Voetbal in een metafoor voor het hele leven. Ik was als kind al verkocht. Toch zijn er hele volksstammen die er ongevoelig voor zijn. Het is zoiets als kunst. Als je het niet van jongs af aan hebt meegekregen, zul je het ook nooit snappen. Mijn vader had overigens niets met voetbal. Hij is nooit met mij naar een wedstrijd gaan kijken, hoewel hij een dag na mijn geboorte nog in een brief had geschreven: ‘Ik zie mezelf al in de toekomst met mijn zoon op zij naar de voetbal gaan.’ Mijn eigen zoon heeft er overigens ook niets mee. Het voetbalgen slaat bij de Mousen kennelijk steeds een generatie over.

Laatst vond ik kindertekening van mijzelf terug. Hij is gemaakt in de vierde klas van de lagere school. Het is 1958. Feyenoord speelt tegen Elinkwijk. Je ziet een stevige scrimmage voor het doel. De keeper is vreemd genoeg nergens te bekennen. De uitslag was 5-2 voor Feyenoord. Dat staat tenminste achterop de tekening met potlood geschreven. Elinkwijk bestaat al lang niet meer en is ooit met DOS en Velox gefuseerd tot FC Utrecht. Wat ook niet meer bestaat is de sigaretten-reclame achter het doel. Hier staat het nog duidelijk te lezen, al moet je wat letters aanvullen: ‘Een Roxy. Ja graag!’

Wonderlijk genoeg kan ik me deze wedstrijd Feyenoord-Elinkwijk niet herinneren. Ik zag Feyenoord alleen als ze tegen Ajax speelden. Mijn eerste voetbalwedstrijd zag ik in 1957: Ajax – Sportclub Eindhoven. Ik meen dat de uitslag 3-1 was. Bij Ajax speelde toen Rinus Michels nog mee. Elinkwijk heb ik nog meerdere keren zien spelen tegen Ajax. Eén wedstrijd staat me nog helder voor de geest. Dat was op 2 februari 1958. Het was de doorbraak van Reinier Kreijermaat. De uitslag bleef op 1-1 bleef steken. Reinier Kreijermaat verving niet alleen als veldspeler de zwaar geblesseerde keeper van Elinkwijk, maar scoorde ook nog eens het enige doelpunt voor zijn club. Sindsdien was hij mijn held.

Kort daarop werd Kreijermaat bij Elinkwijk weggekocht door Feyenoord, waar hij de bijnaam ‘Beertje’ kreeg en nog een glansrijke carrière maakte, onder meer in de Europacup. Maar ik had Beertje het eerst ontdekt. In die tijd zat ik zowat elke zondag in het stadion. Alleen als Ajax speelde in De Meer natuurlijk, maar ook wel de week daarop in het Olympisch Stadion bij Blauw-Wit of FC Amsterdam. Interlandwedstrijden heb ik in die tijd niet live gezien, want bij die wedstrijden werden er geen jongenskaarten verkocht. Een jongenskaart bij Ajax – voor het legendarische vak H – kostte maar twee kwartjes. Dan moest je wel om kwart over twaalf al in de rij staan voor de kassa, want jongenskaarten waren niet in de voorverkoop verkrijgbaar.

Van mijn huis uit was het Ajax-Stadion een half kwartiertje lopen. Nadat ik mijn kaartje bemachtigd had, ging dan ook meestal nog even terug naar huis. Daarna zorgde ik dat ik bijtijds weer in het stadion zat. Dan hoorde je de stadionspeaker… ‘Goedemiddag dames en heren. Welkom in het Ajax-stadion. Hier is de opstelling van hedenmiddag zoals die vermeld staat in het programmablad Rood-Wit-Thuis.’ Daarna volgde de rugnummers, eerst van de bezoekende club en dan van Ajax, waarbij na elke naam een luid gejuich opklonk. De spelers stonden dan meestal al op het veld voor de warming up.

Ze maakten hun trainingsbewegingen en schoten van afstand de bal na elkaar toe. Door de luidsprekers klonk krakende muziek die onderbroken werd door reclame: Heerlijk Helder Heineken.. Dit is de man, dit is zijn Amstel… en natuurlijk Ay, Ay, Ay die Caballero, dat is pas een sigaret... De spelers gingen weer terug de kleedkamer in, totdat ze in het gelid het veld opkwamen. Ajax maakte altijd een rondje rond de middencirkel, behalve de keeper die naar de middenstip liep. Daarna zwaaiden ze met zijn allen naar het publiek, waarna iemand de bal in het doel schoot.

