Het eerste WK, waar ik beelden van in mijn hoofd bewaar, is dat van 1958 in Zweden. Wij hadden een televisietoestel thuis. Dat had mijn vader al drie jaar eerder voor een zacht prijsje kunnen kopen bij oom Fonger in Sint Nicolaasga. Het was een Erres, een bakbeest van een toestel met een relatief klein beeld met van die ronde hoeken. Je wist niet beter in die tijd. Televisie was nog een mirakel.  Zo keek ik naar alle wedstrijden op het WK en leerde de namen van de spelers uit mijn hoofd. Tien jaar was ik. Een paar maanden daarvoor was ik voor het eerst naar een voetbalwedstrijd geweest: Ajax-Eindhoven in het Ajax-stadion. Sindsdien was ik verslingerd aan voetbal. Ik hield plakboeken bij en verzamelde alles wat ik over voetbal te pakken kon krijgen. Zo had ik  bij de Gebr. Winter in de Beethovsnstraat een prachtig boek in de etalage zien liggen: Interlandwedstrijden. Het kostte f. 1,10. Elke dag zag ik het staan, want ik moest daar altijd wachten op bus E richting Amstelstation. Na lang sparen had ik het kapitaal bijeen en heb ik mijn slag geslagen.

Zo las ik voor het eerst over de geschiedenis van het Nederlands elftal. Maar dat was er niet bij op de WK van ’58. Nederland was uitgeschakeld na een dramatische wedstrijd tegen Oostenrijk in het Praterstadion in Wenen. Ernst Happel speelde toen nog voor Oostenrijk. De return in het Olympisch stadion bleef steken op 1-1, na een goal van Abe Lenstra. Mijn favoriete ploeg dat jaar was Frankrijk. Zij hadden  een prachtig team met spelers als Kopa en La Fontaine. Toch werden ze in de halve finale verslagen door Brazilië. Dat was een elftal met legendarische namen als Didi, Vava, Garincha en …. Pele. Nog maar zeventien jaar, maar hij was erbij. Hij scoorde zelfs twee keer in de finale. Een broekie nog. Eigenlijk was hij niet eens zo goed. Garincha vond ik veel beter. Bij het straatvoetbal wilde ik ook altijd Garincha zijn en niet Pele. Later koos ik voor Keizer en niet voor Cruijf. Maar die bestonden nog niet in 1958. Brazilië won de finale met 5-2 van Zweden. Na afloop maakten ze een ereronde met de Zweedse vlag. Dat vond ik raar. Zoiets doe je toch niet. Ik heb het daarna ook nooit meer gezien.

zie en luister

Vandaag spelen Ajax en Feyenoord weer eens tegen elkaar. In een bekerfinale nog wel. Er was een tijd dat de wedstrijden tussen deze clubs het hoogtepunt van het seizen vormden. Dat is al lang niet meer zo. Het hele mediacircus is er op gericht om ons het tegendeel te doen geloven: Ajax-Feyneoord is nog altijd een klassieker! Maar die klassieker maakt het zelden nog waar.  Ajax-Feyenoord heeft allang zijn mythische lading verloren. Omgekeerd krijgen de klassiekers uit het verleden daardoor extra glans. Zo zag ik onlangs beelden terug van de beroemde wedstrijd Ajax-Feyenoord op 18 september 1983. Die wedstrijd in het Olympisch stadion eindigde in 8-2. Het is misschien wel de meest spectaculaire klassieker van na de oorlog. Het toeval wil dat ik die wedstrijd in het echt heb gezien. Ik was dat weekend even terug in Amsterdam. We waren op bezoek bij mijn schoonvader en om 12 uur zei ik toedeloe, ik ga naar het Olympisch Stadion. Daar heb ik geen spijt van gehad. Het werd een spektakel van heb ik jou daar. Ik zie haast alle doelpunt nog voor me. Naar believen kan ik de beelden ook zo terugspoelen in mijn verbeelding.

Ajax had in dat jaar een hele jonge ploeg met heel veel talent. Marco Van Basten bijvoorbeeld deed mee, maar ook Ronald Koeman en Rijkaard. Bovendien waren de verwachtingen voor deze wedstrijd zeer hoog gespannen, omdat Johan Cruijff dat jaar bij Feyenoord speelde. Hij zou voor het eerst uitkomen tegen zijn oude club. Aan het eind van het vooorgaande seizoen had Ajax heel wat oudjes de deur uit gedaan. Niet alleen Cruijff werd verkocht, maar ook Schrijvers en Lerby. Bij Feyenoord speelde behalve Cruijff ook Ruud Gullit. Een koningsduo dus, dat Ajax wel even zou oprollen.

