Toen Gerard Reve zich in 1964 in Greonterp vestigde, leek het alsof hij zich niet alleen verplaatste in de ruimte, maar ook terug in de tijd. Friesland was in de jaren zestig nog een landschap waarin resten van een sacrale wereldorde zichtbaar waren gebleven. De ruimte was er leeg, maar niet onttoverd. De stilte had er nog een metafysische diepte. Juist daarom is het geen toeval dat Reve zijn toevlucht zocht tot dit noordelijke land, waar de secularisering later en trager leek door te dringen dan elders in Nederland. In Amsterdam had de tijd zich al losgemaakt van de eeuwigheid; in Friesland leek de eeuwigheid nog als een dunne nevel over het land te hangen.
Dat gevoel dringt zich ook op wanneer men Bolsward nadert, met de Martinikerk als een droombeeld aan de horizon. Het is een stad die niet helemaal lijkt mee te doen aan de moderne tijd, alsof zij ergens onderweg is blijven steken tussen middeleeuwen en moderniteit. Niet voor niets werd Bolsward ooit het “Rome van het Noorden” genoemd. Hier leefde de herinnering aan het katholicisme voort in baksteen, kerktorens, kloosterruïnes en processies die allang waren verdwenen maar nog altijd in de lucht leken te hangen. In die omgeving werd Titus Brandsma geboren, de Friese mysticus die zijn spiritualiteit ontleende aan Teresa van Ávila en Johannes van het Kruis. En niet ver daarvandaan, in Greonterp, zocht Gerard Reve naar precies dezelfde bronnen van mystieke ervaring.
De overeenkomst tussen Reve en Brandsma lijkt op het eerste gezicht paradoxaal. Brandsma was de ascetische karmeliet, kuis en ingetogen, terwijl Reve zijn werk vulde met erotische fantasieën, sadomasochistische beelden en provocerende blasfemie. Toch bewogen beiden zich rond hetzelfde mystieke verlangen: de poging om God te ervaren in een tijd waarin het traditionele godsbeeld begon af te brokkelen. Zowel Brandsma als Reve begrepen dat mystiek niet alleen een vlucht uit de wereld is, maar ook een reactie op een crisis van de tijd. Wanneer de oude religieuze zekerheden verdwijnen, wordt mystiek een laatste poging om het sacrale alsnog te redden uit de puinhopen van de moderniteit.
Brandsma geloofde nog dat God gevonden kon worden in de diepste kern van de menselijke ziel. Zijn godsbegrip was immanent: God leefde niet ver weg boven de wolken, maar in de mens zelf, in de ander, in de natuur en in het universum. Daarmee probeerde hij het katholicisme open te breken naar de moderne tijd. Maar tussen Brandsma’s interbellum en Reve’s jaren zestig lag een beslissende breuk. De transcendentie was ingestort. God was niet langer verborgen, maar afwezig geraakt. De mystiek kon daardoor niet meer dezelfde vorm aannemen als in de traditie van Teresa van Ávila of Johannes van het Kruis. Zij werd donkerder en ambivalenter.
Bij Reve verandert mystiek in een gevecht met de leegte. Zijn religieuze ervaring wordt voortdurend overschaduwd door doodsbesef, angst en lichamelijkheid. De beroemde regel uit De Avonden — het besef dat het graf gaapt en nergens redding is — blijft ook in zijn katholieke jaren doorklinken. Juist daarom fascineerde de lijdensmystiek hem zo sterk. In de geschriften van Johannes van het Kruis vond hij een taal voor verlatenheid en ontlediging. De ziel moest leeg worden om God te kunnen ontvangen. Maar bij Reve krijgt die leegte een moderne, bijna existentiële betekenis. God verschijnt niet meer als zekerheid, maar eerder als afwezigheid. Mystiek wordt een ervaring van het niets.
Dat verklaart ook waarom zijn symboliek zo anders functioneert dan die van de traditionele christelijke mystiek. Bij middeleeuwse mystici verwijzen erotische beelden uiteindelijk naar een transcendente werkelijkheid die het aardse overstijgt. Bij Reve blijft het concrete echter altijd zichtbaar. Het lichamelijke lost nooit volledig op in het spirituele. Integendeel: juist de botsing tussen het verhevene en het obscene vormt de kern van zijn religieuze ervaring. Zijn mystiek werkt volgens het principe van de antinomie: de vereniging van uitersten die elkaar niet opheffen maar juist in spanning bijeenhouden. Heiligheid verschijnt bij hem in de gedaante van provocatie.
Daarmee stond Reve dichter bij de geest van de jaren zestig dan veel theologen beseften. Terwijl de officiële kerk steeds meer verstrikt raakte in discussies over democratisering, celibaat en maatschappelijke hervormingen, zocht Reve naar een herontdekking van het mysterie zelf. Hij verzette zich tegen een geloof dat alleen nog sprak in sociologische of morele termen. In zijn ogen was de moderne kerk symboolblind geworden. Men sprak eindeloos over vrede, Vietnam en sociale rechtvaardigheid, maar zweeg over God. De transcendentie was opgelost in welzijnstaal.
Dat gevoel leefde overigens niet alleen bij Reve. Ook denkers als Han Fortmann en zelfs de behoudende bisschop Simonis zagen hoe de mystieke kern uit het katholicisme verdween. Fortmann wees erop dat de kerk nauwelijks nog toegang bood tot religieuze ervaringen. Daardoor ontstond een spiritueel vacuüm dat elders werd opgevuld: in oosterse spiritualiteit, psychedelica, popmuziek en jeugdcultuur. De mystiek verdween niet, zij veranderde slechts van gedaante. Godfried Bomans zag hetzelfde gebeuren. Volgens hem bloeide de honger naar mystiek juist op het moment dat de kerk zichzelf verloor in rationalisering en debat.
