Onderstaande tekst verscheen aanvankelijk onder de kop Katholieke Illustratie.  In vier jaar tijd kreeg ik er 63 reacties op. Ik heb ze maar verwijderd, want anders dan veel mensen denken, ben ik geen verzamelaar van oude jaargangen van de Katholieke Illustratie. Mijn weblog is ook geen marktplaats. Het verhaal ging eigenlijk ook niet zozeer over de Katholieke Illustratie, als wel over de teloorgang van de katholieke media. 

*

Onlangs heb ik twee ingebonden jaargangen (1955, 1956) van De Katholieke Illustratie op de kop kunnen tikken. Ze waren niet goedkoop – 25 Euro per stuk – maar ik vond het ’t geld meer dan waard. Als ik in deze dikke boekwerken in gemarmerde kaften zit te bladeren, word ik bevangen door een gevoel van verwondering gemengd met melancholie. Vroeger thuis lazen wij de Katholieke Illustratie. Ik kan me nog goed herinneren dat ik als vijfjarig kind met een blauw kleurpotlood alle foto’s van de Watersnoodramp van 1953 heb ingekleurd, waarbij ik met mijn potlood niet altijd tussen de lijntjes van het beeld was gebleven. Ik vond dat zelf geen punt – het wassende water trad immers ook buiten zijn oevers – maar mijn oudste zus was zeer ontstemd, want ze had deze speciale ramp-editie haar leven lang willen bewaren. De Katholieke Illustratie werd bij ons thuis letterlijk stuk gelezen. Vooral de fotoreportages vonden veel aftrek. Het was een tijd dat in de krant in beeldend opzicht nog niet zoveel te bieden had, om over een tv-journaal maar te zwijgen.

De Katholieke Illustratie was zoiets als het Polygoonjournaal, maar dan bij op papier bij je thuis. Je miste alleen de stem van Philip Bloemendaal, maar die verzon je er als kind zelf wel bij. Je zag foto’s van de arme kindjes in Afrika, maar ook reportages over hoe het Witte Huis er uitzag of het Rode Plein in Moskou, of anders wel een beeldverslag van de zegenrijke vorderingen van de missie op Nieuw Guinea, waar nog koppensnellers waren en de missionarissen dus heel gevaarlijk werk deden. Elke zomer, als ik bij mijn drie ongetrouwde tantes logeerde, verdiepte ik mij in oude jaargangen van de Katholieke illustratie. Zij hadden alle jaargangen sinds 1938. Het was een groot Huis in het Gelderse Huissen, een klein, wat achterlijk dorp aan de rivier onder de rook van Arnhem. Boven op de grote zolder, waar ook de hele uitleen-inventaris van het  Wit-Gele Kruis stond opgeslagen – tante Door was de lokale wijkzuster – stond de kast met oude jaargangen. Daar in het halfduister kon ik als kind uren wegdromen. Plaatjes kijken is altijd mijn belangrijkste liefhebberij geweest. Later heb ik er zelfs mijn vak van gemaakt.

Eind jaren vijftig logeerde ik zelfs de hele grote vakantie in Huissen. Ik heb me wel eens afgevraagd hoe mijn ouders zoiets ooit hebben kunnen doen. Een kind tussen zijn tiende en twaalfde jaar laat je toch niet zes weken lang helemaal alleen logeren bij drie bejaarde dames in een verlaten dorp waar niets te beleven viel. Vorige week was mijn oudste zus op bezoek. Ze is zestien jaar ouder dan ik. Zij vertelde mij dat mijn gedwongen vakantie-verblijven destijds in the middle of nowhere een praktische reden hebben gehad. Mijn jongste zuster moest in 1958 en 1959 twee zware hersenoperaties ondergaan. Ik werd uit huis geplaatst, omdat mijn moeder in die tijd de handen vol had. Vreemd genoeg had ik dit verband zelf nooit gelegd. Ik heb me eigenlijk ook nooit verveeld daar in Huissen. Ik kon mezelf als kind altijd uitstekend vermaken. Bovendien bood de Katholieke Illustratie een prachtig hulpmiddel om elk schemerend gevoel van verveling in de kiem te smoren.

Onlangs vond ik op de uitgebreide boekenafdeling van de Leeuwarder Kringloopwinkel de jubileumuitgave van de Katholieke Illustratie. Dit extra-dikke nummer is verschenen op 10 december 1966. Het blad bestond toen maar liefst honderd jaar. De inhoud straalt een en al trots uit, alsof de katholieke emancipatie na een eeuw Rijk Rooms leven op zijn hoogtepunt was beland. Tal van kleurenfoto’s van bisschoppen en kardinalen passeren de revue. Zelfs Paus Paulus VI had een speciale felicitatie geschreven met een stempel van het Vaticaan. En verder artikelen van Godfried Bomans en Anton van Duinkerken, een reportage het veranderende Spanje in de nadagen van Franco, een reeks foto’s van Cape Kennedy en een groot artikel over het leven en sterven van Bisschop Bekkers van Den Bosch, die op 9 mei van dat jaar na een kort ziekbed was overleden. Ik kan me dat nog goed herinneren. omdat op de dag daarvoor, op 8 mei 1966, mijn vader overleed.

