Kijk nou eens !

grooy

Reageer

Op hoge zee

salin

Reageer

Het verhaal van de drie broers

d5145292r

In augustus 1958 verscheen in het blad De katholike Fries (jaargang 10, nummer 4) een artikel dat geschreven is door mijn pake, Manus Durk Mous. Het verhaal gaat over drie broers die in 1794 meevochten met de Poolse generaal Kosciuszko in een oorlog om het behoud van oude Roomse, Poolse Rijk. Ze werden gevangenen genomen en belandden in een gevangenis in Hongarije. Daar wisten ze te ontvluchten, waarbij een van hen sneuvelde.

De twee overigen ondernamen een barre tocht dwars door Europa, een haast Bijbelse Exodus op weg naar de vrijheid, totdat ze uiteindelijk in Friesland belandden. De oudste broer, ‘Jozep’ geheten, heeft zich daar toen gevestigd, eerst in Wijckel, later in Sloten en uiteindelijk in Bakhuizen. Hij overleed op 10 januari 1849 en ligt begraven op het kerkhof van Mirns. Dat laatste klopt met een stamboom die ik ooit terugvond in een familie-missaal van de Mousen. Daarin  heet hij Jozef Michiel Gersjes. Hij is geboren in 1767 in Jasso in Hongarije.

Ook mijn grootvader noemt die plaats, waarmee waarschijnlijk het huidige Jaslo wordt bedoeld, dat tegenwoordig in het Zuiden van Polen ligt en dus niet (meer) in Hongarije of het toenmalige Tsjechosowakijke, zoals Manus Durk Mous veronderstelde. Als we mijn grootvader mogen geloven, waren de drie broers ook in Polen al Rooms-Katholiek, en niet Joods, zoals ik ook wel heb horen beweren. Jozef Michiel Gersjes kreeg een dochter Evertje Gersjes, die in mei 1833 trouwde met Manus Mous, de zoon van een andere Durk Manus Mous – de grootvader van mijn grootvader. Dat was de zoon van Hermanus Johannes Mous, die in 1781 was geboren en uit het Duitse Oldenburg afkomstig was. Volgens de stamboom die ik aantrog in het uit het familie-missaal van mijn vader vormt de Poolse tak van de Mousen dus niet de rechte lijn.

De Poolse tak heette van oorsprong Gersjes. Die naam zou in 1797 in Friesland zijn ontstaan als verbastering van de naam Görcsös, die uit Hongarije afkomstig is. Maar hoe zit het dan precies met dat Joodse bloed van de Mousen? Zeker is dat het Poolse Jaslo een sterke Joodse gemeenschap heeft gekend. Het artikel van mijn grootvader had als titel Fan Poals bloed.

***.

Hwa’t de skiednis fan it âlde Poalen neigiet, tinkt oan lijen, 
lijen sûnder ein. Tûzen jier regearre fan eigen keninigen, doe 
makken omlizzende lannen gebrûk fan ynlanske rebúljes, óm it lân to forparten en it folk by Rus, Prús, of Hongaer to skikken. Generael Kosciuszko, Poal yn ieren en sinen, die yn 1794 in lêste oprop aan syn folk, mei him to striden foar it bihâld fan 
in eigen frij lân.

Yn dy tiden wenne earne op in doarpke yn Sûd-Poalen in widdou 
op in boerespultsje, yn har bidriuw stipe fan trije jonges, 
keardfels as beammen. Hja hiene alle trije yn tsjinst west. 
Foar Mem wie gjin birie fanneden. As Poalen striders frege, 
joech se net ien, mar trije en mear faeks as hja se hawn hie, 
Mei alles hwat it memmehert útfine koe, mei goerie en om
hinge mei in medalje fande hillige Marije, gong elk op syn guds, om to fjuchtsjen foar memmehurd, foar it fuortbistean  fan it âlde Roomske Poalse ryk. Koe  Mem ek witte dat de Heechste Rie al foar ieuwen bisletten hie: jimme Poalen sil undergean?

Kocsiuszko koe it net hâlde; nei krêftige tsjinstân forslein en finzen nommen, waerden tûzenen eale PoaIen mei him fuort fierd nei frjemde lânnen, as straffe foar harren Heitelânsleafde. Joazep, sa hjitte de âldste en syn beide bruorren waerden opsletten earne yn Hongarije. Thûs skriemde Mem, om’t  hja net wist hwêr’ t se bidarre wienen, har jonges, har alles op ‘e wrâld.