In dat opzicht was Reve een uitzondering. Hij bleef vasthouden aan het mysterie, maar deed dat met de middelen van zijn tijd: ironie, erotiek, provocatie en literatuur. Zijn beroemde pleidooi voor het ezel-proces was niet alleen een juridisch verweer, maar ook een theologische stellingname. God kon volgens hem alleen nog verschijnen in beelden die de moderne mens werkelijk raakten. Het sacrale moest opnieuw incarneren in het profane. Daarmee actualiseerde hij op zijn eigen manier de gedachte van Titus Brandsma dat ieder tijdperk zijn eigen godsbeeld voortbrengt.
Friesland speelde in dat proces een cruciale rol. Reve ervoer het Friese landschap aanvankelijk als een laatste enclave van sacrale tijd. Het agrarische leven kende nog ritmes die verbonden waren met de seizoenen, met dageraad en avondklok, met geboorte en dood. In de stad leek de tijd weg te stromen in een eindeloze moderniteit; op het platteland leek zij nog cirkelvormig te verlopen. Juist daarom kon de stilte van Greonterp voor Reve een mystieke intensiteit krijgen. Hij beschreef hoe hij daar ’s nachts stemmen hoorde om het huis, hoe de wind leek te fluisteren zonder dat een blad bewoog. Het landschap ging resoneren in een immense ruimte voor de religieuze ervaring.
Tegelijkertijd was diezelfde ruimte ook bedreigend. De leegte van Friesland confronteerde hem met dood en verlatenheid. Wat eerst openheid was, werd later beklemming. De horizon bood geen bevrijding meer, maar een gevoel van verlorenheid. Dat omslagpunt is essentieel voor het begrijpen van Reve’s Friese jaren. Zijn bekering en zijn desillusie ontstonden in hetzelfde landschap. Friesland was zowel het decor van zijn mystieke vervoering als van zijn uiteindelijke afkeer van de Friezen.
Aanvankelijk zag hij in Greonterp nog een gemeenschap waarin God aanwezig was in het dagelijks leven. Het beeld van de buurvrouw die tijdens het avondgebed geknield lag bij een stoel symboliseerde voor hem een geloof dat nog vanzelfsprekend geworteld was in ritueel en devotie. Maar gaandeweg begon hij juist de afwezigheid van echte geestelijke diepgang te ervaren. De stilte werd leegte. De ruimte werd isolement. Het katholicisme dat hij had gezocht, bleek ook hier te worden uitgehold door modernisering en banaliteit.
Zijn latere brieven uit Friesland zijn doordrenkt van teleurstelling. Hij verachtte de geseculariseerde katholieken die gisteren nog in God geloofden en vandaag beweerden dat God dood was. Dat opportunisme ervoer hij als een verraad aan het mysterie. Voor Reve was religie geen sociaal systeem of ethisch programma, maar een existentieel drama. Zodra dat drama verdween, bleef alleen leegte over.
Daarin verschilt hij fundamenteel van Titus Brandsma. Brandsma bleef geloven in een harmonische synthese tussen mystiek en moderniteit. Reve geloofde uiteindelijk alleen nog in de breuk zelf. Zijn mystiek is die van een wereld waarin transcendentie niet meer vanzelf spreekt. Daarom moest zij verschijnen in schok, ironie en tegenspraak. Waar Brandsma de mens nog wilde openen voor Gods aanwezigheid in de wereld, liet Reve zien hoe moeilijk die aanwezigheid nog ervaarbaar was geworden.
Toch raken hun wegen elkaar in één essentieel punt: beiden zochten God niet in kerkelijke macht of een dogma, maar in de innerlijke ervaring. Beiden begrepen dat religie zonder mystiek verstikt raakt. En beiden vonden in Friesland een landschap waarin die zoektocht zichtbaar werd. Het vlakke land tussen Bolsward en Greonterp werd zo meer dan een geografische ruimte. Het werd een geestelijk decor waarin de crisis van het moderne katholicisme zich voltrok.
Dat zou tegelijk ook kunnen verklaren waarom Reve uiteindelijk uit Friesland vertrok. Hij had gehoopt daar een laatste toevluchtsoord voor het mysterie te vinden, maar ontdekte dat ook hier de secularisering onontkoombaar was. De stilte die hem eerst naar God had geleid, sloeg om in zwijgen. Het landschap verloor zijn sacrale karakter. Wat resteerde was heimwee naar een ervaring die niet meer terug kon keren.
Toch blijft Friesland in Reve’s werk verbonden met een moment van openbaring. Juist in dat kale landschap ervoer hij nog eenmaal de mogelijkheid dat God zich kon tonen in de leegte zelf. Dat maakt zijn Friese jaren zo aangrijpend. Zij vormen niet alleen een episode in het leven van een schrijver, maar ook een spiegel van een cultuur die haar religieuze fundament verloor en waarin men tegelijk bleef verlangen naar mystiek. Reve stond op dat breukvlak: tussen geloof en ongeloof, tussen stilte en leegte. Hij bewoog zich tegen de stroom in. Daarom blijft zijn stem nog altijd klinken als die van een spookrijder in de tijd.