Foekje Dillema verdient een opera
Van de week hoorde ik dat Ids Willemsma een ontwerp heeft gemaakt voor een monument ter ere van Foekje Dillema. Zij is de atlete die in 1950 werd geschorst vanwege haar vermeende mannelijkheid. Foekje liep de 200 meter in 24,1 seconden. Ze was ze sneller dan wie dan ook, zelfs sneller dan Fanny Blankers-Koen. Maar de echtgenoot van Fanny, Jan Blankers, die bobo was bij de KNAU, haalde een smerige streek uit. Hij eiste een seksetest en Foekje viel door de mand. Tenminste zo verluidt de geschiedenis. Foekje kreeg de uitslag te horen op het station in Hilversum, terwijl ze op het punt stond met de Nederlandse atletiekploeg naar Frankrijk te vertrekken. Ze was diep beledigd en wilde het er nooit meer over hebben. Op 5 december j.l. overleed ze eenzaam een roemloos in haar geboorteplaats Burum in Friesland. Inmiddels is ze door de KNAU gerehabiliteerd. Ze is destijds op verkeerde gronden tot man verklaard. Tegenwoordig had ze gewoon door mogen lopen.
Foekje is dus een Friese legende. Wat heet, een Friese mythe. Ze heeft alles in zich wat een Friese mythe vraagt. Foekje is de eeuwig miskende winnaar. Foekje is ook de miskenning ten top. Foekje is de gekoesterde miskenning. Een miskenning die gegrond is, maar die nooit meer is recht te zetten. Dat is het verdriet dat geen uitweg meer kent en alleen nog zijn weg kan vinden in de eeuwige cultivering van het eigen gelijk. Foekje was de beste, maar mocht dat niet zijn. Foekje is belazerd door de Hollanders. Foekje zag er niet uit en juist dat bepaalt haar innerlijke schoonheid. Foekje was geen man en geen vrouw. Foekje was niet eens een mens. Foekje was een androgyne Grutte Pier. Kortom, de Friese Übermensch. En zelfs dat mocht ze niet wezen. Foekje is het verdriet van Friesland. Foekje is Friesland.
Ik weet nog goed wanneer ik voor het eerst van haar hoorde. Zo’n twintig jaar geleden vertelde Jaap Castelein mij het verhaal van haar tragische leven. Jaap was vooral geïnteresseerd in het mythische thema dat in dit verhaal verscholen ligt. Hij wilde er alles van weten. Hij wilde er ook iets mee doen. Jaap Castelein (1945-2001) was zo’n beetje de Carel Briels van Friesland, maar hij werd nooit als zodanig erkend. Als oprichter en artistiek leider van het Frysk Festival heeft hij grote producties geproduceerd, waarin de Friese mythe telkens weer in een nieuwe gedaante tot uiting kwam. De musical Mata Hari bijvoorbeeld, maar ook de opera Rixt en de Friese speelfilm over de Hogerhuiszaak, De Dream. Jaap droomde er van ooit nog eens een opera over Foekje Dilemma te laten maken. Het plan is nooit gerealiseerd. Dat kon ook niet, want ze leefde nog. Wel werd uiteindelijk in 1995 in het kader van het Frysk Festival een muziekspektakel opgevoerd over Abe Lenstra in het Abe Lenstra stadion, naar een idee van Bouke Oldenhof en onder regie van Jos Thie.