Maar dat liep even anders. De wedstrijd had een bizar scoreverloop. Binnen de kortste keren stond het 3-0 voor Ajax, onder meer door een prachtig eerste doelpunt van Jesper Olsen die de sterren van de hemel speelde. Bij hem lukte die middag alles. Hij speelde Cruijff zelfs een keer door de benen. Het veld was behoorlijk nat geregend, maar dat mocht de pret niet drukken. Feyenoord speelde in een raar geel shirt, want ze hadden een nieuwe sponsor: De Gouden Gids. Trainer Aad de Mos van Ajax probeerde een team te smeden uit een stel dartele jonge honden. Die middag bleek opeens dat er een nieuwe generatie was opgestaan. Vooral in de tweede helft kwam Ajax helemaal los. Naarmate het einde van de wedstrijd naderde werd Feyenoord steeds meer voor schut gezet.

De laatste twee doelpunten staan op mijn netvlies gegrift. Eerst maakte Olsen met een voorzichtig lobje 7-2 en daarna kwam Van Basten met de meest briljante lob die ik ooit heb gezien. Sindsdien wil elke spits scoren met een lob, maar zoals die laatste van Van Basten zal niemand het ooit meer lukken. Zelfs Bergkamp kon het niet zo mooi. Volgens mij is de lob in deze wedstrijd uitgevonden. Daarvoor sprak men over een ‘boogbal’, maar daarna over een ‘lob’. Olsen probeerde het eerst, puur uit balorigheid, en Van Basten liet daarop meteen de volmaakte uitvoering zien. Hij deed dat door te ‘stiften’, een traptechniek die in 1976 door de Tsjech Panenka is uitgevonden. Maar Van Basten deed het veel mooier. Hij raakte de bal van onderen met zwaar tegeneffect, alsof het een biljartbal was. Zo scoor je dus met een lob. Dit doelpunt kon zo in de handboeken. Het is niet alleen geschiedenis. Het is kunst. Misschien is het wel het mooiste doelpunt dat ooit is gescoord.

Ik zat aan de kopse kant van het stadion, tegenover het scorebord, onder ‘Jan met de Handjes’, dat rare  beeld op de tweede ring, dat nog voor Olympische Spelen van ’28 was gemaakt. Na de rust begonnen de Feyenoord-supporters in het vak naast mij onrustig te worden. Eerst werden er kussentjes gegooid en daarna van alles en nog wat. Zelfs stoeltjes vlogen door de lucht. Uiteindelijk kwam een groot peloton ME’ers de tribune op om de zaak schoon te vegen. Dat ging niet zachtzinnig. Het was een griezelig gezicht. Ik ben daarna ook nooit meer in het Olympisch Stadion geweest, maar ik bewaar nog altijd tedere herinneringen aan deze Ajax-Feyenoord. Gisteren zag ik op YouTube alle doelpunten nog eens terug en vooral de laatste natuurlijk.

zie en luister

We schrijven 12 maart 1953. In het stadion Parc des Princes in Parijs wordt een benefietwedstrijd gespeeld tussen het Franse nationale elftal en een gelegenheidselftal van in Frankrijk spelende Nederlandse beroepsvoetballers. De wedstrijd is georganiseerd door het Nationaal Rampenfonds en de opbrengst is voor de slachtoffers van de Watersnoodramp van 1953. Al vroeg komt Frankrijk op een 1- o voorsprong door en doelpunt van Saunier. Bertus de Harder maakt gelijk en dat moment is op bovenstaande foto te zien. Bram Appel tenslotte scoort de winnende treffer. Aan Nederlandse kant spelen verder mee: Frans de Munck; Vreeken; Arie de Vroet; Rinus Schaap; Cor van der Hart; Joop de Kubber; Kees Rijvers; Van Geen en Timmermans.

