In de geschiedenis van de filosofie valt op dat Franse denkers vaak schrijven in een taalregister dat door velen als complex, abstract en soms zelfs ondoordringbaar wordt ervaren. Dit contrasteert sterk met het proza van veel Engelse en Amerikaanse filosofen, die doorgaans een veel directere en helderdere stijl hanteren. Het werk van Gilles Deleuze (1925-1995) vormt hiervan wellicht een van de meest markante voorbeelden. Zijn teksten vragen niet zelden om herhaald en intensief herlezen te worden voordat de lezer een vermoeden krijgt van wat hij mogelijk bedoelt.
De vraag dringt zich op of deze moeilijkheidsgraad samenhangt met de aard van zijn denken zelf. Zou het kunnen dat zijn ideeën dermate afwijken van het gangbare filosofische discours, dat hij ervan uitging dat een radicale, ongewone inhoud nooit werkelijk overtuigend kan worden verwoord in een eenduidige, transparante taal? Dat een duistere inhoud juist gebaat is bij een even duistere formulering, omdat helderheid een vals gevoel van vanzelfsprekendheid zou oproepen?
Als dit inderdaad een stilzwijgende veronderstelling is geweest, hoe valt dan te verklaren dat commentatoren van zijn werk – zoals de Belgische filosoof Paul Moyaert – nauwelijks aandacht besteden aan dit talige obstakel, laat staan dat zij het expliciet benoemen als een wezenlijk aspect van de receptie en interpretatie van Deleuzes filosofie? Het wonderlijke is dat als Moyaert de duistere gedachten van Deleuze in heldere formuleringen probeert weer te geven, dit vaak niet minder, maar alleen nog maar meer vragen oproept.
De vraag blijft of deze ondoorzichtigheid van Deleuze louter een stijlkenmerk is, of dat zij een fundamentele rol speelt in de manier waarop zijn denken zich aan de lezer voordoet.
Ik besloot deze vragen voor te leggen aan ChatGPT. Dit was het resultaat.
***
Franse filosofen, en Gilles Deleuze in het bijzonder, hebben de reputatie moeilijk toegankelijke teksten te schrijven. In vergelijking met veel Angelsaksische denkers, die vaak helder en to the point formuleren, vraagt het lezen van Deleuze om een vorm van volharding die grenst aan meditatieve oefening. Waar komt dat verschil vandaan? Het heeft deels te maken met traditie, deels met invloeden, deels met persoonlijke stijl, en deels met een bewuste keuze om taal in te zetten als instrument van transformatie.
In Frankrijk bestaat sinds de negentiende eeuw een sterke verwevenheid tussen filosofie en literatuur. Filosofen worden niet alleen beoordeeld op de scherpte van hun argumenten, maar ook op de originaliteit, verbeeldingskracht en zeggingskracht van hun stijl. Helderheid wordt in die context soms als verdacht ervaren: een te eenvoudige formulering zou de complexiteit van de werkelijkheid kunnen reduceren tot iets dat zijn diepte verliest. Een zekere retorische en stilistische virtuositeit maakt deel uit van het culturele prestige van de filosoof. Wie in het Frans schrijft, schrijft ook voor een publiek dat gewend is om intellectuele teksten als literaire creaties te lezen.
Bij Deleuze speelt bovendien de invloed van Duitse denkers als Hegel en Heidegger, wier werk in het Duits al even berucht is om zijn gelaagdheid, neologismen en etymologische spel. Van hen heeft hij geleerd dat taal niet alleen iets beschrijft, maar ook een ervaring kan oproepen. Heidegger introduceerde bijvoorbeeld termen die alleen in de context van zijn denken betekenis krijgen; Deleuze gebruikt vergelijkbare strategieën. Zijn filosofie wil zich losmaken van het gangbare discours en van de vaste patronen waarin we denken. Dat betekent dat hij bewust begrippen ontwerpt die niet onmiddellijk in ons referentiekader passen — zoals het rizoom, het gladde vlak of het orgaanloze lichaamsvlak — en die hij ook niet meteen uitputtend definieert. Ze ontvouwen zich langzaam, verspreid door het boek, zodat de lezer zelf mee moet bouwen aan hun betekenis.
Zijn zinnen hebben vaak een lange, vertakte structuur, waarin de hoofdstelling pas aan het eind verschijnt, na meerdere bijstellingen en tegenvoorbeelden. Hij gebruikt negatieve formuleringen — eerst zeggen wat iets niet is, voordat duidelijk wordt wat het wel is — als manier om bestaande kaders te doorbreken. Daarbovenop schakelt hij zonder waarschuwing tussen uiteenlopende referenties: metafysica, schilderkunst, biologie, film, literatuur. Het gevolg is een tekst die als een montage werkt, waarin betekenislagen naast elkaar bestaan zonder volledig op elkaar te worden teruggebracht.