Litte wy de Mem forjitte, hja sil grize hierren krige hawwe 
foar har tiid, wylst dochs ien treast har’ bybleaun wêze moat: dat hja bidde koe en hope hie op in wersjen, sa net hjirre, dan boppe dêr’t Heit al jierren wachte.

Yn in hok, earne yn Galysje lizze byinoar smiten op hwat roggestrie de lêste Poalske striders. Joazep en syn bruorren binne der ek by. Nei in deitwa rêst wurdt in faei plan ûtbret; hja sille sjen to 
flechtsjen. In reap wurdt fan strie draeid, fêstmakke oan ien fan de stilen en it paed is ré. Ien foar ien litte de bruorren har glide, de tsjustere romte yn. Hja bilanje yn ‘e grêft. Gjin Iûd yn ‘e nacht. Yn stille birekkening dat elk himsels 
rêdt, klâdzje twa by de wâl op. De tredde bliuwt stykjen yn ‘e 
blaumodder. Sil er om help roppe? Né, twa bruorren frij, sil 
er tocht hawwe, is genoch , harren troch roppen forriede is 
dochs ek forrie en sûnder snok jowt de jongste syn libben…..

Dêr toarken twa bruorren yn ‘e frjemdte, moanne en stjerren foar kompas, hoeden reizgjend by nacht, oerdei harren biskfûljend yn’e bosken. Hja wolle frij wurde; in lân fine dêr’t gjin Dútsk sprutsen wurdt. Wiet en droech sykje hja ûnderweis, meast rapen en krûden fan it fjild. Wiken forrounen, sûnder dat der utkomst to sjen wie. Nachts op ‘t iepen fjild 
sliepe ûnder hwat blêdden hiene hja lêst fan roppige wolven en oare ûngemakken, sadat de moed stadichoan sakke. Dochs 
moast der, as hja Westlik oanhâlden ienkear in lân komme 
dat net mear Eastenryk hjit.

Earmoed naem ta; beamblêdden wie soms yn dagen it iennichste miel. Diene hja nachts ris de dryste skuon oan en 
kloppen op in forljochte finsterke, dan klonk stéfêst in andert 
yn dy sprake dy’t ek har fyannen hienen, sadat hja hastich 
fierder teagen.

Yn it greate Dútske ryk, dat hja noch altyd foar Easternryk oanseagen, doarmen se trije dagen om yn in great heidefjild. 
De krêften bijoegen har en elk foar him forflokte de dei fan ûntkommen oan de finzenis. Allinne bidden koe noch útkomst jaen. Noch ien roazekrâns, noch in pear ûrkes rinne en dan sliepend wachtsje op ‘e dea ……
Mar Marije liet harren net omdôch bidde. Dêr stroffelet ien oer in grouwe stien, né…. in brea, in tsienpouns roggebrea……Nea is in tankhea út it djipste fan ‘e siele mei mear krêft troch de wolkens kleaun as de bea, útsprutsen op ‘e knibbels 
mei de hannen omheech, foar dizze rynske jefte fan de Heit yn’e himel. De witnis, dat de Hear, dy’t it manna reine liet foar de Joaden, ek nei ieuwen wûnders die foar dyjingen dy’t 
op him bitrouden, stipelearre mear dan it brea yn te skroeyerige magen.

En nou wer foarút, foarút ûnder it weitssend each fan de 
Alderheechste. Nei in kâlde nachtlike reis troch Drint, kamen de bruorren yn’e hjerstmis op ‘e Lemmer oan. Hjir skiedden teffens har wegen. De jongste seach skippen en woe bisykje oer sé syn lân wer to birikken; de âldste sette yn de skimerjoun de stap nei Sleat, dêr’t men him sliepende op in stoepe foun.

Doedetiids waerd it lân ôfreizge fan sigeunerdokters, “on
gelskmanne” neamd, dy’t krûden forkoften. Yn Sleat haldde 
tafallich sa’n man ta. Hy waerd troch de Grytman út syn 
sliepsté helle en frege oft hy faeks de frjemdling ek forstean 
koe. De dokter forstie ús Poal sa goed, dat er him by in boer 
yn Wikel forhierde.