Ik vond deze foto in het befaamde Blue Band Sportboek, dat ik onlangs antiquarisch op de kop heb kunnen tikken. De wedstrijd in Parijs geldt als een hoogtepunt in de geschiedenis van het Nederlandse voetbal. De in Frankrijk spelende Nederlandse profs waren in feite een soort dissidenten die niet meer door de KNVB werden erkend. Het amateurvoetbal was nog heilig in die tijd. Juist deze wedstrijd gaf de doorslag voor de invoering van het profvoetbal in Nederland. Dat was maar goed ook want het niveau van het Nederlands elftal was begin jaren vijftig weggezakt tot een bedenkelijk niveau. Even later speelde het echte Nederlands elftal, dat louter uit amateurs bestond, tegen Denemarken. Deze wedstrijd, die ook georganiseerd werd door Nationaal Rampenfonds, werd met 2-1- verloren. Het verschil in kwaliteit kwam opeens pijnlijk aan het licht. Zelfs met Abe Lenstra in de ploeg stelde het Nederlands elftal eigenlijk niet veel voor. Men wilde de profs erbij en zo geschiedde.

In de jaren vijftig was het organiseren van benefietwedstrijden heel gewoon. Na elke ramp werd er zo’n wedstrijd gespeeld. De eerstvolgende watersnoodramp die Nederland trof is heel wat minder bekend dan die van 1953. Op 14 januari 1960 werd de Amsterdamse wijk Tuindorp Oostzaan getroffen door een overstroming. De schade was enorm, 15.000 mensen werden uit hun huizen verdreven.  Ik kan me dat nog goed herinneren. Ik zat toen in de eerste klas van het Ignatiuscollege. Nard was een klasgenoot van mij. Hij woonde in de Lomanstaat. Dat is een van de mooiste straten van Amsterdam, waar ooit Anton van Duinkerken woonde en in 1954 ook Gerrit Benner kwam te wonen, maar dat wist ik toen nog niet. Nard zelf woonde overigens tegenover Henk Terlingen, alias ‘Apollo Henkie’. Ook een oud-ignatiaan trouwens.

Nard was een fervent Feijenoord-fan. Ik was een aanhanger van Ajax. In de tweede klas in 1961-62 zaten wij naast elkaar op de achterste bank. Ik weet nog goed dat ik op een dag een portretfoto van Henk Groot heb ingelijst en provocerend op de schoolbank legde. Zo van: dit is pas een echte voetballer, die hebben jullie bij Feijenoord niet. Henk Groot was een begenadigd voetbaler. Hij was de broer van Cees Groot, die ook bij Ajax speelde. In het seizoen 1961-62 scoorde Henk maar liefst 41 doelpunten voor Ajax, een record dat nog altijd niet geëvenaard is. Henk Groot had een fabuleuze koptechniek.  Zijn mooiste doelpunt scoorde hij ook met een kopbal tegen Real Madrid op 11 oktober 1967.

Henk Groot scoort tegen Real Madrid, 11 oktober 1967

Op die schooldag in november 1961 wist ik nog niet dat Henk Groot later door Feijenoord bij Ajax zou worden weggekocht. Maar Ajax kocht hem gelukkig weer terug. Henk Groot woonde in die tijd trouwens tegenover mij in de Johannes van der Waalssstraat. In dezelfde flat waar eerder Joop de Kubber had gewoond, die in 1953 nog had meegespeeld in die beroemde wedstrijd in het Parc des Princes. Maar ik dwaal af. Die portretfoto van Henk Groot, die ik had ingelijst, heeft Nard toen van mij gepikt. De volgende dag kreeg ik hem terug als een hoopje as in een glazen potje. Zo ging dat toen. De vete tussen Ajax en Feijenoord was een oorlog op leven en dood. Toch konden Nard en ik het best goed met elkaar vinden. We voetbalden samen in het Vondelpark dat niet ver van zijn huis in de Lomanstraat lag.

Nard ging Nederlands studeren en schreef later nog een proefschrift over het voorzetsel in de Nederlandse taal. De laatste tijd ontwikkelt hij zich tot een geschiedschrijver van Feijenoord. Zo schreef hij onlangs een verslag van Vorwärts Berlin tegen Feijenoord, een wedstrijd die wij samen in maart 1970 in Oost-Berlijn hebben gezien. Van de week wees hij me op een verhaal dat hij geschreven had voor de supportersvereniging van Feijenoord over de benefietwedstrijd die werd georganiseerd kort na de watersnoodramp in Tuindorp Oostzaan. Het Rotterdams elftal speelde tegen het Amsterdams elftal. Ik kan me die wedstrijd niet meer herinneren. Wat wil je ook, de Rotterdammers wonnen met 11-4! Nards verhaal over die wedstrijd is hier te lezen. Kees Rijvers – zo blijkt nu – is de enige voetballer die zowel in deze wedstrijd als in het beroemde duel in het Parc des Princes heeft meegespeeld. Een echte rampenvoetballer dus.