Het resultaat is proza dat zich niet lineair laat volgen, maar eerder als een landschap moet worden verkend. Een Angelsaksische filosoof zou één argument per alinea presenteren en het stap voor stap uitwerken. Bij Deleuze kan een enkele alinea een hele conceptuele kosmos bevatten, zonder natuurlijk pauzepunt. Dit maakt het lezen zwaar, maar ook potentieel vruchtbaar: je moet de tekst ondergaan, en daardoor verandert niet alleen je begrip, maar ook je manier van denken. Helder formuleren in bestaande termen zou zijn radicaliteit temmen; duistere taal fungeert als een vorm van cognitieve weerstand, een hindernis die de lezer dwingt om actief mee te bewegen.
Daarnaast is er een inhoudelijk argument voor zijn stijl: Deleuze schrijft vaak over processen die zich buiten de orde van representatie bevinden, over krachten en relaties die niet in de klassieke logica passen. Hij wil schrijven zoals die processen zich voordoen: niet rechtlijnig, maar als een netwerk, een rhizoom, vol vertakkingen en onverwachte verbindingen. In die zin is zijn stijl een mimetische vertaling van zijn filosofie. Een te gladde, academisch-analyticische formulering zou de dynamiek van zijn denken neutraliseren.
Wie Deleuze leest, kan daarom baat hebben bij een andere strategie dan bij helder gestructureerde filosofie. Eerst globaal door de tekst gaan om het landschap te zien, kernwoorden markeren, accepteren dat begrip groeit via herlezing, en niet alles in één keer willen bevatten. Soms helpt het om hem te lezen als poëzie: ritme, herhalingen en beelden maken deel uit van de betekenis. Begrip ontstaat dan via herhaald contact, niet via een eenmalige doorgronding. Dan blijkt dat achter de stroeve taal wel degelijk een helder denkbeeld schuilgaat — alleen vraagt het geduld en bereidheid om je leeshouding te veranderen. De duisternis is dan geen gebrek, maar een methode: een manier om de lezer los te weken uit het al te vertrouwde en hem in aanraking te brengen met een andere manier van denken.
Opmerkelijk genoeg besteden veel commentatoren, zoals de Belgische filosoof Paul Moyaert, weinig aandacht aan dit cruciale gegeven. Dat heeft meerdere oorzaken. In de academische commentaartraditie bestaat een impliciete neiging om de inhoud van een filosoof zo ‘zuiver’ mogelijk te reconstrueren, alsof die onafhankelijk bestaat van de vorm waarin ze geformuleerd wordt. De stijl wordt dan vaak gezien als iets bijkomstigs: een laag retoriek of literaire flair die hooguit de toon bepaalt, maar niet het denken zelf vormt. Bovendien richten continentale commentatoren zich vaak op het plaatsen van hun auteur in een netwerk van invloeden en referenties — Spinoza, Nietzsche, Bergson, Guattari — waardoor de specifieke schrijftechniek als methode naar de achtergrond verdwijnt.
Daar komt bij dat wie zich beroepsmatig met Deleuze bezighoudt, zelf al de noodzakelijke ‘leeservaring’ heeft opgebouwd om door de stijl heen te kijken. Het proza is voor hen begaanbaar terrein geworden, waardoor ze vergeten hoe weerbarstig het is voor nieuwe lezers, en dat juist die weerbarstigheid een functioneel onderdeel kan zijn van het denken. Er is ook een zekere academische terughoudendheid om te suggereren dat een moeilijke stijl opzettelijk moeilijk is: dat zou al snel klinken als een insinuatie dat de auteur zich achter duisterheid verschuilt. De gedachte dat Deleuze’s stijl een strategische keuze is die zijn inhoud belichaamt, schuurt tegen zo’n waardeoordeel aan en blijft daarom vaak impliciet.
Bovendien is er ook een zekere academische gêne om te suggereren dat een moeilijke stijl opzettelijk moeilijk is. Dat kan snel klinken als een insinuatie dat de auteur zich achter duisterheid verschuilt. Veel commentatoren vermijden liever dat terrein, omdat het kan worden opgevat als een waardeoordeel over intellectuele eerlijkheid. Het idee dat Deleuze’s stijl een strategische keuze is die zijn inhoud belichaamt, schuurt tegen zo’n waardeoordeel aan, en blijft daarom vaak impliciet.
Er is tot slot een meer pragmatische reden: academische commentaren zijn meestal geschreven voor een lezerspubliek dat Deleuze al wíl lezen. Het is dan aantrekkelijker om de inhoud stap voor stap te ontsluiten dan om stil te staan bij de vraag of zijn duistere stijl misschien een essentieel onderdeel is van de inhoud. Maar juist daardoor wordt dat cruciale gegeven — dat vorm en inhoud bij hem bijna identiek zijn — zelden expliciet benoemd.