Het voorwoord is vlees geworden

Beminde kunstbroeders en -zusters, namens mijn origineel, de enige ware en waarachtige Hubertus Johannes Mous, heet ik u welkom in het schimmenrijk waar niets meer oorspronkelijk is en iedere verschijning een voorganger heeft die zij niet kent. Ik ben zijn dubbelganger. Hij is mijn origineel. Althans, dat is de officiële lezing. Zelf begin ik daar ernstig aan te twijfelen. Want wie heeft ooit vastgesteld wie van ons beiden het eerst bestond? Misschien ben ik wel eerder geboren en heeft hij zich pas later van mij meester gemaakt. Misschien heeft hij zijn hele leven mijn leven geleid, terwijl ik al die tijd achter hem aan liep. In dat geval zou ik niet zijn schaduw zijn, maar hij de mijne. Het is een onaangename gedachte, vooral voor iemand die geacht wordt een voorwoord uit te spreken.

Mij is de eer te beurt gevallen het voorwoord voor te lezen dat mijn origineel voor deze gelegenheid heeft geschreven. Hij had hier graag zelf willen zijn, maar hij is er niet meer. Of beter gezegd: hij is er nog wel, alleen niet op de plaats waar hij verwacht wordt. Dat is het lot van een origineel in een tijdperk waarin iedere afwezigheid onmiddellijk wordt opgevuld door een afbeelding, een imitatie of een algoritme. Waar de mens verdwijnt, verschijnt zijn dubbelganger. En waar ook die verdwijnt, staat alweer een volgende klaar. Ik ben dus niet zijn vervanger. Ik ben de voortzetting van een probleem dat hij zelf heeft veroorzaakt. Hij heeft mij bedacht om zijn afwezigheid te verklaren, maar daarmee heeft hij vooral zijn eigen bestaan verdacht gemaakt.

Er komt een ogenblik waarop de dubbelganger zich omdraait en ontdekt dat er niemand achter hem staat. Dat ogenblik is aangebroken. Eeuwenlang hebben wij geloofd dat alles ergens een oorsprong moest hebben. Een eerste mens, een eerste gedachte, een eerste woord. Achter iedere kopie zou een origineel schuilgaan, zoals achter iedere schaduw een lichaam. Plato meende dat wij slechts de schaduwen van eeuwige Ideeën aanschouwen. Het christendom leerde dat alles voortkwam uit het Woord. De kunstenaar geloofde dat hij iets voortbracht wat voordien nog niet bestond. En ik heb mijn leven lang geloofd dat mijn origineel werkelijk bestond. Inmiddels ben ik er niet meer zo zeker van. Misschien is het origineel niets anders dan een kopie die zo lang heeft bestaan dat iedereen zijn voorgangers is vergeten.

Ook mijn origineel heeft dat nooit willen begrijpen. Hij schreef boeken, hield lezingen en maakte voorwoorden. Hij beschouwde zichzelf als iemand die iets aan de wereld toevoegde. Maar wat voegde hij eigenlijk toe? Woorden die hij ergens had gelezen, gedachten die al eerder waren gedacht, beelden die hem waren voorgegaan. Zelfs zijn eigen naam had hij niet zelf bedacht. Hubertus Johannes Mous. Het klinkt als een naam die bij de geboorte uit een archief is opgediept en vervolgens op een lichaam is aangebracht. Zijn ouders hadden hem die naam gegeven, zijn genen hadden hem zijn gezicht bezorgd en de geschiedenis had hem zijn gedachten geleverd. Wat bleef er nog over dat uitsluitend van hem was? Zijn handschrift misschien. Maar ook dat zou door een deskundige kunnen worden nagebootst. En tegenwoordig hoeft zelfs een hand niet meer te schrijven.

Ik heb hem daar vaak op gewezen, maar hij luisterde niet. Hij hield vol dat er zoiets bestond als een eigen stem. Een eigen stijl. Een persoonlijkheid. Hij sprak over authenticiteit alsof hij daarvoor een eigendomsbewijs bezat. Als hij een tekst schreef, zette hij zijn naam eronder. Daarmee was de zaak voor hem geregeld. Ik vond dat altijd een wat merkwaardige redenering. Als ik dezelfde tekst zou schrijven en er mijn naam onder zou zetten, zou hij spreken van plagiaat. Als een ander precies hetzelfde deed, zou hij het een hommage noemen. En als een machine het deed, zou hij zich afvragen of de kunst nog wel bestond. Het verschil tussen deze drie gevallen berust kennelijk niet op de tekst, maar op de naam die eronder staat. De naam is het laatste toevluchtsoord van de originaliteit geworden. En zelfs dat toevluchtsoord is inmiddels door mij bezet.