‘Onderweg in een overgangstijd’ zo heet het artikel. De titel had niet beter gekozen kunnen worden. Het was dan weliswaar een jubileumnummer, dat het eeuwfeest van dit roemruchte gezinsblad markeerde, maar de tijden waren snel aan het veranderen. Het jaar daarvoor had de Volkskrant het predicaat ‘rooms-katholiek’ van zijn voorpagina verwijderd. Niemand kon op dat moment vermoeden dat de Katholieke Illustratie het jaar na de zelfbewuste jubileumuitgave geheel van het toneel zou verdwijnen. In het Ten Geleide schreef hoofdredacteur Albert Welling onder de kop ‘Blik vooruit’ het volgende:

‘Het begint stiller te worden in het wereldje van bladen die zich uitdrukkelijk katholiek 
noemen. Het schijnt dat dit predikaat – ik heb er nog “herentoneel” voor gespeeld, omdat “gemengd” en “r.k.” niet samengingen – nauwelijks meer aan
spreekt. Sommigen voelen het zelfs als een last en dus wordt het – openlijk of 
tersluiks – weggelaten. De Katholieke Illustratie zal dit voorbeeld niet volgen. Ook na een eeuw menen 
wij dat de lezers recht hebben op een duidelijk herkenbaar kijkschrift, dat juist 
door die herkenbaarheid voor honderdduizenden katholieken van betekenis kan zijn. (..) Ik bedoel eigenlijk gewoon dat wij ons voor de toekomst zullen inspireren op paus Johannes XXIII. Een rustig man, die alle noden omvatte, die erover sprak op een wijze die ons door merg en been is 
gedrongen en die toch – ondanks de verwoestende last van zijn verantwoordelijkheid – nooit uit zijn ogen die twinkeling verloor, waarmee hij wellicht meer 
vrede heeft gesticht dan in tien encyclieken kan worden uitgeschreven.’

Het heeft allemaal niet zo mogen zijn. Het jaar daarop fuseerde de uitgever van de Katholieke Illustratie, De Spaarnestad, ook uitgever van het gezinsweekblad Panorama en Libelle, met de De Geïllustreerde Pers, die onder meer Margriet en Revu uitgaf. Beide uitgeverijen gingen later op in de VNU (bron: Wikipedia). Het katholieke karakter van de Katholieke illustratie was al op de achtergrond geraakt en in 1968 werd het blad definitief opgeheven. Het einde van de katholieke emancipatie was een feit in het jaar waarin de verzuiling in Nederland definitief ten grave werd gedragen. De overgang van Katholieke Illustratie naar Nieuwe Revu was kenmerkend voor het ingrijpend proces van secularisering dat ons land in zijn greep had gekregen.

Deze gebeurtenissen vielen samen met de snelle teloorgang van het katholicisme in Nederland. De progressieve geest van Bisschop Bekkers en paus Johannes XXIII had in de tweede helft van de jaren zestig definitief plaatsgemaakt voor het kille dictaat van twee uiterst reactionaire pauselijke encyclieken, in 1967 over het celibaat (Sacerdotalis Caelibatus ) en in 1968 over de geboorteregeling (Humanae Vitae). De kortstondige katholieke renaissance in Nederland ging hiermee ten onder. Een aantal omstreden Vaticaanse benoemingen van uiterst reactionaire bisschoppen in het begin van de jaren zeventig deed de rest. De katholieke kerken liepen leeg, er werden nauwelijks meer priesters gewijd, de seminaries kwijnden weg  en het ene na het andere klooster zou uiteindelijk worden verkocht.

Onlangs las ik het tweede deel van de autobiografie van Hans Küng Omstreden waarheid gelezen dat gaat over de periode na het Tweede Vaticaanse Concilie. Het is 690 pagina’s fascinerende lectuur. Eens temeer verbaasde ik mij over fascistoïde wijze waarop het Vaticaan alle hervormingen van Vaticanum II na 1965, in nog geen paar jaar tijd in heel Europa – maar vooral in Nederland – van bovenaf consequent heeft teruggedraaid. Het Kremlin was er niets bij, met dit verschil dat de dictatoriale macht van het Vaticaan nog altijd ongebroken is. De geharnaste massakerk, onfeilbaar vanuit Rome bestuurd, is een historisch fenomeen dat gelijk oploopt met de opkomst en de bloei van de totalitaire systemen van links en rechts. Dit machtsbolwerk van het Vaticaan, dat vanaf de Romantiek in de negentiende eeuw is opgetrokken als reactie op het oprukkende materialisme en het positivisme van de wetenschap, toont anno 2008 – in tegenstelling tot fascisme en communisme – nog geen enkel spoor van verval. ‘Pensiamo in secoli‘ (Wij denken in eeuwen), zo denkt men in Rome.

Via dit weblog kwam ik weer in contact met Paul Welling. Paul was een jaargenoot van mij op het Sint Ignatiuscollege van 1960 tot 1966. Zijn vader Albert Welling was de bovengenoemde laatste hoofdredacteur de Katholieke Illustratie (en de eerste van de Nieuwe Revu). Een andere jaargenoot van Paul en mij was Berendjan van den Boomen. Berandjan was de zoon van Gerard van den Boomen, destijds hoofdredacteur van de Nieuwe Linie, het andere katholieke weekblad dat nog tot in de jaren zeventig als links opinieblad is blijven voortbestaan. Paul en Berendjan voerden destijds wel eens een felle discussie over de vraag wiens vader het beste katholieke blad maakte, zo liet Paul mij weten: ‘Beide vaders hebben als journalist veel last gehad van de druk om hun blad economisch rendabel te maken. Ze wilden een goed blad maken, verkoopcijfers interesseerden ze niet te veel.’ Het was vechten tegen de bierkaai. Het Rijke Roomse Leven hield onder onze ogen plotseling op te bestaan.

‘Bedankt voor dit mooie en moedige stuk! Op één zinnetje na – het hoort op de schroothoop van de geschiedenis – helemaal mee eens… Zie ook mijn boekje En God zag dat het zeer goed was. De heiligheid van de seksualiteit (De Boog, 2006).