As drege wrot ter kaem Joazep ridlik gau op himsels to stean en boaske mei in Frysk frommis. Hindrikje Jehannes Koning. Yn ‘t jier 1800 kaem de earste sprút, Evertsje ( myn beppe ) 
to wrâld. Jierrenlang wenne Joazep op ‘e moune yn’ e Wikelder Ywet. 
Hjerstmis socht er, jit nei Eastersk gebrûk, blûdsûgers yn ‘e 
Mudsert en sammele krûden foar sykte en ûngemak. Yn Sleat 
krige hy dêrtroch de namme fan Poalske dokter.

Pake’s libbenswei wie fjierder ek al bisiedde mei stikels, en 
toarnen. Syn wiif forlear er al ringen. Letter troude er wer mei Akke Joukes Spykerman. Nou, seinge mei folIe bern, for
lear hy syn oare helte wer en neidat de bern great wienen en tsjinnen kaem hy to Bakhuzen by syn âldste dochter yn to wenjen.

As it net tofolIe romte frege, soe ik de teltsjes forhelje, dy’t 
pake die as myn heit op syn knibbel siet; teltsjes, dy’t altyd 
sprieken fan langstme nei it lân dêr’t krinten, druven en me
loenen woechsen. In fredige âlde dei wie foar d’âld Poal weilein. Lange jierren 
libbe “Joazep formy” ( in bynamme, ûntstien troch eigen sizwize, om’t er yn pleats fan “ik”  for-my wend t0 sizzen ) tofreden by syn âldste bern yn, as from Kristen, dy’t mei syn 
faek meioangean, de Friezen fan dy tiid hûndert jier foarút wie.

De wrâld rôllet en de tiid sloopt krêften. Pake dy’t oan it 
kôgjen fan knyflok (knoflook) syn sounens taskreau en yn’t 
lêst, om op asem to bliuwen faek frege om in healfearntsje 
jenever mei piper oanret (en dat krige sa faek it barre 
mocht ) forstoar de 10e Jannewaris 1849, yn syn seis-en-tach
tichst jier, it fjouwer-en-fyftichste fan syn ballingskip. 
Gjin eskadron kozakken mei flodderjende mantels en beare
mûtsen wie der, om de sabels to presentearjen doe’t de âld
strider, yn in fjurren kiste, út it middelkeamerke fan it 
Roomske earmhûs op ‘e bier set en to haf brocht waerd.

Gjin pryster, dy’t de lykbear folge lâns de iepenbiere wei, lyk 
as yn it bertelân. Gjin stien, mei de Poalske earn yn’t wapen wiist it plak oan, 
dêr’t de âIdstrider rêst; gjin krûske fan panlatten hat it ien
fâldige grêf dutsen. Langer as in ieu rêst op it doarpstsjerhof yn Jasso (yn it 
distrikt Kassau fan it tjinwurdige Tsjecho-Slowakije) de 
Poalske mem. Har grêf sil ek wol inkeld mei seaden dutsen wêze.

O, as de ingel -út it Easten kommend troch trompetstjitten de 
slavyske stammen opstean litten hat, noch foar’t hy oer de 
Fryske geaën fleanend ek út ‘e kloksgatten fan ‘e Bakhúster 
toer us Roomske gemeente opropt ta oardiel, hwa soe har net 
tomiette gean wolle en sizze, Beppe, net mear skrieme, ik wit 
him.

Yn ‘e Gaestlânske sântimpe, tusken de iperen beammen fan it Murnser tsjerkhôf, efter it âlde klokhús oan ‘e Westside, 
dêr’t alear in pealtsje stie: Roomske earmen 10 grêven, dêr sliept sûnt 1849 Joazep Michiel Gersjes, us Pake, jimme Joazep. Syn bernsbern hawwe it plake ûnthalden oant dizze tiid.