Pieters Graafland had de mooiste keeperstrui van Nederland: grijs met een zwarte horizontale baan voor en achter die doorliep bovenaan de mouwen. Ik was een fan van Pieters Graafland. Hij maakte hele mooie zweefduiken, veel mooier dat Frans de Munck, de zwarte panter, die ook al behoorlijk op zijn retour was. Ik vond het dan ook heel jammer dat Pieters Graafland in 1960 voor het toenmalige recordbedrag van honderdduizend gulden naar Feijenoord ging. Daar is hij nog tot 1970 blijven keepen, totdat hij als invaller voor Eddy Treytel afscheid nam in de finale van Feijenoord tegen Celtic in Milaan, nota bene met het winnen van de Europacup.

Voetbal was toen nog heel gewoon. Zelf speelde ik als kleine welp bij RKAVIC in die tijd, als rechtsback. Ik had moeite om met mijn kleine spillepootjes die zware, leren bal op het veld vooruit te krijgen. Nico Scheepmaker speelde in de jaren vijftig bij de junioren van Blauw-Wit. Hij was ouder dan ik, dus ik heb nooit tegen hem gespeeld. Maar hij schreef later wel over zijn ervaringen bij Blauw-Wit, waar hij ook wel eens ballenjongen mocht zijn in het stadion. Ook speelde hij wel eens tegen de junioren van RKAVIC en dan verbaasde het hem altijd dat die hun zwembroekje aanhielden als ze onder de douche gingen.

Bij Blauw-Wit keken ze wat raar aan tegen die Roomse preutsheid. De heidenen lieten gewoon hun piemel zien, maar die onbevangenheid in de kleedkamer was voor ons niet weggelegd. Roomse jongens deden dat niet. Dat mocht niet van Onze Lieve Heer. Wij waren nette jongens, maar wel aardige jongens. Trouwens, tegenwoordig gaan ze ook niet meer met hun blote piemel onder de douche. De oprukkende islam schijnt Nederland preutser te maken, zo las ik van de week. Zo wordt het voetbal weer zoals het vroeger was. Heel gewoon dus. Alleen ballenjongen in het Olympisch Stadion, dat heb ik nooit mogen zijn. Ik heb dat altijd als een gemis ervaren, meer nog dan die blote piemel. Ik droom wel eens dat ik alsnog een ballenjongen van Blauw-Wit mag zijn.

.

Met verbijstering volg ik de laatste weken de ontwikkelingen bij Ajax. Dit conflict gaat niet meer over voetbal, maar over de ondergang van het voetbal. Door verscheidene commentatoren en columnisten is al gewezen op de iconische waarde van dit conflict. Het creatieve talent botst hier op de uitwassen van de managementcultuur. Voetbal is niet maakbaar door een beursgenoteerde onderneming met zijn planningsstrategieën. Voetbal is afhankelijk van bezieling, flow, charisma, instinct, de geniale inval, het pure talent, kortom: de kwaliteit in optima forma. Dat alles wordt door Cruyff gepersonifieerd. De hoofdrolspelers van de tegenpartij zijn de managers, de dorknopers en de regelneven die alleen denken in termen in geld, macht en planning. Het is het creatieve genie van David versus de Goliath-moloch van de vermeende maakbaarheid. In die zin is het conflict bij Ajax een symptoom van de malaise van deze tijd.

In feite is het een conflict dat de socioloog Karl Mannheim (1893-1947) al vóór de Tweede Wereldoorlog heeft zien opdoemen. Mannheim maakte een onderscheid tussen functionele en substantiële rationaliteit. Functionele rationaliteit is gericht op middelen en op doelen en staat voor het vermogen om zo 
te handelen dat een vooropgesteld doel zo snel mogelijk gerealiseerd wordt. Deze rationaliteit ligt aan de basis van de planningsmethodiek van de manager. Substantiële rationaliteit 
daarentegen is het vermogen om op basis van eigen inzicht, talent en ervaring in samenhangen te denken en te handelen.