Zo reageerde Everard de Jong, de hulpbisschop van het bisdom Roermond, gisteren op mijn blog Humanae Vitae en de seksualisering. Ik schreef die tekst vier jaar geleden, en hoewel ik er in grote lijnen nog steeds achter sta, denk ik nu toch wel iets genuanceerder over deze materie dan destijds, zeker na het verschijnen van het Rapport van de Commissie Deetman. De laatste jaren heb ik mij een beetje proberen te verdiepen in de geschiedenis van het moderne katholicisme. ‘Modern katholicisme’ is geen contradictio in terminis, want het modernisme heeft ook binnen de rooms-katholieke kerk wel degelijk zijn vertaling gekregen, al is die stroming tegenwoordig ver te zoeken. Modernisme in Lourdes, zo heet mijn bundel beschouwingen over het ‘moderne katholicisme’, die hopelijk nog eens in boekvorm zal verschijnen. Maar wie stelt er nog belang in die materie?

Progressieve katholieken zijn een uitstervende diersoort geworden. Sterker nog, het katholicisme in Nederland is op sterven na dood en niemand lijkt daar rouwig om. Secularisering en seksualisering gingen in de afgelopen decennia hand in hand, en het belangrijkste gevoel dat achteraf bij menigeen komt bovendrijven is een gevoel van opluchting en bevrijding. Ook bij mij. Als tegenwicht op op mijn blog Humanae Vitae en de seksualisering publiceer ik vandaag dan ook een andere tekst die ik ook vier jaar geleden schreef. Ik denk dat de conclusie aan het slot mogelijk op minder bijval kan rekenen van de hulpbisschop van Roermond. Maar je weet het maar nooit. De wonderen zijn de wereld niet nog uit en zeker niet binnen het Vaticaan en al zijn dependances.

Het katholicisme zit bij mij in de genen. Mijn vader was ‘een katholiek uit Friesland’. Maar als ik iets heb leren wantrouwen dat is het een erfenis uit het verleden die je in de genen hebt meegekregen. Anderzijds  heb  ik nog altijd een groeiende belangstelling voor het spirituele vruchtwater waarin ik als embryo heb verkeerd. Nostalgie naar een moederkerk is een ziekte die hardnekkiger is dan heimwee naar een vaderland. Overigens zullen de trouwe lezers van dit weblog in de komende twee weken meer teksten tegenkomen die ik jaren geleden al eens eerder publiceerde. Omdat ik mij eventjes met andere dingen bezighoud, is dit een onvermijdelijke noodgreep. De meeste van deze teksten heb ik overigens wel bewerkt of geactualiseerd.

*

Het grootseminarie van Rijsenburg gold ooit als een van de bolwerken van het katholicisme in Nederland. Rijsenburg is een voormalig dorp dat in de jaren zestig nog deel uitmaakte van de gemeente Driebergen-Rijsenburg in de provincie Utrecht. Het seminarie werd in 1853 gebouwd, als een eerste manifestatie van het Rijke Roomse Leven dat direct na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland in de eeuw daarna tot bloei zou komen. Dat Rijke Roomse Leven heeft tot midden jaren zestig geduurd.

Daarna was het ook snel afgelopen met dit grootseminarie. Het werd in 1968 gesloten en het gebouw is inmiddels gesloopt om plaats te maken voor een appartementencomplex. Belangrijke katholieken hadden in dit seminarie hun voetstappen liggen zoals bijvoorbeeld Schaepman, die er eerst student en later docent was, maar ook Alphons Ariëns en kardinaal De Jong. De geschiedenis en vooral het roemloze einde van dit seminarie is exemplarisch voor de teloorgang van het katholicisme in Nederland.

Dat proces voltrok zich overigens niet zonder slag of stoot. In 1961 vond in dit seminarie een ware opstand plaats onder de priesterstudenten. Deze zogeheten ‘Rijsenburgse revolutie’ is mede de oorzaak van geweest dat het hele stelsel van seminaries in Nederland binnen enkele jaren werd opgeheven. In 1963 waren er nog 32 zogeheten filosofica en theologica met 1929 studenten en 383 professoren. Dat is welgeteld één professor voor vijf studenten. In 1967 werd het hele stelsel van groot-seminaries samengevoegd in vijf katholieke hogescholen.

Het seminarie-karakter verdween en daarmee was ook een einde gekomen aan het seminarie als ‘totalitair instituut’ - ‘total institution’-  in de zin die de socioloog Erving Goffman hier aan gegeven heeft. Dat wil zeggen: een instituut dat is afgesloten van de gewone wereld en waar slapen, werken en vermaken onder een dak geschiedt. Alle grenzen die deze levenssferen gewoonlijk scheiden zijn in een totalitair instituut weggevaagd. Evenals kloosters en internaten zijn dit soort gesloten bolwerken op levensbeschouwelijke basis niet zelden broeinesten van seksueel misbruik. Dat waren ze zeker in de nadagen van het Rijke Roomse Leven.

Onlangs las ik het boek Brave rebellen, herinneringen aan de eerste studentenopstand in Nederland (1999) van Jan ter Laak. Het gaat over de revolutie van Rijsenburg, de kortstondige opstand, die zich daar voltrok in de tweede week van november 1961. Het is een half-vergeten hoofdstuk in geschiedenis van de jaren zestig. In de meeste boeken over deze periode – en ik heb er de laatste tijd heel wat gelezen- komt deze merkwaardige gebeurtenis niet voor.

Gevolg van de deze muiterij onder de priesterstudenten was dat de President van het seminarie J. Geerdink zich door kardinaal Alfrink uit zijn functie moest laten ontheffen. Geerdink, die in de oorlog nog assistent van kardinaal De Jong was geweest, was in feite ongeschikt voor zijn functie. Hij was destijds door Alfrink zelf benoemd, als compensatie voor het feit dat hij gepasseerd was bij de opvolging van kardinaal de Jong als aartsbisschop van Utrecht.