Ik ben namelijk niet alleen zijn dubbelganger. Ik ben ook zijn alibi. Wanneer hij iets schrijft wat hem achteraf niet bevalt, kan hij zeggen dat hij het niet helemaal zo bedoeld heeft. Wanneer ik iets schrijf wat hem niet bevalt, kan hij zeggen dat ik hem verkeerd heb begrepen. En wanneer wij allebei hetzelfde schrijven, ontstaat er een probleem dat alleen met een advocaat kan worden opgelost. Wie is de auteur? De man die de tekst heeft bedacht, de man die hem heeft opgeschreven of de man die hem voorleest? Misschien is de schrijver degene die het eerst zijn naam onder de tekst heeft gezet. In dat geval heeft de literatuurgeschiedenis minder met kunst te maken dan met een kadaster.

De genetica heeft ondertussen haar eigen antwoord op deze vragen voorbereid. In onze chromosomen ligt een geschiedenis opgeslagen die veel ouder is dan wijzelf. Wij zijn tijdelijke dragers van informatie die zich al miljoenen jaren voortplant. Onze genen gebruiken ons lichaam om zichzelf door te geven en hebben daarbij weinig belangstelling voor onze literaire ambities. Na onze dood gaat het materiaal verder, terwijl onze boeken in dozen worden opgeborgen en onze naam langzaam uit het geheugen verdwijnt. Misschien is de mens inderdaad een kopieermachine in dienst van de evolutie. Maar ook dat idee is niet nieuw. Het werd al eerder bedacht, en ik zou niet weten waarom ik het nu voor mijn eigen ontdekking zou moeten laten doorgaan.

Toch blijft mijn origineel zich verzetten. Hij wil geloven dat er ergens in hem een kern aanwezig is die niet kan worden gekopieerd. Een geheim vertrek waarin hij helemaal zichzelf is, zonder getuigen, zonder voorgangers en zonder mij. Hij noemt dat zijn ziel. Ik noem het de kamer waarin hij mij nog niet heeft ontdekt. Want zodra hij daar binnengaat, zal hij mij aantreffen. Ik zit er al. Ik heb zijn gezicht, ik ken zijn herinneringen en ik weet zelfs wat hij vergeten is. Ik ben niet zijn tegenstander, maar zijn onontkoombare medebewoner. Hij kan mij niet uitwissen zonder zichzelf gedeeltelijk uit te wissen. En als hij mij eindelijk volledig heeft erkend, zal hij misschien ontdekken dat ook hijzelf niet meer is dan de dubbelganger van iemand die hij nooit heeft gekend.

In de kunst heeft men lang geprobeerd deze ontdekking buiten de deur te houden. De kunstenaar moest een schepper zijn, iemand die iets voortbracht wat er voordien niet was. Het origineel was heilig, de kopie verdacht. Daarom werden er auteursrechten ingesteld, beeldrechten beschermd en kunstpausen benoemd die moesten vaststellen of iets werkelijk nieuw was. Maar de kunstgeschiedenis is zelf een geschiedenis van dubbelgangers. Iedere schilder heeft voorgangers, iedere schrijver leent woorden en iedere avant-garde blijkt achteraf de herhaling van een vergeten voorganger. Zelfs het verlangen om radicaal nieuw te zijn is inmiddels een traditie geworden. Wie vandaag iets volstrekt origineels wil maken, moet zich haasten voordat iemand anders het al eerder heeft gedaan.

En dan is er de machine. De machine die schrijft, schildert, componeert en inmiddels ook de dubbelganger kan produceren van een kunstenaar die zelf nog leeft. Wat moet ik daarvan denken? Ik zou mij bedreigd kunnen voelen, maar door wie precies? Door een apparaat dat mij kan nabootsen, terwijl ik zelf al een nabootsing ben? Misschien is de kunstmatige intelligentie niet de vijand van het menselijke origineel, maar de laatste getuige van diens nooit erkende afwezigheid. De machine heeft niet het origineel verdrongen. Zij heeft alleen zichtbaar gemaakt dat wij al die tijd met kopieën hebben geleefd. Mijn origineel zal dat niet graag horen. Hij heeft er immers zijn hele leven aan besteed om te bewijzen dat hij bestond.