finish elfstedentocht 1933
De Friese mythe was de rode draad in de geschiedenis van het Frysk Festival. Jaap had een uiterst gevoelige antenne voor die Friese mythologie. Hij wist wat het is om de miskende winnaar te zijn. Zijn vader Sipke Castelein had de elfstedentocht gewonnen op 16 december 1933, maar werd uiteindelijk niet als enige als winnaar gekwalificeerd. Wat er precies gebeurd is aan de finish destijds valt achteraf moeilijk na te gaan. Abe de Vries (nee geen familie) zou de finish niet hebben gezien. Ook wordt beweerd dat ze besloten om samen over de finish te gaan. Dat had Sipke achteraf beter niet kunnen doen, maar zoiets draai je nooit meer terug. Abe de Vries ging in het openbaar met de eer en roem strijken, en vader Sipke werd een beetje ‘de vergeten winnaar’. Zelfs de dag van Jaaps verjaardag, 16 december, viel samen met de datum van het drama van zijn vader. Dat drama hing als een schaduw over het leven van Jaap, zoals ook de Friese mythe als een schaduw over Friesland hangt. Friezen zijn uiterst gevoelig voor het drama van de miskende winnaar. Friezen hebben iets met het fenomeen van de gekoesterde miskenning. Dat is nu juist de kern van de Friese held of heldin. Het zit in Mata Hari, het zit in Rixt, het zit in de Hogerhuiszaak het zit in Abe Lenstra. Het zit ook bij uitstek ook in het drama van Foekje Dillema.
Jaap Castelein in de praam van Ids Willemsma
De mythe van Fryslân heeft dus alles te maken met de gekoesterde miskenning. Dat gevoel manifesteert zich niet alleen in de iconen die Friesland voortbrengt, het is ook herkenbaar in een getroebleerd zelfbeeld, waarin zelfonderschatting en zelfoverschatting elkaar voortdurend naar de kroon steken. De Friese zelfhaat vindt zijn keerzijde in het complex van de Friese Übermensch. Dit leidt niet zelden tot een soort struisvogelpolitiek, tot het cultiveren van onvervulbare wensen, tot mystificaties van het verleden, die als inspiratiebron gaan dienen voor een wellicht nooit te realiseren ideaal in de toekomst. Het is ook herkenbaar in een voorliefde voor bovenmenselijke krachtsinspanningen, die veel heroïek maar in feite weinig profijt opleveren. Het is de stilte rond het onbegrepen heldendom. Het brengt het allermooiste voort wat de Friese cultuur te bieden heeft: het nadrukkelijke charisma van een onnadrukkelijke aanwezigheid, maar het is ook de mythe van ‘it beste lân fan de ierde’ in de armste uithoek van Nederland. In feite berust die mythe op een diep gevoeld verlangen naar het niet in vervulling gaan van het eigen verlangen. Een verlangen naar ontroostbaarheid. Het is een rusteloos zoeken naar een waardering die in feite niet echt op prijs wordt gesteld.
De conclusie is duidelijk. De huidige artistiek leider van het Frysk Festival heeft een gouden kans gemist. De opera ‘Foekje’ had het pronkstuk moeten worden in het komende Frysk Festival. Maar ja, dat kon zo’n Belg als Guy Coolen – met alle respect – natuurlijk nooit bedenken. Daar heb je een echte Fries voor nodig. Een Fries die weet wat Friesland is. Een Fries die de Friese mythologie kan dromen. Ik hoop dat het monument dat Ids Willemsma gaat maken een waardig eerbetoon gaat worden. Dat is hem ook wel toevertrouwd. Als oud-atleet weet hij precies wat winnen en verliezen is. Het beeld schijnt 20 meter hoog te worden. Zo hoort dat ook. Geen beeldje dat straks in de bosjes verdwijnt als de struiken wat hoger groeien. De familie van Foekje zat er niet op te wachten, maar Friesland snakt er naar. Het wordt een monument voor de miskende winnaar, voor de gekoesterde miskenning, voor de mythe en het verdriet van Friesland. Frieser kan het niet.
ongekwelde
16 maart 2008 op 14:22
U plakt de Friezen, de Friestaligen, neem ik aan, het etiket van zelfkwelling op. Ik volg u grotendeels. Als wij gelijk hebben, is het dan wel wijs om hen daarin te bevestigen? Nog meer weltschmerz en minderwaardigheidsgevoelens. Met andere zelfbenoemde zwelfkwellers, zoals Serven, alle moslimbevolkingen, alle negerbevolkingen, Aboriginals is het sklecht afgelopen. En waarom moet een kunstenaar het beeld maken die bij uitstek de zelfkwelling symboliseert? Trouwens, waarom moet er een beeld komen. Nog meer leegte in de openbare ruimte ver5drijven, opdat potentiele moderne angsten worden voorkomen?