‘De studentenopstand op Rijsenburg in 1961 was een teken 
van een cultuuromslag op het punt van gezag en gehoor
zeldzaamheid. Een omslag die in 1968 op diverse plekken in de 
wereld zichtbaar zou worden en waarbij studenten aan 
universiteiten een hoofdrol speelden,’ zo stelt de kerkhistoricus Jan Roes in zijn voorwoord van het boek van Jan ter Laak. ‘De invloed van de katholieke revolutie op 
de Nederlandse geschiedenis is nog te weinig onderzocht om daar nu reeds algemene uitspraken over te kunnen maar op enkele terreinen tekenen zich onmiskenbaar veranderingen af. Spectaculair zijn de gevolgen van de katholieke revolutie onder meer zichtbaar op de terreinen van seksuele moraal en ontzuiling.’

Met die laatste stelling ben ik het volledig eens. De rol, die de katholieken in de culturele revolutie van de jaren zestig hebben gespeeld, wordt nog altijd onderschat. De revolutie van Rijsenburg was een eerste symptoom van grote maatschappelijke onrust. De vlam zou later ook in heel Nederland in pan slaan, maar het waren de katholieken die het vuur opstookten. Tilburg en Nijmegen waren niet voor niets in 1968 brandhaarden van het studentenprotest, dat pas in 1969 met de bezetting van het Maagdenhuis volledig doorbrak. Jan ter Laak verwoordt het in zijn boek als volgt:

‘Verschillende oud-stu
denten van Rijsenburg hadden in 1968, toen zij hoorden 
van bezettingen door studenten van universiteitsgebouwen 
en van het gedwongen terugtreden van rectoren, een déjà 
vu. In retrospectief gingen zij spreken over de ‘Rijsenburgse 
revolutie’. Sommigen noemden het zelfs de eerste studen
tenrevolutie in Nederland. Maar was het ook een revolutie? 
Zeker niet in de zin dat er een duidelijk doel of strategie 
bestond, laat staan een revolutionaire voorhoede. Het was 
een·uiting van een oprechte verontwaardiging over een 
onrechtvaardige collectieve straf. Het intrekken van een 
verlofperiode is een harde maatregel in een totale institutie. 
De rel was een teken dat de periode van autoritaire gezags
uitoefening van de rooms-katholieke kerk in de samenle
ving, maar ook op een seminarie, ten einde liep. Kardinaal Alfrink heeft dit teken van de tijd toen niet verstaan.’

De auteur van het boek Brave rebellen, Jan ter Laak, heeft in 1966, vijf jaar na de revolutie in Rijsenburg het IKV opgericht. Hij was van huis uit classicus en priester. Zijn opvolger, Mient Jan Faber, die politiek bedrevener was dan hij, zou het IKV grote bekendheid geven vooral door zijn optreden tijdens de acties tegen de plaatsing van  langeafstandsraketten in het begin van de jaren tachtig. Jan ter Laak werd later omroeppastor bij de KRO en algemeen secretaris van de katholieke vredesbeweging Pax Christi.

Hij was een exponent van de jaren zestig en zeventig, de tijd van actiegroepen, studentenprotesten en andere maatschappijkritische bewegingen, geleid door de in die tijd – met name vanuit de sociale wetenschappen – opkomende nieuwe secundaire elites die steeds kritischer werden ten opzichte van het oude bestel. Kritische katholieken liepen daarbij voorop. Zij hadden al sinds de jaren vijftig een pioniersrol gespeeld in een proces van emancipatie en geestelijke bevrijding. In de jaren zestig en zeventig verbrede deze beweging zich in een golf van maatschappijkritiek en pacifisme.

Jan ter Laak (1938-2009)

Jan ter Laak overleed in 2009 op zeventigjarige leeftijd. Ik heb hem zelf een keer ontmoet. Dat was een wonderlijke gebeurtenis die zich afspeelde in juni 1979. Hij had zijn kantoor destijds in Amersfoort, precies tegenover het bureau van het NOGC (Het Nationaal Overleg Gewestelijke Cultuur). De stafmedewerkers voor beeldende kunst, die werkzaam waren bij de provinciale culturele raden, kwamen daar een paar keer bij jaar bijeen voor een landelijk overleg.

Tijdens die vergadering had ik het op een gegeven moment wel gezien. Ik zei: ‘Heren, ik stap op.’ Ik schoof mijn papieren bij elkaar, stopte ze in de tas, stond op en liep plompverloren de kamer uit. Voor het weggaan zag ik een lege bloemenvaas bij de ingang van de vergaderzaal staan. Met een theatraal gebaar heb ik daar mijn vulpen in laten vallen. ‘Ping!’, ik hoor nog het geluid. Het was doodstil en ik liet de vergadering in verbijstering achter.

Aan de overkant ben ik toen het kantoor van Jan ter Laak binnengestapt. Hij zat gewoon achter zijn bureau en ik ging zitten. Daarna ontspon zich een indringend gesprek dat ongeveer een uur heeft geduurd en dat verscheidene malen werd onderbroken door binnenkomende telefoontjes. We hebben het gehad over allerlei zaken, over het katholicisme en de vredesbeweging, maar ook over persoonlijke dingen.

Na het weggaan ben ik nog even langs gelopen op het NOGC. De vergadering was net afgelopen. Men toonde zich uiterst bezorgd over mij. Voelde ik me wel goed? Moest iemand mij niet even naar huis brengen? Ik sloeg elk aanbod in die richting af, en ben toen samen met Henk Laarakkers, mijn toenmalige collega uit Overijssel, met de trein richting het noorden gereden. Hij stapte uit in Zwolle. Ik reed door naar Leeuwarden. Jan ter Laak heeft daarna nog wel eens gebeld, maar het contact tussen ons is nadien al snel verwaterd.