Bakhuzen

MDM

(Manus Durk Mous)

1 Reactie

Kruiden en bloedzuigers

IMG_0013

BAKHUIZEN. Aan den kantoorhouder bij den post- en telegraafdienst, den Heer M. D. Mous alhier, is met ingang van 1 Jan. 1928 op zijn verzoek (om gezondheidsredenen) eervol ontslag verleend. Voor ons dorp en omgeving is dit een zeer onaangename tijding. De heer Mous was gedurende bijna 45 jaar aan dit kantoor werkzaam. Als jongen van 12 jaar reeds brievenbezorger voor zijn vader, ontving hij op 18-jarigen leeftijd een vaste aanstelling als besteller en volgde later zijn vader op als kantoorhouder. De heer Mous bezat niet te overtreffen ambtenaarsdeugden: uitgebreide vakkennis, vriendelijkheid en buitengewone hulpvaardigheid. Er is zeker bijna niemand uit de omgeving, die hem niet op een of andere wijze bijzonder dankbaar moet  zijn. Zonder dat daartoe eenige verplichting bestond heeft hij letterlijk tienduizenden formulieren welwillend en gratis klaargemaakt, alsof ’t zoo hoorde.

Verder was ’t kantoor voor velen ’t gratis adviesbureau voor aller belastingzaken, kwesties van militairen dienst, sociale wetsmaatregelen en van alles en nog wat uit ‘t burgerlijk wetboek. Tal van brieven en requesten  van den meest uiteenloopenden aard werden hem te schrijven gegeven. In den tijd der Belgen en der Oostenrijksche Kinderactie was de heer Mous correspondent en vertaler in algemeenen dienst voor Fransch en Duitsch. Van den onovertroffen verteller, die de heer Mous is genoten vele bezoekers bovendien niet zelden van zijn onuitputtelijken verhalenschat. Jammer, dat ‘n ambtenaar die terecht zoó veel vertrouwen genoot, door ongesteldheid over 1,5 jaar zijn 40-jarig jubilé in vasten rijksdienst niet zal kunnen vieren. Aan Bakhuizen en omgeving heeft hij dubbel en dwars verdiend: ‘n spoedig algeheel herstel en nog vele jaren! Over de vele verdiensten op ander gebied hier gezwegen. We hopen, dat aan den heer Mous nog tijd en lust wordt gegeven om in dezen nog niet te gaan genieten van de welverdiende rust !

Krantenartikel uit eind 1927, waarschijnlijk uit de Balkster Courant. In het artikel wordt niet gemeld, dat Manus Mous ook dorpelingen behandelde met kruiden en bloedzuigers.

1 Reactie

Een brief over mijn pake

pake0001.jpg

Dit is mijn pake. Ik heb hem nooit gekend. Hij heette Manus Durk Mous. Zo had ik ook moeten heten, want mijn vader heette Durk Manus Mous. Om en om – Manus Durk, Durk Manus, Manus Durk – zo ging dat vroeger bij de stamhouders. Mijn moeder wilde die naam niet en zo werd het ‘Huub’. Hubertus Johannes, want zo heet ik voluit. Mijn naam betekende dus een breuk in de traditie van de Mousen. Daar is destijds heel wat om te doen geweest, maar mijn moeder hield voet bij stuk. Gelukkig maar. De naam ‘Manus Durk’ doet me altijd een beetje denken aan ‘Manisch Depressief’. Hoe dan ook, mijn pake heeft nooit moeite met die naam gehad. De Mousen hadden iets met de PTT. Mijn vader werkte daar veertig jaar lang en mijn pake, Manus Durk, was postkantoorhouder in Bakhuizen. Hij werd geboren in Hemelum op 9 januari 1871. Na tijdig het sacrament der stervenden te hebben ontvangen is hij overleden te Bakhuizen op 30 juli 1943. Mijn vader was toen 45 jaar. Vier jaar later zou ik geboren worden in Amsterdam. Enige tijd geleden werd mij een krantenknipsel toegestuurd. Het is een verhaal van een zekere ‘Master Twerda’ dat verscheen in de Balkster Courant van 14 maart 1996. Het gaat over mijn pake, de postkantoorhouder.

***

Dit is it portret fan Manus 
Mous, jierren oanien de 
postkantoarhâlder fan Bak
huzen. Syn heit, Durk Ma
nus Mous, wenne oan it mid
delpaed, fuort njonken de 
bakkerij fan David van der 
Werf, nou Jappy van der 
Werf. Syn hûs wie meiiens it 
postkantoar. It ‘plak dêr’t 
doedestiis de brievenbus 
yn’e muorre siet is letter 
tichtmetsele. Dêr is lykwols 
net folIe drokte fan makke, 
dat elkenien dy’t der letter 
lâns kaam, koe sà dat plak 
der út. In jiermannich lyn is 
dat âlde hûs ôfbrutsen.Bihalven postkantoarhälder 
wie Durk Manus Mous ek win
kelman. Suver in winkel fan 
sinkel gelyk. Suver fan alles te 
krijen. Boadskippen, mar ek 
brillen, tekstyl, ja alle soarte 
dingen, dêr’t mar wat oan to 
winnen wie.