Ischa
16 maart 2008 op 14:23
Dat monument voor Foekje, dat moet natuurlijk veel groter.
Je zou zo’n belangwekkend monument eigenlijk vanuit de ruimte moeten kunnen zien.
Net zoals de Afsluitdijk en de Chinese muur vanuit de ruimte zichtbaar zijn.
Zo’n groot monument zou Friesland pas “echt op de kaart zetten”.
Daar zal dan best veel geld voor “opgehoest moeten worden” door die provincie.
Maar dat kan Friesland wel “opbraken” ten behoeve van zijn intens levende cultuur.
Mijn voorstel is om de Afsluitdijk aan de Friese kant te voorzien van een hele grote pijlpunt die naar Friesland wijst. Het onderste deel van de punt komt dan in het IJsselmeer te liggen en het bovenste deel van de punt in de Waddenzee.
In het kader van komende opwaardering en ophoging van de Afsluitdijk kunnen deze werkzaamheden zo worden mee genomen.
Vanuit de ruimte naar de Aarde kijkend, word je dan door de immens grote pijl op Friesland gewezen. Niemand, niemand, waar ook vandaan, kan dan nog met droge ogen beweren, dat hij niet weet waar Friesland ligt.
tagediene
16 maart 2008 op 15:05
Inderdaad, waarom moet er een beeld komen? Niet om Dillema, die is dood en elke lofbetuiging ontgaat haar. Om de trots van de Friestaligen tot uitdrukking te brengen,. Maar dat betreft valse trots omdat slechts een presteerder trots op een prestatie kan zijn, niet de niet-presteerders. Daarom is trots op Foppe de Haan en het Nederlands jeugdelftal valse trots, egotripperij, ijdelheid. Moet de kunstenaar weer aan geld worden geholpen zoals zo vaak. Het gaat niet meer a priori om de kunst zelf, maar de het belang van kunstenaars, slechte daaronder begrepen. Blijft over het aan de kaak stellen van de smerigheid van Blankers en de zijnen,. Als dat de drijfveer is, zoek dan een afstandelijke kunstenaar met veel brille die het onderwerp volkomen beheerst. Ga mondiaal zoeken, heer Mous.
Albert Oost
16 maart 2008 op 15:32
De daad een wekker met de snelheid van het licht naar het gezicht van Fannie Blankers – Koen op de tv te gooien is op zich al een prachtig monument, ik stel voor om deze daad elk jaar te herhalen door een benadeelde die een wekker ,gemaakt van Foekjes medailes , naar het hoofd van de veroorzaker, al dan niet prominent, mag slingeren.
Huub Mous
16 maart 2008 op 15:51
Het initiatief voort het beeld voor Foeke in Burum is al genomen. Daar heb ik niets mee van doen gehad. Ook met de kunstenaarskeuze niet. Al vind ik het wel een logische keuze om Ids Willemsma hiervoor te vragen. De herhaling van het wekkergooien (gemaakt van Foekjes) vind ik overigens wel een lumineus idee. Evenals de pijlpunten aan de Aflsluitdijk die Friesland aanwijzen op Google Earth. Prachtige ideeën, en dat allemaal zomaar op zondag. En wat die Friese zelfkwelling betreft, daar blijf ik bij. Zelfkwelling igt aan de basis van het verdriet van Friesland zoals dat zich in de late negentiende eeuw heeft gevormd. Het is de drijvende kracht geworden van de Friese cultuur. Zelfkwelling is de motor waardoor de Friese cultuur uiteindelijk overleven zal. Zo simpel is het. Ik kan er ook niets aan doen.