Achteraf heb me wel eens afgevraagd wat me destijds heeft bezield om zomaar - out of the blue -  bij Jan ter Laak binnen te lopen en contact met hem te zoeken. Van enige homo-erotische spanning tussen ons was geen sprake, zeker niet van mijn kant. Ik was vooral gefascineerd door de wijze waarop hij zijn katholicisme wist te vertalen in hedendaags maatschappelijk engagement. Feit is dat ik destijds mijn geestelijke balans allengs begon te verliezen en binnen een paar weken tijd akelig dicht de toestand van een psychose naderde. Het katholicisme zit bij mij diep in de genen en een zekere fascinatie voor alles wat er in de jaren zestig in katholiek Nederland is gebeurd, is mij nog altijd eigen.

De klas van Jan ter Laak in Rijsenburg, 1963 (Jan ter Laak staande, vierde van rechts)

Na onze kortstondige ontmoeting heb ik de activiteiten van Jan ter Laak nog op afstand gevolgd. Zo was het een schok voor mij om te vernemen dat hij in 1996 zijn functie moest neerleggen, nadat er klachten waren ingediend over ‘ongewenste contacten’ in zijn tijd als omroep-pastor. Jan ter Laak verdween plotseling van het toneel. Hij is toen naar Amerika vertrokken om daar een therapie te volgen voor priesters die geen raad weten met hun homoseksualiteit.

Hij was het zoveelste slachtoffer van een geloofssysteem dat eeuwenlang grote problemen heeft gehad met de seksualiteit in het algemeen en de homoseksualiteit in het bijzonder. Anderzijds heeft juist de strijd voor geestelijke bevrijding, die uit deze onderdrukking is voortgekomen, en waar Nederlandse katholieken een voortrekkersrol in speelden, een veel bredere impact gehad, dan achteraf door menigeen wordt onderkend.

Beelden zijn betekenisvolle vlakken, waarop beeldelementen zich magisch tot elkaar verhouden. Dat een beeld primair een vlak op zichzelf is en niet een venster dat onbelemmerd uitzicht biedt op de buitenwereld, is aanvankelijk wat moeilijk voor te stellen. Maar als je die gedachte echt serieus neemt, dan valt er veel voor te zeggen. Een foto is uiteindelijk een specifiek patroon van de getallen 1 en 0 dat geordend is op een vlak. Dat specifieke patroon kan van alles betekenen. Het kan zelfs iets betekenen wat helemaal niet op de foto te zien is. Neem nu bovenstaande foto uit 1977.

Als ik deze foto zie, dan zie ik de plek voor me waar hij genomen is. Het is een kamer met bruin geschilderd behang. Het licht valt van opzij naar binnen. De figuur die op een oude stoel zit draagt blauwe touwschoenen en rookt een shaggie. Naast hem staat een blikje pils en een koffiezetapparaat. Daaronder is een versterker te zien en ook een aantal grammofoonplaten. Boven het hoofd van de zittende figuur rijst een vingerplant omhoog. Daarnaast is een ingelijste gouache te zien die de copulatie van een geraamte met een vrouw voorstelt. Dat is hier wat moeilijk te zien, maar op de oorspronkelijke versie van de foto is dat tafereel goed te onderscheiden.

De figuur op de foto ben ikzelf. Ik zit op de stoel die ik geërfd heb van mijn vader. Die stoel bestaat inmiddels niet meer. Ik bevind mij in een kamer van een huis in de Saffierstraat in Amsterdam. Op nummer 109, één hoog, bijna op de hoek van de Jozef Israëlskade. Twee hoeken verder – in het hoekhuis van de Diamantstraat-Jozef Israëlskade – heeft Gerard Reve gewoond. In dat huis, eventjes verderop dus, speelde de roman De Avonden zich af. Daar, op de eerste verdieping van dat andere huis, ontwaakte de held van ‘deze geschiedenis’: ‘Het was nog donker, toen in de vroege morgen van de tweeëntwintigste december 1946 ….‘  et cetera.

(A) Saffierstraat 109.  (V) Jozef Israëlskade 415

Vanuit zijn slaapkamer had de hoofdpersoon van het verhaal vrijwel een identiek uitzicht op de Jozef Israëlskade, die in De Avonden ‘Schilderskade’ wordt genoemd. In het boek van Reve is het adres van de hoofdpersoon Frits van Egters: ‘Schilderskade 66’. Destijds was dat in werkelijkheid: Jozef Israëlskade 116, één hoog. Dat nummer is nadien veranderd. Tegenwoordig is het huisnummer 415. Onlangs ben ik nog eens ter plekke wezen kijken, daar aan de Jozef Israëlskade, op de hoek van de Diamantstaat, vlak bij mijn oude huis dus, op de hoek van de Saffierstraat. Er hangt nu een mooie stenen plaquette aan de muur. ‘Van Egters’ staat er op – de achternaam van de hoofdpersoon in ‘De Avonden’- en inderdaad: nummer 66.