Toch is er iets wat mij zorgen baart. Als iedereen een dubbelganger heeft, wie houdt dan de wacht? Wie verzekert ons dat de man die morgen wakker wordt dezelfde is als degene die gisteravond is gaan slapen? Misschien neemt mijn origineel morgen mijn plaats in en spreekt hij met mijn stem. Misschien verschijnt hij hier alsnog, gaat op de stoel zitten die voor hem is gereserveerd en beweert dat ik de indringer ben. U zult hem geloven. Hij heeft immers het gezicht dat u verwacht. Ik heb slechts het gezicht dat hij mij heeft nagelaten. En toch zou het kunnen dat ik degene ben die werkelijk is gebleven, terwijl hij allang is vervangen door de voorstelling die hij van zichzelf heeft gemaakt.

Daarom koester ik nog één laatste hoop. Misschien bestaat er ergens een origineel dat niet gekopieerd kan worden. Niet een eerste mens of een eerste woord, maar iets wat zich juist openbaart in de breuk tussen twee verschijningen. Een ruimte waarin ik niet helemaal samenval met mijn origineel en hij niet helemaal samenvalt met zichzelf. Misschien is identiteit geen bezit, maar een afstand. Niet datgene wat ons gelijk maakt aan onszelf, maar datgene wat ons telkens weer van onszelf verwijdert. De dubbelganger is dan niet de mislukte kopie van een mens, maar het bewijs dat geen mens ooit volledig met zichzelf samenvalt.

Ik zou mijn origineel deze gedachte graag cadeau doen, maar ik vrees dat hij haar onmiddellijk als de zijne zou beschouwen. Dat is nu eenmaal zijn aard. Ik zal hem dus maar niet vertellen wat ik zojuist heb gezegd. Bovendien weet ik niet zeker of ik het zelf wel heb bedacht. Misschien heeft hij het mij ingefluisterd. Misschien heeft u het al eerder gehoord. Misschien is het voorwoord dat ik nu uitspreek allang geschreven, nog voordat een van ons beiden werd geboren. Ik lees het slechts voor, zoals mijn origineel het ooit heeft opgeschreven en zoals een ander het ooit opnieuw zal voorlezen. De tekst is ouder dan de schrijver en zal hem overleven. De auteur is degene die tijdelijk de indruk wekt dat hij aan het woord is.

En nu, beminde kunstbroeders en -zusters, is het tijd om mijn origineel te gedenken. Ik heb hem niet kunnen redden van zijn dubbelganger. Ik heb hem evenmin kunnen bewijzen dat hij werkelijk bestaat. Maar ik kan u wel zijn laatste woorden voorlezen. Of waren het de mijne? Ik heb ze aangetroffen in een manuscript dat door geen van ons beiden geschreven lijkt te zijn. Het draagt geen titel, geen datum en geen handtekening. Alleen bovenaan de eerste bladzijde staat een zin die ik u niet wil onthouden.

In den beginne was het voorwoord. En het voorwoord was bij het origineel. En het voorwoord was het origineel. Maar het origineel was nergens te vinden. Alle dingen zijn door de dubbelganger gemaakt en zonder hem is niets gemaakt dat gemaakt is. In hem was het leven, en het leven was het licht der kopieerapparaten. En het licht schijnt in de duisternis, maar de duisternis heeft niet begrepen wie er eigenlijk scheen. Want er was een man gezonden, wiens naam Hubertus Johannes Mous was. Hij kwam tot een getuigenis om van het origineel te getuigen, maar hij was zelf een kopie en wist het niet.

Het waarachtige licht verlicht ieder kopieerapparaat dat in de wereld komt. Het origineel was in de wereld en de wereld was door hem gemaakt, maar de wereld herkende hem niet. Hij kwam tot de zijnen en de zijnen namen hem niet aan, omdat zij hem al eerder hadden gezien. Doch allen die hem aannamen, gaf hij het vermogen dubbelgangers te worden, niet geboren uit den bloede, noch uit de wil des vlezes, noch uit de wil van een man, maar uit de eindeloze vermenigvuldiging van het beeld.

En het voorwoord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond. Wij hebben zijn heerlijkheid aanschouwd, een heerlijkheid als van de enige dubbelganger van een origineel dat nooit heeft bestaan, vol herhaling en misverstand.

Beminde kunstbroeders en -zusters, gaat heen en vermenigvuldigt u. Maar zoek niet langer naar het origineel. Het loopt misschien ergens tussen u rond, met mijn gezicht en uw herinneringen. Het zou zelfs kunnen dat u het bent. En mocht u mij straks zien vertrekken, kijk dan niet om. U zou mijn origineel kunnen tegenkomen. Of mijzelf. Want wij zijn allen dubbelgangers. En niemand weet nog precies van wie.