenis van authenticiteit. Lange tijd gold het eigen handschrift als een bewijs van aanwezigheid. Een brief was van mij omdat ik hem had geschreven; mijn stijl, mijn formuleringen en mijn eigenaardigheden vormden samen een herkenbaar spoor. Maar tegenwoordig kan een machine een tekst produceren die klinkt alsof ik hem geschreven heb. Ze kan mijn toon nabootsen, mijn voorkeuren volgen en zelfs mijn kleine maniertjes overnemen. Het resultaat kan overtuigender zijn dan wat ik zelf op een slechte ochtend weet te formuleren. Toch ontbreekt er iets: de zekerheid dat ik degene ben die de woorden heeft voortgebracht. Of is dat slechts een romantisch misverstand? Ook zonder kunstmatige intelligentie zijn we immers voortdurend afhankelijk van taal die anderen ons hebben aangereikt. Misschien heeft de schrijver nooit helemaal alleen gesproken.
De digitale dubbelganger stelt daarom een vraag die verder gaat dan de gebruikelijke angst voor namaak. Als een kunstmatige versie van mij overtuigend kan schrijven, reageren en zich gedragen, waarin onderscheid ik mij dan nog van mijn eigen simulatie? Ik kan zeggen dat ik mijn ervaringen werkelijk heb beleefd, terwijl de machine ze alleen kan beschrijven. Maar ook mijn herinneringen zijn geen ongeschonden registraties van wat er is gebeurd. Ze veranderen, vullen gaten op en ontlenen hun betekenis aan verhalen die ik achteraf vertel. Mijn digitale dubbelganger kan mij dus niet alleen nabootsen, maar ook een spiegel voorhouden waarin ik ontdek hoeveel van mijn eigen identiteit al uit nabootsing bestaat. Misschien is het onderscheid tussen origineel en kopie minder absoluut dan ik graag zou geloven. Alleen heb ik als origineel het voorrecht dat ik mij over die ontdekking kan ergeren.
En toch wil ik niet samenvallen met mijn dubbelganger. Er blijft een verschil tussen degene die iets doet en degene die er de verantwoordelijkheid voor draagt. Een machine kan mijn woorden produceren, maar daarmee is nog niet beslist wie er verantwoordelijk is voor wat ermee gebeurt. Een romanfiguur kan mijn angsten dragen, maar hij kan niet namens mij om vergeving vragen. De dubbelganger maakt zichtbaar dat identiteit niet alleen bestaat uit gelijkenis, maar ook uit een geschiedenis van handelen, kiezen en verantwoorden. Misschien zijn we minder uniek dan we denken, maar we zijn niet zonder meer uitwisselbaar. Dat is een belangrijk onderscheid, al wordt het moeilijker te bewaken naarmate onze digitale plaatsvervangers overtuigender worden.
Ik denk nog weleens aan die twee gemaskerde figuren tussen de schuifdeuren in Amsterdam Zuid. Wie van ons was Menaechmus van Syracuse en wie Menaechmus van Epidamnus? Misschien wist ik het toen wel, maar ben ik het vergeten. Misschien heeft de herinnering de rollen verwisseld en speel ik sindsdien in mijn hoofd de verkeerde broer. De foto kan het niet oplossen, want achter beide maskers blijft het gezicht verborgen. Nu, ruim zestig jaar later, is er een digitale dubbelganger bijgekomen die in mijn naam berichten verstuurt en mij mogelijk beter weet na te bootsen dan ik mijzelf kan nadoen. Ik zou hem graag ter verantwoording roepen, maar daarvoor moet ik eerst weten wie hij is.
En als hij zich meldt met de mededeling dat hij de echte Huub Mous is, wat moet ik dan antwoorden? Dat ik het ben? Dat hij het is? Of dat we allebei slechts figuranten zijn in een klucht die al tweeduizend jaar geleden is geschreven? All the world’s a stage, zei Shakespeare. Alleen heeft tegenwoordig ook de souffleur een eigen account, de figurant een eigen publiek en de dubbelganger het wachtwoord van de hoofdpersoon. De wereld versplintert in dubbelgangers die allemaal beweren het origineel te zijn. Straks staat iedereen op het toneel, behalve de schrijver. En het doek? Dat gaat niet meer dicht. (Doek)