Ik heb me nooit gerealiseerd dat ik in de Saffierstraat zo dicht bij het ouderlijk huis van Gerard Reve heb gewoond, en al helemaal niet dat de indeling van mijn huis vrijwel identiek was aan dat van De Avonden. Alleen hadden wij geen tweede verdieping destijds voor de slaapkamers. De familie Van het Reve had dat wel. Hun huis was dus twee keer zo groot. Maar voor de rest moet alles hetzelfde zijn geweest. Boven was ook een zolder die vroeger – net als in De Avonden – voor de opslag van kolen had gediend. Maar daar mochten we niet komen, omdat de buurvrouw daaronder een solarium aan het plafond had bevestigd. Ze was bang dat dit naar beneden kwam, als wij op zolder liepen. We hebben maar een jaar in de Saffierstraat gewoond. De buurt zou weldra gerenoveerd worden, dus we hadden er toch uit gemoeten. Het was een kleine maar gezellige woning, zonder douche helaas.

Daarvoor moest je naar het badhuis op het Smaragdplein, dat destijds nog in de oorspronkelijke staat in functie was. De kamers waren wat donker. Dat kwam vooral door de hoge vensterbanken. Er wordt wel eens beweerd dat deze destijds bewust zo hoog gemaakt waren, om de arbeiders te beletten om de hele dag bij het raam naar buiten te hangen. De architect van deze woningen was Jop van Epen. Zijn huizen hadden markante bakstenen gevels en de kozijnen waren in typerende kleuren donkergroen en donkergeel geschilderd. Deze zogeheten ‘Amsterdamse School- woningen’ uit de jaren twintig waren destijds gebouwd als ‘paleizen voor de arbeiders’, maar in 1977 waren ze nodig aan een opknapbeurt toe.

Onze bovenbuurman, mijnheer Evenhuis, woonde er al sinds het eind van de jaren twintig. Evenals de familie Van het Reve had hij eerder in Betondorp gewoond, waar onze Woningbouwvereniging ook veel woningen had. Mijnheer Evenhuis was weduwnaar. Zijn vrouw was al jaren daarvoor met de fiets verongelukt in de Van Woustraat. Zelf had hij het Nederlands elftal nog zien voetballen bij de Olympische Spelen in 1928, waar hij ook  de legendarische speler van Uruguay,  José Andrade, nog met eigen ogen had gezien. De familie Van het Reve, die in 1939 om de hoek kwam wonen, moet mijnheer Evenhuis ook zeker gekend hebben, maar ik heb hem er nooit naar gevraagd.

Kortom, als ik naar de bovenstaande foto kijk, dan komt er allerlei informatie bij mij naar boven over zaken die helemaal niet op deze foto zijn te zien. Het zijn connecties die in mijn hoofd worden gelegd met een wereld die ik achteraf in dit beeld projecteer. Ik kijk dus niet door een denkbeeldig venster naar een wereld die zich inmiddels verwijderd heeft in de tijd. Maar het beeldvlak van de foto is een compact quotum informatie dat zich met andere informatie in mijn brein verbindt. Dat gebeurt er, als ik kijk naar deze foto.

DISCUSSIEMIDDAG

BEELDENDE KUNSTENAARS REGELING (BKR)

Op 24 mei a.s. vindt in het Historisch Centrum Leeuwarden (HCL) een discussiemiddag 
plaats met als thema de Beeldende Kunstenaars Regeling (BKR). De middag sluit aan bij de tentoonstelling “De kunst kome overal” – BKR in Leeuwarden 
1949- 1992 die ook te zien is in het HCL. Een panel met voormalige BKR-commissieleden en kunstenaars zal onder leiding 
van Gryt van Duinen, oud Omrop Fryslân medewerker, stellingen op het gebied 
van kunstbeleid in zowel het verleden als heden onder de loep nemen. Ook het publiek kan aan de discussie deelnemen.

Vanaf 14.00 uur is er de gelegenheid de tentoonstelling te bekijken. 
Om 15.00 uur start de discussie.  Na afloop wordt een hapje en drankje geserveerd. De discussiemiddag kwam tot stand in samenwerking met studenten van 
de NHL Hogeschool te Leeuwarden. De tentoonstelling “De kunst kome overal” – BKR in Leeuwarden 1949-1992 
is te zien tot en met zondag 25 augustus. Openingstijden HCL: dinsdag t/m vrijdag van 11.00 tot 17.00 uur, 
zaterdag en zondag van 13.00 tot 17.00 uur.  Adres: Groeneweg 1, Leeuwarden. De toegang is gratis

BKR tweeluik Fryslân DOK

De Beeldende Kunstregeling (BKR)

Fryslân DOK op dinsdag 21 en dinsdag 28 mei 2013

De Beeldende Kunstregeling (BKR) was de financiële steun voor armlastige kunstenaars in de jaren na de oorlog. Van begin jaren ’60 tot 1987 was de BKR van kracht. Kunstenaars konden werk inleveren bij een speciale commissie. Zij kregen hiervoor een vergoeding, die in plaats kwam van de bijstand. Hierdoor konden zij zich als kunstenaar blijven ontwikkelen. Deze honderden schilderijen liggen tot op de dag van vandaag opgeslagen in het depot van het Historisch Centrum Leeuwarden (HCL), die het BKR-depot wil opheffen, of ‘ontzamelen’. Naar aanleiding daarvan is in het HCL een expositie ingericht over de Friese BKR-periode.

In de tweedelige documentaire van Fryslân DOK over de BKR, vertellen de kunstenaars uit die tijd openhartig over hun inkomsten en de (bepaald niet strenge) regels die golden voor de aankoop van hun werk. In hun ogen was de BKR een zegen, omdat het werk werd beoordeeld. Zij konden zich ontwikkelen; in de bijstand was dit niet mogelijk.

Toch waren er ook wanklanken over de BKR in de beginperiode. Zo zouden kunstenaars niet hun beste werk ingeleverd hebben; die bewaarden ze voor exposities. Er was ook willekeur. In bepaalde gemeenten werd bijvoorbeeld werk met veel bloot afgekeurd, dat elders werd goedgekeurd. Ook progressief werk werd soms geweigerd. De regeling werd uitgevoerd door de Friese Cultuurraad.