Huub Mous
16 maart 2008 op 19:34
Na het schrijven van bovenstaande tekst ben ik me wel gaan afvragen hoe het nu eigenlijk biologisch in elkaar zit met vrouwen die op mannen lijken en omgekeerd en hoe daar tegenwoordig in de sportwereld mee wordt omgegaan. Er schijnt biologisch gezien zoiets als een glijdende schaal te bestaan wat betreft verschillen tussen man en vrouw. Bovendien veranderen de opvattingen daarover in de tijd. Het is dus niet alleen een fysieke kwestie, maar er zitten ook psychologische en culturele aspecten aan. Een interessant artikel van Alice Verheij vond ik op de site ‘Het continuüm, digitaal tijdschrift voor genderdiverseiteit en transgender’, waaruit onderstaand citaat:
Pieter
16 maart 2008 op 21:55
http://en.wikipedia.org/wiki/
Gender_verification_in_sports :
Current status
….. New rules permit transsexual athletes to compete in the Olympics after having completed sex reassignment surgery, being legally recognized as a member of the target sex, and having undergone two years of hormonal therapy……
Maar dan iets opmerkelijks onder:
Notable incidents
Princess Anne of the United Kingdom was the only female competitor not to have to submit to a sex test at the 1976 Summer Olympics. She was a member of her country’s equestrian team.
Dit brengt mij op de vraag: Heeft onze Mabel ooit een sex test moeten ondergaan?
Huub Mous
16 maart 2008 op 22:45
Het lemma van Mabel op Wikipedia wordt voortdurend door Mabel zelf gecorrigeerd, dus we zullen het nooit weten.
Pieter
17 maart 2008 op 00:17
In dat artikel las ik net dat zij al twee kinderen geworpen heeft. En wat voor een kinderen: prinsessen, die uiteraard van deze prinses geen kwaad weten.
Een betere sex test dan kinderen werpen bestaat niet.
Maar een gewoon mens kan al die moderne ontwikkelingen ook allemaal niet bijbenen, ik bedoel die vruchtbaarheid van al die Oranje’s.
Huub Mous
17 maart 2008 op 00:22
Het is geen sextest, maar seksetest, dat is heel wat anders.
Pieter
17 maart 2008 op 00:56
Of dat nou wat anders is of niet, ik hou het meeste van sextesten om te kijken of alles goed werkt. En het liefst zoals een goede prins betaamt: onder het hek door vreten. Dat is pas lekker.
adri stavast
16 april 2008 op 21:11
Dit stuk is mij uit het hart gegrepen: de miskende fries, met zijn eeuwige minderwaardigheidscomplex, het miskende talent, etc. Soms irriteert het mij dat iemand dit wil uitstralen, maar ik weet dat je iemand daarin niet kunt veranderen.
Volkomen terecht dat Foekje geëerd wordt met een beeld van Ids. Hij weet over het algemeen de kern te treffen in zijn beelden. Merkwaardig hoe de kunstenaar Van Hemert gereageerd heeft in de Leeuwarder Courant op het artikel van Bonne Stienstra in de LC over het beeld dat Ids van plan is te maken. Wat is er toch in hem gevaren om zo onbegrijpelijk en neerbuigend te schrijven.
adri stavast
16 april 2008 op 21:12
Dit stuk is mij uit het hart gegrepen: de miskende fries, met zijn eeuwige minderwaardigheidscomplex, het miskende talent, etc. Soms irriteert het mij dat iemand dit uitstraalt, maar ik weet dat je iemand daarin niet kunt veranderen.
Volkomen terecht dat Foekje geëerd wordt met een beeld van Ids. Hij weet over het algemeen de kern te treffen in zijn beelden. Merkwaardig hoe de kunstenaar Van Hemert gereageerd heeft in de Leeuwarder Courant op het artikel van Bonne Stienstra in de LC over het beeld dat Ids van plan is te maken. Wat is er toch in hem gevaren om zo onbegrijpelijk en neerbuigend te schrijven.
Michael
3 mei 2008 op 23:57
Het lijkt mij zeer vreemd dat bij de Olympische Spelen Prinses Anne de enige deelneemster geweest zou die geen seksetest hoefde te ondergaan. Aangezien in de Olympische paardensport – waaraan Anne deelnam – mannen en vrouwen tegen elkaar rijden, kan ik mij nauwelijks voorstellen dat men bij de andere amazones wèl een seksetest gemaakt heeft. Die konden sowieso deelnemen zelfs als men ontdekt zou hebben dat zij volledig een man waren.
