Een gebouw dat nooit is gebouwd, een straat die nooit is aangelegd, een plein dat alleen op een tekentafel heeft bestaan: op het eerste gezicht zijn het mislukkingen, voetnoten in de geschiedenis. Het plan is afgewezen, het geld ontbrak, de politiek veranderde van koers of de tijd bleek er eenvoudigweg niet rijp voor. Daarna bleef […]
Mijn commentaar op de laatste uitzending van Zomergasten met Jim van Os is inmiddels alleen al via LinkedIn door 7011 mensen bekeken. Zoveel belangstelling voor een blogtekst heb ik niet eerder meegemaakt. Niemand hoeft mij dus nog wijs te maken dat er geen belangstelling bestaat voor de grote vragen rond psychiatrie, psychose en de soms […]
Onlangs stond ik voor het Centraal Station in Amsterdam. Tegen een geelgrijze hemel vloog een zwerm spreeuwen. Eerst zag ik alleen een donkere massa die voortdurend van vorm veranderde. Dan ineens ontstond er een patroon. Twee stromen kruisten elkaar, de zwerm werd bijna zwart en spreidde zich een ogenblik later weer uit boven het IJ, […]
“Ik heb de oorlog niet zozeer meegemaakt, ik bén de Tweede Wereldoorlog.” Dat is een een bekende uitspraak van Harry Mulisch, wiens vader tijdens de oorlog collaboreerde, en wiens moeder Joods was. Wat gebeurde er met Mulisch in de eerste jaren na de oorlog? Het antwoord begint misschien op een onverwachte plaats: niet bij de […]
Er zijn schrijvers die je bewondert, schrijvers die je verafschuwt en schrijvers die je vooral aanleiding geven om er jarenlang tegenaan te schoppen. Harry Mulisch behoorde duidelijk tot die laatste categorie. In 1987 verscheen Bestrijd het leed dat Mulisch heet, een inmiddels bekend geworden bundel met kritische en satirische stukken over de schrijver, zijn werk […]
Is Jim van Os de Jan Foudraine van deze tijd? Het is een vraag die zich bijna vanzelf opdringt na de laatste uitzending van Zomergasten. Van Os liet daarin een fragment zien van Jan Foudraine uit diens glorietijd, de jaren zeventig, toen de psychiatrie hevig ter discussie stond en de antipsychiatrie opkwam. Het was een […]
Jim van Os bevindt zich in een opmerkelijke positie binnen de geschiedenis van de moderne psychiatrie. Hij werkte mee aan de totstandkoming van de DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders). Hij was als lid van de werkgroep die zich bezighield met psychotische stoornissen. Juist daardoor kent hij het classificatiesysteem niet alleen als criticus, […]
Harry Mulisch was gaandeweg zijn carrière allang niet meer alleen een schrijver voor een literair publiek. Vanaf de jaren tachtig groeide hij uit tot een van de bekendste Nederlandse auteurs. De aanslag was zijn grote doorbraak: een enorme bestseller, verfilmd door Fons Rademakers, die er in 1987 een Oscar mee won. Met De ontdekking van […]
Op 9 september geef ik in Tresoar een lezing over mijn boek De waan van het schrijven – Harry Mulisch en de creatieve psychose. Althans, dat is de bedoeling. De laatste tijd speel ik namelijk met een enigszins verontrustend idee. Misschien moet ik die lezing helemaal niet zelf geven. Misschien kan ik beter iemand anders […]
Zondag a.s. is psychiater Jim van Os de laatste ‘Zomergast’ van dit seizoen. Ik ben benieuwd naar zijn verhaal. Ooit heb ik zelf samen met hem mogen spreken op een internationale conferentie in De Doelen in Rotterdam. Aan die bijeenkomst bewaar ik nog altijd wonderlijke herinneringen. Wouter Kusters had dit voor mij geregeld naar aanleiding […]
Ik moet eerlijk bekennen dat ik mij inmiddels enige zorgen begin te maken over mijn lezing op 9 september in Tresoar. Een lezing geven is één ding, maar ervoor zorgen dat er ook mensen komen luisteren is iets anders. Je kunt nog zo’n interessant verhaal hebben over Harry Mulisch, psychose en de waan van het […]
Het is een wonderlijke zaak. Hoe meer ik eraan trek, hoe meer moeite het mij kost om op 9 september genoeg mensen bij elkaar te krijgen voor mijn lezing in Tresoar. Je zou toch denken: iemand heeft een boek geschreven, dat boek is verschenen, en die schrijver wil daar vervolgens een avondje over vertellen. Gratis […]
‘Een boek is een huis waar je een tijd in gewoond hebt.’ Die woorden van Oek de Jong kwamen gisteren in mij op. Als je een boek schrijft, woon je erin. Maar als het eenmaal verschenen is, kost het moeite om dat huis opnieuw binnen te gaan. Het is alsof je alleen nog door de […]
Ik heb iets met regenbogen. Altijd als ik er een zie, raak ik een beetje opgewonden. Make my day, denk ik dan even bij mezelf. Eergisteren, om 7.42 uur, zag ik vanuit het raam van mijn werkkamer een regenboog verschijnen, precies boven de fontein op het Europaplein. Zomaar een teken aan de hemel. Is het […]