Syn soan Manus, hjir op’e foto, 
doe’t er noch sa’n foege opslû
pen jonge wie, reizge mei de 
kroade de omkriten ôf en 
brocht sa hiel what guod út de 
winkel to plak. Doe’t dy in jier 
of achttjin wie, waard er help
post. Yn dy tiid koe er soms su
ver in hiele dei underweis wêze 
mei it bistellen. Letter – yn 1896 – 
krige ér in fêste oanstelling as 
bisteller. Dat hat er jierren west. 
Yn syn trouwen noch in jier of 
tsien. Dat foeI yn dy tiid net tá. 
It wie rinne en noch ris wer rin
ne. Sa hat er doe in skoft lang 
yn Aldegea en Nijegea (nou Ela
huzen) bistelle moatten en dan 
oer Harich wer werom. En dan 
net inkeld de dyk lâns, mar soms ek einen de lannen yn.

Wy 
kinne ús dat nou suver net 
mear yntinke. En hwat er dan 
soms net meimeitsje koe. Sa 
trof er yn’e Wâlde ris in boer, 
dy’t gans in ein de lannen yn 
wenne. Suver oan’e mar ta. Ma
nus Mous bliid dat er it sa moai 
trof. Nou koe er frij fan dat lan
ge ein nei dy pleats ta. Mar de 
boer sei: “Dû wurdst der foar bi
telle, dû bringst it ek mar top
lak. Ik rin mei dy op, hwant it is 
nou myn tiid om nei hûs ta”. En sa gyngen se togearre it lân 
troch, sawhat in kilometer fier. Doe kamen se by it lêste stik 
lân. Doe sei de boer: “Nou kinst 
my de post wol jaen. “Né,” ande
re Manus Mous, “ik bin der foar 
oansteld sels it spul toplak to 
bringen. Da jo sille noch efkes 
tiid dwaen moatte.” En sa levere hy de post oan de doar ôf.

Nei’t er in jier of tsien troud 
west hie, gyng er út it âlde hûs’ oan it middelpaed wei. Hy kocht 
doe it hûs dat er omboude ta in 
postkantoar. En dêr hat er doe 
wenne salang ‘t er kantoarhâlder wie. 
Yn syn trouwen hat er it fytsen 
leard. Foar him in hiel gemak. 
Nou koe er folle flugger. En it 
sjouwen wie oer. De post kaem 
yn dy tiid mei de postwein fan 
de Winters fan Balk. Dat wie in 
greate wein mei slim brede hoe
pen, twa hynders derfoar, dy’t 
fan Wâldsein oer Balk, Kippenburch, de Boegen, Aldemardum, nei Riis tasette. Nei hotel 
Jans, doe de herberge fan Kampen. Dêr yn’e trochreed, de hin
ders hwat drinken en sa om 
wer what op ferhael to kommen 
en dan fierder oer Bakhuzen, 
Himmelum, Warns nei Starum 
ta. Sa’t ik al sei, it wie in aparte 
soarte wein: remmen op’e 
foartsjillen.

Manus Mous wie grif de earste 
fotograaf yn Bakhuzen. Hiel
hwat doarpsgesichten út’e Súd
westhoeke hat er fêstlein. Party dêrfan binne letter as aansichten forkocht. Hie wie in man 
mei in brede bilangstelling. In 
bulte dingen yn tsjerke en 
doarp socht er út. Sa hat er ris 
in lêzing hâlden, ik mien fan op 
in âlderjoun, dêr’t er it hie oer 
al de aparte fannen dy’t men yn 
Bakhuzen fynt en ut hokker 
kontreijen dy weikomme en sa. 
Sa woenen hy en syn freon An
dries Rampion de skiednis fan 
de parochy ris neigean. Dêrta 
moasten se hiel âlde doopboe
ken en sa brûke dy’t yn Ljou
wert feilich en goed yn it Ryksarchyf biwarre wurde.

Reageer