Het domein van markt en commercie wordt beheerst door de functionele rationaliteit. Deze extreem doelmatige manier van denken kan idealiter alleen in bedwang worden gehouden door de substantiële rationaliteit, waarbij ook andere overwegingen een rol kunnen spelen, overwegingen die worden aangereikt door kunst, religie, traditie, ideologie en beschaving. Het probleem van onze tijd is dat de functionele rationaliteit onvoldoende tegenwicht krijgt van de substantiële rationaliteit. Sterker nog, cultuur  – van oudsher het domein bij uitstek van de substantiële rationaliteit  – valt zelf ten pooi aan de functionele rationaliteit. Daarvan zien we nu op allerlei terreinen de kwalijke gevolgen: casinokapitalisme, economische crisis, vervanging van vriendschappen door netwerken en weldra de ondergang van Ajax.

De 
dreigende teloorgang van Ajax vormt niet alleen een teken aan de wand als het gaat om de instrumentalisering van de sport. Ook de culturele sector kan een paar wijze 
lessen leren uit deze zorgelijke ontwikkeling die zijn uiteindelijke oorzaak vindt in een 
fundamentele miskenning van de substantiële rationaliteit. Evenals de sport is de cultuur allang geen softe sector meer, maar een bedrijfstak met 
grote economische belangen. In deze branche gaat niet alleen veel geld om, maar is ook 
veel geld commercieel te genereren. De zogeheten instrumentalisering van het cultuurbeleid heeft sinds de jaren tachtig een hoge vlucht genomen.

De overheid wil tegenwoordig iets met cultuur. Zowel het leefklimaat van de burger, het investeringsklimaat 
voor het bedrijfsleven en het imago van een stad of regio zijn direct bij cultuur gebaat. Kunst en bedrijfsleven vinden elkaar dan 
ook steeds meer, niet alleen in de groeiende sponsormarkt en nieuwe vormen van 
’private public partnership’, maar ook op beleidsniveau door een toenemende bundeling 
van culturele en economische belangen. In zo’n utilitair klimaat, waarin waarden stilaan 
worden overwoekerd door functie, immateriële zaken ‘een product’ gaan heten, en elke 
koppeling met de commercie op termijn gouden bergen belooft, dient voor een stad of regio vroeg of laat de 
verleiding zich aan om culturele hoofdstad van Europa te worden.

Ook in Friesland zijn op terrein van de cultuur tendensen te bespeuren die sterke gelijkenis vertonen met wat zich momenteel bij   Ajax afspeelt. 
Juist op het terrein van de cultuur schijnt de lokroep van de functionele rationaliteit zich sterker te doen gelden 
dan elders. Cultuur wordt nu opeens door bestuurders als het middel bij uitstek beschouwd om een stad of regio op de kaart te zetten. Maar het kwaad zit dieper. Ook de legitimering van het cultuurbeleid valt ten prooi aan het stellen van economische targets. In vrijwel elke cultuurnota wordt tegenwoordig voorrang gegeven aan deze 
instrumentele benadering van kunst en cultuur. Cultuur moet, want het is goed. Het 
snijdt immers pijlen uit al het hout.

Maar is de functionele rationaliteit ook altijd goed voor de cultuur zelf? Dit wondermiddel lijkt vooral tot de verbeelding te spreken van pragmatische bestuurders, die doorgaans niet al te sterk zijn 
belast met inhoudelijke ‘feeling voor cultuur’. Anders gezegd: bestuurlijke bobo’s die in 
één keer hun slag willen slaan. ‘Cultuur is niet mijn ding’, zei burgemeester Crone vorige week toen hij de kandidaatstelling van zijn stad als culturele hoofdstad van Europa wilde verdedigen. Dit is in feite een ontsporing van de functionele rationaliteit op het terrein van de cultuur. Zo’n instrumentele benadering van de cultuur gaat van nature een relatie aan met kunstuitingen die een sterk consumptief karakter hebben. Daar is op zich zelf 
niets tegen, maar een al te sterke fixatie op bezoekerscijfers en seizoensrendement kan 
ten koste gaan van kunstuitingen die een kleinschalig, experimenteel, of zelfs weer
spanning karakter hebben en noodgedwongen zijn aangewezen op behoedzaam overheidsbeleid en kwetsbare voorzieningen.

Wie geen gevoel heeft voor de aard van zijn product en overspannen verwachtingen 
koestert ten aanzien van de markt, krijgt meestal al gauw dollartekens in zijn ogen. 
Ongemerkt worden dan op steeds grotere schaal dwarsverbindingen gelegd, die in theorie een succesformule zijn, maar in praktijk niet blijken te werken. Met grootschalige publieksmanifestaties wil 
Friesland zich in de nabije toekomst zich in Europa zichtbaar 
maken. Hoe breder het perspectief, hoe groter de verleiding om het cultuurbeleid 
in dienst te stellen van het economisch belang, dat lang niet altijd spoort met de kwalitatieve en inhoudelijke belangen 
van de kunstenveld zelf. In zo’n klimaat ontstaan de snelle succesformules met 
weinig risico en veel publiek.