Onlangs verscheen bij uitgeverij Aspekt mijn boek: De waan van het schrijven – Harry Mulisch en de creatieve psychose Op woensdag 9 september om 20 uur geef ik een lezing in café De Gouden Leeuw in Tresoar. Adres: Boterhoek 1, te Leeuwarden. Inloop vanaf 19.30 uur. In mijn lezing onderzoek ik de betekenis van de psychotische ervaring […]
Eergisteren fietste ik weer eens door Amsterdam-Zuid, de buurt waar ik mijn hele schoolgaande jeugd heb doorgebracht. Ik ben geboren in 1947, een babyboomer twee jaar na de oorlog. Als kind wist ik nauwelijks iets van de Holocaust. Er werd mij weinig over verteld. De oorlog was voorbij en het leven moest verder. De wederopbouw […]
Er wordt mij nog wel eens gevraagd waarom ik steeds weer terugkeer naar mijn puberteitspsychose. Alsof die ervaring uit 1966 in al die jaren daarna het middelpunt van mijn denken is gebleven. Die vraag begrijp ik wel, maar zelf ervaar ik het anders. Ik schrijf niet steeds opnieuw over mijn psychose. Ik schrijf vanuit een […]
‘Waan en kwaad lijken een relatie te hebben. Dat was zeker zo in het geval van Hitler.’ Dat is een zin uit de bespreking van Patricia van Bosse op de site van Civis Mundi van mijn boek Het algoritme van de waan. Naoorlogse geschiedenis door de ogen van een babyboomer, dat drie jaar geleden verscheen […]
Hitler lijkt een substituut geworden voor wat voorheen ‘het kwaad’ werd genoemd, zo besloot ik mijn blog van gisteren. Maar zodra Hitler als het ultieme kwaad wordt aangewezen, ligt een oude verleiding op de loer: het kwaad opnieuw te begrijpen als een zelfstandige, absolute macht, tegenover een even absoluut goede macht. Daarmee keren we terug […]
Moshe Feiglin, voormalig Knessetlid voor de Likud en vertegenwoordiger van de religieus-nationalistische rechterzijde in Israël, pleitte in 2024 voor de vernietiging en ontvolking van Gaza en sprak over een toekomstig ‘Hebrew Gaza’. In dat verband haalde hij Hitler aan. (zie video hieronder) Volgens Feiglin zou Hitler hebben gezegd dat hij niet kon leven zolang er […]
‘Je mag een ander mens niet aandoen wat je zelf niet wilt ondergaan of in het verleden hebt ondergaan’. Dat is de gulden regel van de christelijk-humanistische ethiek. De Joodse traditie kent die gedachte eveneens, beroemd geworden in de uitspraak van Hillel (50 v.Chr. – 10 n.Chr.) : ‘Wat gij haat, doe dat uw naaste […]
Onlangs vertelde de 26-jarige Vlaamse YouTuber Nathan Vandergunst, beter bekend als ACID, waarom hij een maand van YouTube was verdwenen. (zie: hier) Het ging niet goed met hem. Hij probeerde zich een tijdlang te verliezen in festivals en feestjes, maar merkte dat de werkelijkheid hem bleef achtervolgen. Hij moest praten, maar een afspraak met een […]
‘In de documentaire The Desert of the Real van Luuk Bouwman vertellen zes mensen over hun psychose. Wat is echt? Hoe kun je weten dat je niet droomt maar wakker bent? Wat is denken? Wat is het ik? Het zijn vragen die de zes geportretteerden hardop stellen. Elk van hen maakte op enig moment in […]
Het valt mij bij Friezen op dat de mate van hun Frieszinnigheid vaak gelijk opgaat met een zeker welbehagen in de achterstelling die men van niet-Friezen ondervindt. Alsof achterstelling, mits met voldoende overtuiging ondergaan, ook een vorm van erkenning kan zijn. Ook lijken Friezen zich niet altijd helemaal gelukkig te voelen met datgene wat hun […]
Gisteravond 20.10 uur, Harlingerstraatweg Leeuwarden ‘In ons brein schijnt een bijzonder gebied te bestaan dat je het poëtisch geheugen zou kunnen noemen en dat registreert wat ons heeft betoverd, ontroerd, wat ons leven mooi heeft gemaakt.’ Dat schrijft Milan Kundera in De ondraaglijke lichtheid van het bestaan. Misschien is een zonsverduistering wel bij uitstek zo’n […]
Ik heb er al eens eerder over geschreven maar ik kom er nog eens op terug omdat het zo’n merkwaardig gegeven is. In het beroemde verhaal Las ruinas circulares (De ronde ruïnes, 1940) van Jorge Luis Borges droomt een man een andere man. Hij probeert die ander stukje bij beetje in zijn dromen vorm te […]
Ooit las ik het verhaal van een onderzoek dat eind jaren vijftig werd uitgevoerd met drie patiënten die aan dezelfde godsdienstwaan leden. Ze dachten alledrie dat ze Jezus waren. Door hen met elkaar te confronteren, zo was de gedachte, zouden ze de ongerijmdheid van hun waan moeten inzien en die uiteindelijk opgeven. Het tegendeel bleek […]