Michael
4 mei 2008 op 00:26
Mijns inziens is het “smerig” om Jan Blankers of Fanny Blankers-Koen te verwijten dat zij een “smerige streek” hebben uitgehaald, zolang niet bewezen is dat de uitlsuiting van Foekje Dillema ten onrechte plaatsvond.
Klaarblijkelijk hebben de artsen in 1950 vastgesteld dat zij niet – volledig – als vrouw kon gelden. Ik heb tot nu toe nog geen bewijzen gezien of gehoord dat het onderzoek of het resultaten vals waren. Het valt ook niet te ontkennen dat zij er inderdaad erg mannelijk uitzag en het dus niet helemaal ongeloofwaardig klinkt.
Hoe tragisch en vernederend de gebeurtenissen voor Foekje Dillema ook geweest mogen zijn, zij heeft ook later nooit wat ondernomen om te bewijzen dat ziij ten onrechte is uitgesloten.
Het mag zijn dat Fanny Blankers een zeer ambitieuse athlete was en een hekel aan concurrentie had, maar dat is niet uitzonderlijk in de topsport. En het was het goede recht van haar en haar echtgenoot/coach om zich te weren tegen in hun ogen oneerlijke concurrentie.
Ik vraag mij af of men Foekje Dillema ook als een onschuldig slachtoffer zou presenteren, wanneer zij b.v. een Russin was geweest
Douwe zei,
10 juni 2008 op 10:58
Toch is dit weer een prachtig verhaal voor een opera. Belicht het drama vanuit het oogpunt van Foekje met als tegenpool het verhaal van Fanny.
In de meeste opera verhalen bevinden zich natuurlijk ook negatieve krachten. Deze rol lijkt mij uitermate geschikt voor het toenmalige OIC die ervoor gezorgt hebben haar op een dermatige onprofessionele manier naar huis te sturen.
De aanleiding lag welliswaar bij de
echtgenoot / coach van Fanny maar om haar daarom min of meer in het negatief te zetten gaat mijns inzien wat te ver.
Hierdoor voer je alleen het gevoel van zij tegen ons”" alleen maar verder op en daar is niemand bij geholpen.
Een opera over deze beide atleten met als boeman het toenmalige OIC lijkt mij een leuke uitdaging maar maak er geen “slag om Warns” van maar breng de Hollander en de Fries dichter naar elkaar toe, daar heb je veel meer aan.
Zelf schrijf ik een beetje klassieke muziek
( geen teksten ) maar ja dat terzijde.
Founder Riddle
6 augustus 2008 op 07:25
Nee nee in Godsnaam verschoon ons van opera zingende Friezen. En ja na het zien van beelden des Foekjes kan ik F.B-K in die jaren wel begrijpen…..Foekje zou het goed doen als Mr. Univers ! En een Y chomosoom is tamelijk mannelijk wat ? Denk niet dat ‘het’ kinderen heeft gekregen
Founder Riddle
6 augustus 2008 op 07:25
Nee nee in Godsnaam verschoon ons van opera zingende Friezen. En ja na het zien van beelden des Foekjes kan ik F.B-K in die jaren wel begrijpen…..Foekje zou het goed doen als Mr. Univers ! En een Y chromosoom is tamelijk mannelijk wat ? Denk niet dat ‘het’ kinderen heeft gekregen
Huub Mous » Foekje Dillema krijgt haar opera
13 juni 2011 op 11:15
[...] schreef ik op 16 maart 2008 in mijn log Foekje Dillema verdient een opera. Ruim een jaar later op 25 mei 2009 ontving ik een mailtje van Lowell Dyktra. Hij is componist. Ik [...]
Gerhard Fliehe Boeschoten
26 augustus 2011 op 16:49
Dames en heren.
Ik ben geen Fries.
Friezen zijn als schilders echte natuurvorsers.