Ook Fryslân 2018 draagt wat 
al te opzichtig de signatuur van de functionele rationaliteit. Op het 
eind van onderneming weet niemand meer hoe het met de eigentijdse cultuur in 
deze provincie is gesteld. Nog afgezien van de vraag of het grote publiek straks nog wel 
komt opdagen bij een spektakel waar vooral de commercie baat bij lijkt te hebben. Wat aan de top bij Ajax zichtbaar wordt, speelt zich ook aan het voeteneind in Friesland af. Ook voor de managers bij Ajax is voetbal niet ‘hun ding’. Fryslân 2018 spreekt de taal van de manager, maar niet de taal van de kunst. De vlag van de economie wordt in top gehesen, maar de verbeelding is ver te zoeken. Een kunstenaar zal zich drie keer bedenken om achter zo’n vaandel aan te lopen.
.

Ik weet niet hoe lang het geleden was dat ik live een eredivisie-wedstrijd bijwoonde.  Gisteren was het eindelijk weer eens zover. Mijn vriend Gwan uit Groningen, die ik al ken sinds de derde klas van de lagere school, had twee kaartjes geregeld voor FC Groningen-Ajax in de Euroborg. Het was snikheet, maar dat mocht de pret niet drukken. Vooraf was ik gewaarschuwd om toch vooral niet te laten blijken dat ik een Ajax-supporter was. Mijn veiligheid kon niet worden gegarandeerd, als ik in een spontane opwelling mijn rood-witte hart zou laten spreken. Ik heb me dus keurig gedragen. Er was trouwens weinig reden tot juichen. De godenzonen – of wat daar nog van over is – speelden zeer matig.  Eén klein kansje van Sulejmani, meer zat er eigenlijk niet in. Groningen was van begin af aan beter.

Toch kwam het doelpunt nog vrij onverwacht. Een wat lullige handsbal van Gregory van der Wiel. Twee keer geel, en dus rood. De penalty werd benut door Bakuna. Daarna brak de hel los. De hele wedstrijd al had ik om me heen  ‘BOEREN!!! BOEREN!!!’ gehoord, maar nu werd de geluidsterkte zodanig opgevoerd dat mijn trommelvliezen het bijkans begaven. Wij zaten niet ver van het vak Z, waar de harde kern van Groningen-aanhang compleet door het dolle ging. Maar om ons heen konden ze er ook wat van. De scheidsrechter had geen gelukkige middag. Het was maar een geluk, dat Groningen op voorsprong kwam, anders was het wellicht niet best met hem afgelopen. Ook Ajax kreeg de wind van voren: ‘Hamas, hamas, Joden aan het gas…!!!’ Maar vooral: ‘BOEREN!!! BOEREN!!!’ Dat waren de Groningers zelf dus. Ze zijn zich daar zeer bewust van hun agrarische oorsprong.

We schrijven 8 september 1965. Feyenoord speelt tegen het roemruchte Real Madrid, thuis in de Kuip in de eerste ronde van de Europa Cup. Een spannende wedstrijd, waarin Feijenoord laat in de tweede helft op 2-1 voorsprong komt, na eerder met 1-0 te hebben achtergestaan. Hans Kraay sr. is de doelpuntenmaker. Hij speelt op dat moment met een verband om zijn hoofd. Het is een harde wedstrijd. Aan dit doelpunt van Kraay zit een luchtje, want de Spaanse keeper werd omver geduwd in het kopduel dat er aan voorafging. De scheidsrechter negeert alle protesten van de Madrilenen. Daarna loopt de wedstrijd stilaan uit de hand. De overtredingen worden steeds ruwer, totdat Coen Moulijn – na een fraaie passeerbeweging – volkomen onderuit wordt geschopt. Dan gebeurt er iets ongehoords. Moulijn, die anders geen vlieg kwaad doet, zet de achtervolging in, waarna meerdere Feyenoordspelers wild om zich heen beginnen te schoppen. Het levert spectaculaire beelden op en ook een geschokte Bob Spaak die verbijsterd verslag doet van het gebeuren. Deze beelden staan nog altijd op mijn netvlies gegrift. Ze behoren tot de canon van de naoorlogse voetbalgeschiedenis. Het is de geboorte van de spelverruwing. Een schande. En toch, ik denk dat heel Nederland destijds die vuile Spanjaard het liefst nog een trap na had willen verkopen. Coentje Moulijn was heilig. Hij is er niet meer.

zie en luister

Zijn interesse in voetbal gold uitsluitend de soms opwindend mooie spelers. Dick van Dijk (FC Twente, later Ajax) vond hij een geil dier. Aan een kwintet scholieren van het Amsterdamse St. Ignatiuscollege vertelde hij zich wel 300 keer op hem had afgetrokken.