zie en luister

Wat is er toch met de Nederlandse man aan de hand? Wouter Bos en Camiel Eurlings verlaten de politiek, de een om meer de tijd te hebben voor zijn kinderen, de ander om een gezin te stichten nu het nog kan. Het moet niet gekker worden. Nog even en er is geen man meer die nog premier wil worden. Alleen zestigers willen dat nog, zoals Job Cohen. Of een geschifte radicaal zoals Geert Wilders. In de Volkskrant van vandaag word gesproken van een feministische golf. Bos en Eurlings zouden trendsetters zijn. De feminisering van de Nederlandse man is in de politiek begonnen. Voortaan zullen vrouwen van carrière-mannen hun eisen gaan stellen. Wat Wouter en Camiel kunnen, dat kun jij ook. Even een tandje minder dus en zorgen dat je op tijd thuis bent vanavond. Ook zou de stap van Bos en Eurlings passen in een eigentijds beeld van identiteit. Politicus ben je niet meer voor je leven. Niets ben je meer voor je leven. Identiteit word vloeibaar. Je kunt zappen van de ene naar de ander rol.  Maar waar blijft de echte man op heden? Waar is de tijd, zoals Archie Bunker zong.. ‘when boys were boys en girls were girls. ‘

Volgens mij is de trend al langer aan de gang. Bij het EK-voetbal in 2008 speelde het Nederlands elftal aanvankelijk de sterren van de hemel. Wereldkampioen Italië werd al in de eerste wedstrijd van de mat geveegd en daarna werd ook Frankrijk moeiteloos opgerold. De spelers van het Nederlands elftal baarden internationaal nog meer opzien door hun gedrag na de wedstrijd. Ze droegen hun kinderen het veld op! Ook toen dacht ik bij mezelf, dit moet niet gekker worden. Zoiets hoort niet bij voetbal. Cruijff, Krol, Suurbier en Van Hanegem hadden dat nooit gedaan. Dat waren mannen van stavast. Die gingen na afloop van een gewonnen wedstrijd met naakte vrouwen rollebollen in het zwembad. Niks geen soft gedoe dus. Voetballen en keetschoppen na afloop. Zo hoort dat bij een echte  mannensport. Zo hoort dat ook in de politiek. Dat is geen bedrijf voor doetjes. ‘Ach mevrouw, ga lekker naar huis. Koken. Da’s veel beter,’ zei Pim Fortuyn tegen NOS-verslaggeefster Wouke van Scherrenburg. Zo willen Nederlanders dat horen. Mannen zijn mannen en vrouwen zijn vrouwen.

Trouwens, met dat kinderlievende Nederlands elftal is het ook niet goed afgelopen. Dat kwam vooral omdat bondscoach veel te soft had gereageerd op een tragisch sterfgeval in het gezin van een van de Oranjespelers. Sabia, de vrouw van Boulahrouz was zwanger en werd tijdens het EK met spoed opgenomen in een ziekenhuis in Lausanne. Hun dochtertje Anissa was drie maanden te vroeg geboren. Kort na de geboorte overleed het kind. Boulahrouz bleef bij de selectie en speelde mee in de wedstrijd tegen Rusland, die door Nederland prompt verloren werd. Van Basten had streng moeten zijn en Boularouzh naar huis moeten sturen.

In feite handelde hij uit mededogen, waar door het hele elftal van slag raakte. Iedereen wilde winnen voor Boulahrouz, maar was met de kop niet meer echt bij de wedstrijd. Dat krijg in zo’n cultuur waar het kind en het gezin voorop staan. Gisteren  suggereerde Clairy Polak in Nova dat het kabinet Balkenende gevallen was, omdat Bos op een beslissend moment thuis wilde zijn voor de verjaardag van een van zijn kinderen. Daarom had hij cruciale informatie over Uruzgan gemist. Bos ontkende in alle toonaarden, maar voor de goede verstaander was het wel duidelijk. Zo kan het niet langer. Het is het één of het ander. Het gezin of de politiek. Voetballen of het gezin. Zo word je geen wereldkampioen en ook geen minister-president.