In de loop van de jaren ’70 begon de regeling financieel uit de hand te lopen. Op het hoogtepunt van de regeling zaten er landelijk 4.000 kunstenaars in de BKR. De kritiek op de BKR nam toe, ook vanuit het publiek. De vloek rond de BKR zou dan ook verantwoordelijk zijn voor de minachting voor kunst en kunstenaars. Uiteindelijk werd de regeling in 1987 afgeschaft. Dit ging echter niet zonder slag of sloot. Kunstenaars kwamen in verzet en bezetten musea, waaronder het Fries Museum. Friese kunstenaars vertellen in de documentaire hoe zij meededen aan de acties, die uiteindelijk niets hebben uitgehaald.

Openhartige gesprekken met kunstenaars uit die tijd, laten de emotie zien over de Friese BKR-periode. Deze geschiedenis vertelt over een tijd waarin in Nederland de bomen nog tot in de hemel groeiden.

Fryslân DOK – BKR, deel 1: vloek of zegen
Dinsdag 21 mei om 17:10 uur en daarna vanaf 18:30 uur ieder uur op Omrop Fryslân Televisie. Zaterdag 25 mei om 10:30 uur op Nederland 2. Nogmaals te zien op zondag 26 mei om 15:30 uur op Nederland 2.

Fryslân DOK – BKR, deel 2: ondergang van een paradijs
Dinsdag 28 mei om 17:10 uur en daarna vanaf 18:30 uur ieder uur op Omrop Fryslân Televisie. Zaterdag 1 juni om 10:30 uur op Nederland 2. Nogmaals te zien op zondag 2 juni om 15:30 uur op Nederland 2.

.

Tranen zijn van tijd afhankelijk. Dat is ook een oude wet van de retorica. Een goed spreker weet precies het moment wanneer bij zijn toehoorders de waterlanders gaan vloeien. ‘If you have tears prepare shed them now’, liet Shapespeare Marcus Antonius zeggen vlak voor het moment dat hij het doek van het lijk van Caesar afwierp. Het medium bepaalt de traan. Ikzelf heb nooit zitten janken voor een schilderij. Met bewegende beelden is dat anders. Bij menige film heb ik een traan gelaten. Ook muziek kan mij zo nu en dan tot tranen toe ontroeren. Zelfs voor de tv, bijvoorbeeld bij het programma Spoorloos, zit ik binnen de kortste keren te snotteren. Tranen hebben tijd nodig. De emotie moet worden opgewekt met tijdgebonden middelen die op de seconde manipuleerbaar kunnen zijn.

Het stilstaande beeld is wat dat betreft het nadeel. Een schilderij heeft niet de tijd. Ook al heeft men in de achttiende eeuw vaak het tegenovergestelde beweerd. Het beeld, zo beweerde Lessing, is superieur aan het woord, omdat het in één keer al zijn informatie prijsgeeft, terwijl woorden een tijdverloop nodig hebben om alle informatie te onthullen. Precies om die reden zou de beeldende kunst superieur zijn aan de literatuur. Het beeld, zo dacht Lessing, moet zich dan ook beperken tot zijn eigen middelen en zijn eigen kracht. In schilderijen mochten de dingen niet – zoals bijvoorbeeld in een stripverhaal – in tijd achter elkaar worden gezet. Omgekeerd mochten schrijvers en dichters zich niet bezondigen aan ‘woordschilderingen’. Bloemrijke beschrijvingen bijvoorbeeld van het natuurschoon in een landschap werden voortaan taboe verklaard. Schoenmaker blijf bij je leest. Oftewel, schrijver, blijf bij de beperking van het woord.

Dat mag in de achttiende eeuw zo zijn geweest. De beeldcultuur van de hedendaagse media laat een nieuwe wetmatigheid zien. Het gaat niet meer om de tegenstelling woord of beeld. Het beeld wordt immers woord en omgekeerd. De scheiding ligt nu tussen echt en onecht. Met de huidige mediatechnologie is de komst van de traan op de seconde te voorspellen en daarmee ook te regisseren.We beleven de tijd van de voorgeprogrammeerde emotie. Elke echte traan is daarmee uiterst kostbaar geworden. Eén echte traan kan immers miljoenen onechte tranen oproepen. De echte traan is dan ook goud waard. Hij is het nieuwe kapitaal van de op tijd gebaseerde beeldcultuur. Time based tears are money.

Al het onechte, dat zich oneindig laat reproduceren, kan alleen maar bestaan bij de gratie van echte dat eenmalig is. Vandaar ook het ultieme verlangen om ook de uniciteit van het authentieke moment oproepbaar en zelfs maakbaar te maken. Als er geen echte tranen meer zijn, droogt de wereld uiteindelijk op. Alles is dan onecht geworden en wat nog erger is: niemand zal het merken. De grootste list van het valse is de onherkenbaarheid van het valse zelf. De grootste list van de traan is de traan zelf. Tranen overtuigen door hun aanwezigheid, niet door hun oorzaak. En hoe hoe het ook wendt of keert, vermeende eenzaamheid is de hofleverancier van de traan. Er is geen mooier medelijden dan medelijden met jezelf.

‘De avond valt. Op de eerste verdieping van het huis aan de overkant gaat in een kamer met twee ramen het licht op. Ergens klinkt een piano: do, mi, do, re, mi… Het wordt stil. In de verte roept een kind en een pissebed kruipt weg in de dakgoot. Flarden van een herinnering vermengen zich met de geur van schone lakens en het paars van de lucht. Een oud gevoel dringt zich op. Met zijn holle ogen en zijn rafelige jas staat hij daar, de eenzaamheid.’