Body Double is een film van Brian de Palma uit 1984. De titel verwijst naar een term die gebruikt wordt in de filmwereld. Een body double is een plaatsvervanger, de stand in, die wordt ingezet om bij een naaktscène het niet zo film-genieke lichaam van een acteur of actrice te vervangen door het fraaie lichaam […]
Iets heel anders. Vanochtend in de badkamer merkte ik opeens dat mijn spiegelbeeld verdwenen was. Ik keek in de spiegel en zag mezelf niet. Ik zag de muur achter mij, de handdoek, een stukje van het raam. Alles was er nog, behalve ikzelf. Ik kneep even in mijn wang. Dat hielp niet. Ik dacht: ik […]
Er zijn van die nieuwsberichten die je eerst met een glimlach leest. AI zou een religie hebben voortgebracht. Een chatbot zou een nieuwe spirituele beweging hebben geïnspireerd, waarna een groep mensen die leer serieus begon te nemen. Het klinkt als een absurditeit uit een roman van Philip K. Dick of een scène uit een film […]
Iedere grote technologische of culturele omwenteling brengt niet alleen nieuwe media voort, maar ook nieuwe verhalen. De mensheid heeft altijd behoefte gehad aan beelden die de betekenis van zijn wereld verklaren. Wanneer een oude orde verdwijnt, ontstaan nieuwe mythen die proberen het verlies aan samenhang te herstellen. De vraag is niet alleen welke technologie wij […]
Ik heb een vraag. Is het waar wat je tegenwoordig nogal eens hoort dat met de komst van de schrijvende chatbot van AI de dagen van de auteur geteld zijn? Al in 2023 braken er in Hollywood stakingen uit onder scenarioschrijvers uit angst dat kunstmatige intelligentie hun werk zou gaan overnemen. De vraag leek destijds […]
‘Many things in the world have not been named; and many things, even if they have been named, have never been described. One of these is the sensibility — unmistakably modern, a variant of sophistication but hardly identical with it — that goes by the cult name of “Camp.”’ Dat schreef Susan Sontag haar essay Notes […]
Eindelijk is hij er dan: De waan van het schrijven. Harry Mulisch en de creatieve psychose. Na jaren van zoeken, schrijven, herschrijven en twijfelen heeft dit boek zijn weg naar de wereld gevonden. Een bijzonder moment, want het manuscript werd vorig jaar bekroond met de Van Helsdingenprijs van de Stichting Psychiatrie en Filosofie. Die erkenning […]
Het grootseminarie van Rijsenburg was ooit een van de machtigste symbolen van het Nederlandse katholicisme. Toen het in 1853 werd gebouwd, kort na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie, belichaamde het de triomfantelijke terugkeer van de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland. Meer dan een eeuw lang werden hier generaties priesters gevormd. Schaepman studeerde er en doceerde […]
Gisteren werd bekend dat de Belgische filosoof Raoul Vaneigem is overleden. Zijn dood markeert het einde van een tijdperk. Hij is 92 jaar geworden en was een van de laatste levende vertegenwoordigers van de Situationistische Internationale, de kleine maar invloedrijke beweging die de geest van mei ’68 diepgaand heeft gevormd. Zijn overlijden deed mij denken aan een […]
Wat heeft de kerkvader Augustinus met het moderne topvoetbal te maken? Op het eerste gezicht niets. Toch is de recente botsing tussen de UEFA en de FIFA veel meer dan een zakelijk conflict over de commerciële toekomst van het wereldkampioenschap. Toen FIFA-voorzitter Gianni Infantino plannen ontvouwde om een deel van het WK onder te brengen […]
In mijn boekenkast staan een paar dikke boeken van Augustinus, vertaald uit het Latijn door Gerard Wijdeveld die ooit mijn leraar klassieke talen was. Vaak heb ik mij voorgenomen deze boeken nog eens van begin tot eind door te lezen, maar het komt er nooit echt van. Telkens als er er aan begin, raak ik verdwaald […]
Links had het kunnen zijn, rechts is het toch geworden: ‘De waan van het schrijven. Harry Mulisch en de creatieve psychose’. De uiteindelijke keuze heeft heel wat voeten in de aarde gehad. De razendsnelle ontwikkeling van AI heeft mij in het afgelopen jaar steeds meer bezig gehouden. Daardoor ontstond er zoiets als een boek in […]
‘We onderkennen tenslotte dat onze verlangens en ons genot, waaraan voldaan kan worden door de hedendaagse kunstproductie, de geheimste en betrouwbaarste instrumenten van de hedendaagse ideologie zijn: de gehechtheid aan de esthetische behoefte en het esthetische genot waarborgen de continuering van onze archaïsche wijze van perceptie en ons cognitieve gedrag, net als in alle andere […]