Al deze fenomenen zijn volgens mij terug te voeren op een dieper liggende tendens. Het is niet zozeer de feminisering van de man die zich doorzet op de laatste golven van de vrouwenemancipatie, maar het steeds verder afbrokkelen van het publieke belang. Het is niet meer vanzelfsprekend dat je als man alles inzet op de publieke zaak. Het privéleven wordt steeds belangrijker, omdat de idealen in het publieke domein vager en onbestemder worden. Ook de identificatie met een nationale identiteit wordt steeds losser. Er is geen overkoepelend identificatie-model meer voor je eigen identiteit. Er is geen collectief ideaal, ook geen politiek ideaal. Daardoor wordt het privédomein steeds belangrijker. Politicus wordt een beroep als alle andere. Je bent niet langer socialist, liberaal of christendemocraat. Nee, je bent gewoon politicus met eigen opvattinkjes en ideetjes die primair moeten stroken met de economische grondwetten van het maatschappelijke systeem.

Eigenlijk is deze trend al met Hans van Mierlo begonnen. De teloorgang van de ideologieën is in de jaren zestig ingezet. Dat proces heeft inmiddels ruim vier decennia voortgewoekerd zodat tegenwoordig haast niemand meer weet waarop hij nog moet stemmen. De zwevende kiezer is een product van de ontideologisering van de politiek. D’66 was niet de partij van de wedergeboorte van de democratie, maar van het verval van de democratie. Echte democratie is alleen mogelijk als er duidelijke keuzes en duidelijke rolmodellen voorhanden zijn. Die keuzes zijn er steeds minder om over de rolmodellen maar te zwijgen. Het gaat tegenwoordig om de persoon en niet om het ideologie. Waar doe je het dan nog voor? Dan kun je beter thuisblijven voor de kinderen. Bos en Eurlings zijn trendsetters in het verval van de democratie. Ze kiezen voor hun kinderen en nemen de vaderrol weer op zich die de babyboomers veronachtzaamd hebben. Maar het is de vraag of de kinderen die nu opgroeien op dit soort vaders zitten te wachten. Hun gemis aan leiderschap wordt alleen maar groter, ook al proberen de vaders weer vader te worden.

zie en luister

We schrijven 8 september 1965. Feyenoord speelt tegen het roemruchte Real Madrid, thuis in de Kuip in de eerste ronde van de Europa Cup. Een spannende wedstrijd, waarin Feijenoord laat in de tweede helft op 2-1 voorsprong komt, na eerder met met 1-0 te hebben achtergestaan. Hans Kraay sr is de doelpuntenmaker. Hij speelt op dat moment met een verband om zijn hoofd. Het is een harde wedstrijd. Aan dit doelpunt van Kraay zit een luchtje, want de Spaanse keeper werd omver geduwd in het kopduel dat er aan voorafging. De scheidsrechter negeert alle protesten van de Madrilenen. Daarna loopt de wedstrijd stilaan uit de hand. De overtredingen worden steeds ruwer, totdat Coen Moulijn – na een fraaie passeeractie – volkomen onderuit wordt geschopt. Dan gebeurt er iets ongehoords. Moulijn, die anders geen vlieg kwaad doet, zet de achtervolging in, waarna meerdere Feyenoordspelers wild om zich heen beginnen te schoppen. Het levert spectaculaire beelden op en ook een geschokte Bob Spaak die verbijsterd verslag doet van het gebeuren. Deze beelden staan nog altijd op mijn netvlies gegrift. Ze behoren tot de canon van de naoorlogse voetbalgeschiedenis. Het is de geboorte van de spelverruwing. Een schande. En toch, ik denk dat heel Nederland destijds die vuile Spanjaard het liefst nog een trap na had willen verkopen. Coentje Moulijn was heilig.

zie en luister

Piet Kraak wordt op de schouders gehesen naar de degradatiewedstrijd van Elinkwijk tegen GVAV op 15 juni 1958,

Je zult het niet geloven, maar toen Toon Hermans op tv kwam met die act over Ajax- Elinkwijk – het was op een zondagavond ergens in 1958 – had ik net ’s middags de wedstrijd Ajax-Elinkwijk gezien in het Ajax-stadion. Humphrey Mijnals speelde mee bij Elinkwijk. Alsook ‘Beertje’ Kreijermaat die later naar Feyenoord zou gaan. Piet Kraak stond bij Elinkwijk op doel. Hij brak in die wedstrijd zijn been. Ze hadden al twee keer gewisseld dus ging Kreijermaat op doel. Elinkwijk verloor uiteindelijk maar speelde heel verdienstelijk. De uitslag weet ik niet meer jammer genoeg. Ik dacht 2-1 of 3-1.