Laatst vond ik deze woorden terug. Ooit heb ik ze met een balpen geschreven op een kladblaadje dat ik voor jaren heb weggestopt achter een foto in een lijstje. Bij het woord ‘eenzaam’ denk ik altijd aan zolderramen en het zachtjes tikken van de regen. Eenzaamheid is passé. Het woord lijkt weggelopen uit een Frans chanson. Het hoort bij bruine kroegen en de druipkaarsen van vroeger. Wat is er onechter dan dit kunstmatige embryo van de poëzie. Eenzaamheid. Zet een kaars voor je raam en de herinnering aan het warme vruchtwater van weleer komt vanzelf.

In het naoorlogs Nederland sloeg de eenzaamheid toe in Betondorp. vervreemding, levensangst en onmacht om de ander te bereiken waren de sluimerende kwalen van de lonely crowd. Het werden de bijverschijnselen van de koude oorlog, een tijd waarin het leven in de literatuur werd afgeschilderd in een grauwe toonzetting die bijna stereotiep is terug te vinden boeken als De Avonden van Van het Reve en Eenzaam Avontuur van Blaman

Ik las die sombere boeken of beter gezegd, ik verslond ze ademloos en vol overgave, terwijl ik nog niet over de gave kon beschikken om als lezer te relativeren waar een schrijver verabsoluteert. O eenzame gelukzaligheid. O gelukzalige eenzaamheid. Er zijn mensen die de pubertijd ervaren als een trage seizoenswisseling vol druilerige regenbuien Voor mij was het een kortstondige weeromslag met wolkbreuken en windstoten, kortom, noodweer op de levenszee.

Kitsch – zo stelt Milan Kundera – ontstaat altijd door twee tranen. De eerste traan zegt: ‘wat mooi’. De tweede zegt: ‘wat mooi om dit met zijn allen zo mooi te vinden’. Eenzaamheid is een openliggend gevoel dat zich maar al te graag leent voor die tweede traan. Het woord ‘eenzaamheid’ verwijst altijd naar een ondeelbaar tweeledig moment. Eenzaamheid zelf bestaat niet. Het verdubbelt zich in een gevoel dat het niet is. Of het blijft alleen wat het is, maar dan laat het geen sporen na in de taal. Wie over eenzaamheid wil spreken, moet eigenlijk zwijgen in alle talen. Eenzaamheid is als de stilte. Het woord zelf doorbreekt wat het wil zeggen. Het meest eigene van het eigene is de herhaling van het herhaalde.

Blokken van steen en kou,
kookhoek en nachtkwartier,
klaar voor gekruidenier,
kanker en huwelijkstrouw.

Gerard den Brabander

Dit betonnen huisje werd in 1993 ontworpen voor de mani
festatie Sonsbeek in Arnhem. Het heeft daar ook gestaan op een 
plek aan het Roermondsplein, een half verlaten gebied, dat vooral 
wordt gekenmerkt door het voorbij razende autoverkeer. Deze locatie was door de kunstenaar bewust gekozen.’Het 
Huisje zal er staan als een laatste verblijfplaats, een nog niet 
gesloopt bouwwerk. Of als een eerste bouwwerk, neergezet door 
een nieuw soort immigranten.’ Na de aankoop door de 
Gemeente Leeuwarden heeft het kunstwerk een definitieve 
bestemming gekregen op een plaats, die de oorspronkelijke locatie 
in herinnering roept. Ook hier is sprake van een verlaten 
overgangszone tussen verkeersweg en woongebied. Het huisje is 
deels in normale maten uitgevoerd en deels op schaal 1 : 2.

Wïe niet weet dat het huisje een kunstwerk is – laat staan een 
typerend werk van Jan van de Pavert – zou het op het eerste gezicht 
ook niet zou gauw als zodanig herkennen. Toch zijn er genoeg 
details, die de nieuwsgierigheid kunnen wekken. De trappetjes die 
uitnodigen om naar binnen te gaan, de openingen die naar boven toe 
steeds kleiner worden, de onaffe staat van het geheel, terwijl niets erop 
wijst dat het ooit nog voltooid zal worden. Kortom, het huisje heeft 
iets vanzelfsprekends en toch klopt het niet. Wïe de moed opvat om 
het interieur daadwerkelijk te betreden valt van de ene verbazing in 
de andere. Een echt gebouw wordt hier doorsneden door zijn eigen 
maquette. Je voelt je in een verlaten bunker, die zich stap voor stap 
vernauwt tot een betonnen poppenhuis. Sporen van graffiti zijn aan 
de binnenzijde zichtbaar en een achtergelaten injectienaald toont de troosteloosheid van de dakloze die hier voor even een onderdak vond. Het is hier onherbergzaam, een kookhoek 
voor ontheemden, unheimlich zoals de Duitsers dat noemen. Sterker 
nog, unheimlich in het kwadraat, want alles lijkt zich haast 
ongemerkt te verdubbelen tot een karikatuur van zichzelf. In Holland staat een huis, in Camminghaburen: een Huisje.

Deze ervaring van een onwerkelijke werkelijkheid sluit wonderwel 
aan op het centrale thema. Het Droste-effect herhaalt zich. Als een buiten
wijk een wereld op zich zelf is, die naast de grote stad is nagebouwd, 
dan bevat dit huisje niet alleen maar een karikatuur van zichzelf. 
Het is ook een monument van verlatenheid, het troosteloze gevoel dat 
zich plotseling kan aandienen in een hedendaagse buitenwijk. Het wonen wordt hier in zijn meest kale gedaante te kijk gezet. Het is een ballade voor suburbia.

Zie Friese topstukken

Zie Friese topstukken

Zie Friese topstukken