Aldus meldt Nop Maas in het tweede deel van zijn Reve-biografie. Als bron van deze uitspraak van Reve verwijst hij naar blad Zmull van april- mei 1969. Een wat wonderlijke bron. Het kan niet het schoolblad van het St. Ignatiuscollege zijn geweest, want dat heette in 1969 gewoon nog De Harpoen. Zelf was ik redacteur van De Harpoen in 1965. Maar voor de rest klopt het verhaal natuurlijk wel. Dick van Dijk was een hele goeie voetballer in die tijd. Legendarisch is zijn hattrick in de thuiswedstrijd van FC Twente tegen Ajax op 3 november 1968, die Twente mat 5-1 won. Het seizoen daarop speelde Dick van Dijk bij Ajax, waar hij nooit meer zijn niveau van Twente heeft gehaald, al scoorde hij natuurlijk met die mooie kopbal uit een voorzet van Piet Keizer in de Europacupfinale tegen Panathinaikos op Wembley in 1971.

Dick van Dijk had bij Ajax een beetje een Machlas-syndroom avant la lettre. Spitsen die door Ajax worden aangetrokken, omdat ze veel scoren, worden niet zelden gehinderd door faalangst. Nikos Machlas was daar het prototype van. In het seizoen 1997/1998 werd hij, spelend voor Vitesse, Europees topscorer was 34 goals. Toen Ajax hem later overnam voor veel geld, scoorde hij nauwelijks meer. De faalangst van Dick van Dijk werd overigens voor een groot deel veroorzaakt door Rinus Michels die destijds trainer van Ajax was. Ik kan me herinneren dat ik dit hem ooit in een interview zelf heb horen vertellen. Dick van Dijk had één geliefde beweging. Dat was de voet op de bal zetten en dan naar achteren halen, om vervolgens een passeerbeweging in te zetten. Toen hij die beweging voor het eerst op de training bij Ajax liet zien, werd hij door Michels op het matje geroepen. Michels vond dit aanstellerij en veel te riskant. Van Dijk werd daardoor onzeker en speelde voortaan alleen nog ‘in dienst van het elftal’.

Gerard Reve had overigens een wonderlijke kijk op voetbal. Een week nadat Ajax zich door een 3-0 zege op Atletico Madrid had geplaatst voor de finale tegen Panathinaikos, schreef Reve op 5 mei 1971 aan Carmiggelt: ‘Het enige wat mij erg lijkt in jouw lot, dat is dat je je moet bezig houden met gewone, ‘normale’ mensen. (Weg met Ajax! Weg met Feyenoord! Dood aan de arbeiders! Ik vind het jammer dat bij een voetbalwedstrijd niet beide partijen kunnen verliezen, en dat er zo zelden doden bij vallen).’ En toch, Reve mag dan meer een liefhebber van voetballers dan een voetballiefhebber zijn geweest, hij had er wel degelijk verstand van. Dat kan ook haast niet anders, als je net als Cruijff in Betondorp bent opgegroeid. Zo was hij in 1965 coach van het voetbalelftal van het dispuut Baart (oefening baart kunst), zoals Nop Maas laat weten. Ook zou hij overwogen hebben ‘Het Grote Jongens Voetbalboek’ te schrijven, met als ondertitel ‘over voetbal als homoseksueel kunstmaandverband.’