Aldus schreef ik op 9 september 2007 in een reactie op mijn log Out of the blue. Ik moest er gisteren weer even aan denken toen ik op de site van Henk van der Veer een log las over een gedicht dat Piet Kraak in een poesiealbum had geschreven. Ik kan me Piet Kraak nog goed herinneren. Sterker nog, ik heb als kind een keer tegenover hem in de trein gezeten, maar ik had de moed niet om hem om een handtekening te vragen. Piet Kraak was de legendarische keeper van het Nederlands elftal in de tijd van de wederopbouw. Wikipedia vermeldt dat hij 33 interlands op zijn naam heeft staan. Toen ik als tienjarig jongetje hem in 1958 zag keepen in het Ajax-stadion, was hij eigenlijk al in zijn nadagen. Hij keepte altijd zonder handschoenen en had meestal een zonneklep op. Verder stond hij bekend om zijn katachtige reacties en zijn onmogelijke reddingen, hoewel hij ook wel eens een verschrikkelijke blunder kon begaan. Hij liep altijd ver uit uit zijn doel en nam daarmee grote risico’s. Qua stijl was hij een voorloper van Jan Jongbloed, die eind jaren vijftig als jong talent in opkomst was. Kraak kwam op een trieste wijze aan zijn eind. Hij overleed op 63-jarige leeftijd in een ziekenhuis in Kopenhagen, nadat hij na een hersenbloeding ruim twee jaar in coma had gelegen.

Die wedstrijd tegen Ajax  op 2 februari 1958 staat me nog helder voor de geest. Het was de doorbraak van Beertje Kreijermaat. Na enig googelen kwam ik er achter dat de uitslag uiteindelijk op 1-1 bleef steken. Beertje Kreijermaat verving niet alleen als veldspeler de zwaar geblesseerde Piet Kraak, maar scoorde ook nog eens het enige doelpunt voor Elinkwijk. Bij Ajax stond Eddy Pieters Graafland tussen de palen. Hij zou weldra Frans de Munck als keeper van Oranje opvolgen. Op 4 november 1959 werd Piet Kraak op 38-jarige leeftijd door bondscoach Elek Schwartz opnieuw opgeroepen in een interland tegen Noorwegen, bij afwezigheid van Eddy Pieters Graafland en Frans de Munck. In die tijd zat ik zowat elke zondag in het stadion. Alleen als Ajax speelde in De Meer natuurlijk, maar ook wel de week daarop in het Olympisch Stadion bij Blauw-Wit of FC Amsterdam. Interlandwedstrijden heb ik in die tijd niet live gezien, want bij die wedstrijden werden er geen jongenskaarten verkocht. Een jongenskaart bij Ajax – voor het legendarische vak H – kostte maar twee kwartjes. Dan moest je wel om kwart over twaalf al in de rij staan voor de kassa, want jongenskaarten waren niet in de voorverkoop verkrijgbaar.

Stadion De Meer, eind jaren vijftig

Van mijn huis uit was het Ajax-Stadion een kwartiertje lopen. Nadat ik mijn kaartje bemachtigd had, ging dan ook meestal nog even terug naar huis. Daarna zorgde ik dat ik bijtijds weer in het stadion zat. Dan hoorde je de stadionspeaker… ‘Goedemiddag dames en heren. Welkom in het Ajax-stadion. Hier is de opstelling van hedenmiddag zoals die vermeld staat in het programmablad Rood-Wit-Thuis.’ Daarna volgde de rugnummers, eerst van de bezoekende club en daarna van Ajax, waarbij na elke naam een luid gejuich opklonk. De spelers stonden dan meestal al op het veld voor de warming up. Ze maakten hun trainingsbewegingen en schoten van afstand de bal na elkaar toe. Door de luidsprekers klonk krakende muziek die onderbroken werd door reclame: Heerlijk Helder Heineken.. Dit is de man, dit is zijn Amstel… en natuurlijk Ay, Ay, Ay die Caballero, dat is pas een sigaret... De spelers gingen weer terug de kleedkamer in, totdat ze in het gelid het veld opkwamen. Ajax maakte altijd een rondje rond de middencirkel, behalve de keeper die naar de middenstip liep. Daarna zwaaiden ze met zijn allen naar het publiek, waarna iemand de bal in het doel schoot.