Anders gezegd , ze zijn van nature abstracte schilders . De natuur voorstellen is slechts mogelijk door kleur en vorm te ‘ontdoen ‘van welke betekenis of voorstelling dan ook. Denk aan de bloedende vinger aan de grasspriet van Co Westerik. Of nog beter, het mooie schilderwerk van Gerrit Benner of Jaap Nanninga.
Maar Friese schilders zijn ook naïef . Eenvoudig van geest .
Ze voelen zich miskend omdat ze een vorm van raffinement missen- een must in de kunst – van hun collegae in en rondom de Randstad.
Vaak verruilen ze hun onbevangenheid en eerlijkheid voor een prettige manier van domheid = naïviteit.
Maar terug naar Dillema. Kijk, elk weldenkend mens, weet allang dat Foekje gewoon een kerel was.
Behalve de Friezen dan. Zij blijven geloven in de voorzienigheid van God dat vrouwen geen mannen kunnen zijn.
De menselijke geest is voor een Fries primair
een lichamelijke activiteit daarmee behept , ben je dus naïef .
Wij van buiten Friesland, zouden een beeld oprichten voor de heer Fokko Dillema , de nieuwe man in Friesland.
Soms is de waarheid keihard en ontkent ze de
afbeelding daarvan.
Gerhard Fliehe B.
smeets
25 november 2011 op 09:40
Huub Mous,
Met alle respect maar wat een dom Frysk gezwets. Foukje heeft geen donder met Friesland te maken. Ze woonde hier toevallig. Klaar. Een Limbo, Drenth of zelfs Amsterdammer was precies hetzelfde overkomen.
Foukje gaat niet over Friesland, het gaat niet over sport. Foukje gaat over anders zijn en de reacties die dat oproept. Foukje is tragiek.
En hou eens op met dat verschrikkelijke romantisch gewentel in een slachtofferrol. Dat Friesland achtergesteld is heeft het alleen aan zichzelf te danken. Koeien en zeilbootjes. Zucht. Het gebruiken van Foukje als symbool van het Fryske slachtofferschap, dat is pas pervers.
Als bewoner van Burum ben ik gevraagd (net als andere bewoners) om een oordeel te geven over het beeld van Foukje. Niet omdat men geinteresseerd is in ons oordeel, maar omdat ze anders de financiering niet rond krijgen. De kunstwereld en haar commissies waar niemand meer in gelooft.
Een startblok op slot als symbool voor Foukje is pervers en is, zoals zo vaak, het kapen van alles van betekenis door die verschrikkelijke arrogante, domme, autistische Fryske Beweging.
Gerhard M.B.G. Fliehe Boeschoten
25 november 2011 op 12:46
Waarde Huub,
Eigenlijk ben ik van mening dat Foukje Dillema een meer dan levensgrote kop verdiend op forse sokkel. Denk aan de kop van Marx. Een nietsontziende mastodont.
De kop mag op geen enkele wijze verwijzen naar welke vrouwelijke kenmerken dan ook.
Mijn omschrijving van opdracht uitgangspunten zou veel Friezen schokken. Naar mijn idee wordt de kwaliteit van architectuur en beeldende kunst in sterke mate bepaald door de professionaliteit van het opdrachtgeverschap.
Overigens acht ik de kunst van Ids Willemsma weinig origineel.
Hij is een volgzame adept van Carel Visser, Richard Serra, Ronald Bladen , Evert Stobos e.v.a. Zijn sculpturen zijn geen lang leven beschoren. Eigenlijk zijn het misplaatste tamelijk inhoudsloze decoratieve stalen balkonconstructies .Veelal een corpus alienum in het ( stedelijke ) landschap. Geen enkel beeld van hem heeft bijvoorbeeld de spanning c.q. evenwicht van de sculpturen van Mark di Suvero ( in de jaren zestig Van Abbemuseum en RM Kröller – Müller ) . Wellicht dat de door hem geambieerde monumentaliteit kan verwijzen naar een verzinnebeelding van de ‘botheid ‘ van Dillema.
Gerhard FL.B.