In de briefwisseling met Geert van Oorschot, waar Maas voor deze mededeling naar verwijst (pagina 241), kan ik dit vreemd genoeg niet terugvinden. Maar als Nop Maas het schrijft, dan zal het wel zo zijn. Voetbal met homofilie is overigens geen combinatie die het van oudsher goed doet. Tot op de dag van vandaag is homofilie op het voetbalveld nog een altijd beetje een taboe. Ignace van Swieten was de laatste homo-scheidsrechter. Gisteren werd bekend dat homo’s zich bij het WK in 2022 in Quatar van seks meten onthouden, als het aan FIFA-baas Sepp Blatter ligt. En wat Dick van Dijk betreft, die kwam veel te vroeg aan zijn eind. Niet zoals Nico Rijnders, die op het veld in elkaar zakte, maar op tragische wijze in het ziekenhuis, in Nice in 1997, slechts 51 jaar jong. Reve zal het zeker hebben betreurd. Zo’n geil dier en zo vroeg dood…. ‘O weemoed van een verloren tijd die voor eeuwig stilstaat.’

zie en luister

Algemene competentie:

Het op professioneel denkniveau beheersen en kunnen integreren van alle componenten die van belang zijn bij de prestaties van een elftal en de voorbereiding daarvan in een causaal verlopend trainingsproces.

Inhoud :

• Het kunnen analyseren van wedstrijden op basis van een eigen structuralistisch spelsysteem. Verder het analyseren van basale spelsituaties (in balverlies, in balbezit en de bij de zogeheten omschakeling). Tenslotte de dialectiek van het switchen, de ‘doeloorzaak’ van de lange pass en communicatief kunnen handelen in de dug-out.

• Het ‘lezen’ van wedstrijden op diepteniveau, individuele taalanalyse van spelpatronen en toepassing daarvan in de praktijk, collectieve deconstructie van de eigen ploeg en de pragmatische implementatie van deze analysemethodieken.

• Psychologie van de voetballer, kentheoretische basiseigenschappen van spelerstypen, het beheersen van mentale trainingsvormen, het analyseren van de existentiële parameters tijdens wedstrijdsituaties. Dit alles resulterend in de analyse van de ‘essentie’ van de bal (de ‘ousia’) .

Organisatie :

• In module 1 wordt er gestart met cursus speltheorie, toegespitst op de kwaliteiten en beperkingen van de eigen spelerskern. Hierbij wordt nader ingegaan op zogeheten ‘win-win situaties’ en ‘nul-som situaties’. Deze module omvat 10 lesuren

• In module 2 wordt een twintigtal uren besteed aan het leren geven van training op het terrein van cognitieve logica. Daarnaast wordt een bijkomende opleiding gegeven over de aansturing van de doelman bij het stoppen van strafschoppen, en tenslotte enige bijscholing in de casuïstiek van de schijnbeweging.

• De module 3 wordt gegeven in ongeveer 10 lesuren. Zowel op theoretisch vlak als in de praktijk wordt een perfecte beheersing van de mentale basiseigenschappen verwacht om vervolgens deze in voetbalspecifieke oefeningen te kunnen integreren.

Cursusleider: Huub Mous

Duur van de cursus: 40 lesuren.

Periode: januari / februari 2011 (4 dagen met 1 terugkomdag in mei 2011)

Kosten deelname: € 1000 p.p.

Gisteren zag ik een mooie reportage van Wilfried de Jong bij de VPRO. Het ging over de tragedie die het elftal van Torino, dat op 4 mei 1949 in een vliegtuig te pletter sloeg tegen een heuvel bij Turijn. Ik had nog nooit van die ramp gehoord. Zelf was ik toen anderhalf, dus in mijn geheugen heeft het ook geen sporen kunnen nalaten. De vliegtuigramp met het elftal van Manchester United, die zich negen jaar later voltrok, kan ik me nog wel herinneren. Ik schreef daarover in mijn log Martelaren van Manchester. Torino had eind jaren vijftig veruit het beste elftal van Italië, zo begreep ik. Het was wat je noemt een dreamteam. Mooi waren de beelden van het voetballen zelf. Rond 1950 zag het voetbal er heel anders uit en zeker in Italië. Het was mooier, dramatischer, mythischer…

Die beelden deden me overigens sterk denken aan de stripverhalen van Kick Wilstra. Het zou me niet verbazen als  het elftal van Torino voor tekenaar Henk Sprenger model heeft gestaan voor het legendarische Titan, waar Kick Wilstra drie jaar lang een profcontract had. Titan kan natuurlijk ook een samentrekking zijn van Torino en Milan, zoals de naam Kick Wilstra werd afgeleid van Kick Smit, Faas Wilkes en Abe Lenstra. Vanochtend heb ik mijn oude strips van Kick Wilstra maar weer eens uit de kast gehaald. Het is zoals Rudy Kousbroek ooit schreef: het geheugen is een kuil om snikkend in te vallen.

zie en luister