Eddy Pieters Graafland tegen België op 28 april 1957

Pieters Graafland had de mooiste keepersstrui van Nederland: grijs met een zwarte horizontale baan voor en achter die doorliep bovenaan de mouwen. Ik was een fan van Pieters Graafland. Hij maakte hele mooie zweefduiken, veel mooier dat Frans de Munck, de zwarte panter, die ook al behoorlijk op zijn retour was. Ik vond het dan ook heel jammer dat Pieters Graafland in 1960 voor het toenmalige recordbedrag van honderdduizend gulden naar Feijenoord ging. Daar is hij nog tot 1970 blijven keepen, totdat hij als invaller voor Eddy Treytel afscheid nam in de finale van Feijenoord tegen Celtic in Milaan, nota bene met het winnen van de Europacup. Zoiets moois heeft Piet Kraak nooit beleefd en Frans de Munck ook niet natuurlijk. Hoewel, Frans de Munck was een hele mooie jongen. Hij was erbij toen Jane Mansfield, wier cupmaat vervaarlijk de omtrek van het bruine monster benaderde, de aftrap nam in een wedstrijd van Sparta tegen DOS. Het gerucht ging dat Jane Mansfield toen na afloop met Frans de Munck de koffer is ingedoken. Maar dat verhaal heb ik nooit bevestigd gezien.

Jane Mansfield en Frans de Munck, 10 oktober 1957

Hoe dan ook, voetbal was toen nog heel gewoon. Zelf speelde ik als kleine welp bij RKAVIC in die tijd, nee niet als keeper, maar als rechtsback. Ik had moeite om met mijn kleine spillepootjes die zware, leren bal op het veld vooruit te krijgen. Nico Scheepmaker speelde in de jaren vijftig bij de junioren van Blauw-Wit. Hij was ouder dan ik, dus ik heb nooit tegen hem gespeeld. Maar hij schreef later wel over zijn ervaringen bij Blauw-Wit, waar hij ook wel eens ballenjongen mocht zijn in het stadion. Ook speelde hij wel eens tegen de junioren van RKAVIC en dan verbaasde het hem altijd dat die hun zwembroekje aanhielden als ze onder de douche gingen. Bij Blauw-Wit keken ze wat raar aan tegen die roomse preutsheid. De heidenen lieten gewoon hun piemel zien, maar die onbevangenheid in de kleedkamer was voor ons niet weggelegd. Dat mocht niet van Onze Lieve Heer. Wij waren nette jongens, maar wel aardige jongens. Alleen ballenjongen in het Olympisch Stadion, dat heb ik nooit mogen zijn. Ik heb dat altijd als een gemis ervaren, meer nog dan dat zwembroekje. Ik droom wel eens van dat ik alsnog een ballenjongen ben. En anders wel van die cupmaat van Jane Mansfield.

zie en luister

Maandag over een week is het 42 jaar geleden dat Ajax met 5-1 won van Liverpool. Die beroemde wedstrijd in het Olympisch Stadion in Amsterdam heb ik helaas niet gezien. Niemand heeft hem gezien, want hij werd in dichte mist gespeeld. Zelfs op tv was hij niet te zien. Iedereen kent deze wedstrijd alleen van horen zeggen. En met name uit de woorden van commentator Herman Kuiphof en vooral zijn bijna waanzinnge lach na het vijfde doelpunt van Ajax. Bovenstaande foto hangt sinds een paar jaar boven mijn bureau. Ik heb hem ooit gekregen van mijn oude schoolvriend Gwan, die hem met een goeie camera heeft gecopieerd van een originele Wajang-elftalfoto van het gouden Ajax uit 1967. Je kunt me midden in de nacht wakker maken om de opstelling op te dreunen: Suurbier, Pronk, Van Duivenbode, Soetekouw, Muller. Bals, Swart, Cruyff, Nunninga, Groot en Keizer.

Ze deden allemaal mee in die beroemde wedstrijd tegen Liverpool. Op één na: Piet Keizer. Hij schitterde dia avond door afwezigheid. Dat is  misschien ook wel de bekroning van de mythe. De afwezigheid van de meest charismatische speler, want dat was Keizer in die tijd. Cruyff was een dartel en grillig talent, dat nog alle kanten op kon en nog een hele wereld voor zich had. Maar Keizer was een keizer. Een veldheer ook, met een soevereine houding en speelstijl. De invaller voor Keizer was Cees de Wolf. Hij scoorde het eerste doelpunt in de tweede minuut van de wedstrijd. Dat zijn de magische krachten in de sport. Zoals gezegd, ik was er die avond niet bij, daar in het Olympisch stadion, maar ik kan me het hele gebeuren nog goed herinneren, natuurlijk ook omdat de beelden in de afgelopen decennia talloze keren zijn herhaald. Ik weet nog de euforische stemming die ik na afloop had. Je voelde het momentum. Hier was iets bijzonders gebeurd, iets onomkeerbaars. Het Nederlandse Totaalvoetbal was geboren. De jaren zestig waren nu helemaal ingedaald, zelfs op het voetbalveld.

In zijn boek Het land van Oranje, Kunst, kracht en kwetsbaarheid van het Nederlandse voetbal (2001) beweert de Engelse sportjournalist David Winner, dat de culturele revolutie van de jaren zestig voor een belangrijk deel te danken is aan een nieuwe mentaliteit van Nederlandse voetballers – en vooral van Ajacieden. De utra-agressieve voetbalstijl, waarbij spelers voortdurend van positie wisselden en van alle kanten aanvallen uitvoerden, werd door Ajax uitgevonden in de late jaren zestig. Deze strategie werd in de mist geboren. Misschien niet eens door een geniaal inzicht van de trainer, maar door toevallige weersomstandigheden. Het is het vlinder-effect van Lorentz, waardoor een kleine oorzaak soms grote gevolgen kan hebben. David Winner vergelijkt het gebruik van de ruimte binnen het Nederlandse Totaalvoetbal met onze uitgestrekte polders maar vooral ook met de revolutionaire  ontwikkelingen in architectuur, kunst en desin die zich in de jaren zestig juist in Nederland aandienden. Letterlijk schrijft hij:

‘Terwijl het Totaalvoetbal zich in de jaren zestig begon te ontwikke
len tijdens de revolutie van Rinus Michels bij Ajax, kwamen Neder
landse ontwerpers en architecten met hun eigen Totale ideeën. In 1963 
begon Wim Crouwel, de nestor van de Nederlandse ontwerpers, met 
zijn Total Design-studio. Rond diezelfde tijd kwamen de meest ge 
vierde en originele Nederlandse architecten, de zogeheten structura 
listen, in opstand tegen de saaie voorschriften van het functionalisme en 
het modernisme; zij brachten rondborstige maar efficiënte, flexibele, 
esthetisch speelse gebouwen die voorbijgingen aan rigide hiërarchieën. 
’Alle systemen zouden met elkaar verwant moeten worden, op zo’n 
manier dat hun gezamenlijke uitwerking en interactie gezien kan wor
den als één complex systeem,’ zei de vooraanstaande structuralist Aldo 
van Eyck. Hij had het daarbij over moderne steden, maar vreemd ge 
noeg klonk het alsof hij de basis legde voor het voetbalsysteem van 
Ajax. Herman Hertzberger, de laatste nog levende grote structuralist, zeht over de behoefte aan flexibele gebouwen: ‘Ierder vorm moet geïnterpreteerd worden in de zin dat hij in staat moet zijn om verschillende rollen te spelen. En die vormen kunnen alleen verschillende rollen spelen als de verschillende betekenissen vastliggen in het wezen van de vorm.’

Kunst, architectuur en voetbal hebben meer met elkaar van doen dan vaak wordt gedacht. Het zijn uitingen van de spelende mens die beantwoorden aan dezelfde onderliggende wetmatigheden. Cultuur is overal. Het zit tussen de oren en manifesteert zich in de tijd. Ons autonome cultuurbegrip heeft zijn langste tijd gehad. Voetbal heeft de toekomst. De grote creatieve vernieuwingen van de eenentwintigste eeuw zullen te zien zijn in stadions, en niet in musea, concertzalen en schouwburgen. We gaan het tijdperk tegemoet waarin het oorlogvoeren tot een ludieke vorm van kunst wordt verheven.

zie en luister