Kijken is volgens Freud nooit een belangeloze activiteit van het oog, maar impliceert altijd een onbewust systeem van sturing en controle, waarbij seksuele implicaties niet zelden de boventoon voeren. Deze seksuele drijfveer van de waarneming kan zowel actieve als passieve vormen aannemen. Lust stuurt de blik, zo leert de psychoanalyse. Sterker nog: kijken is lust, een fenomeen dat ook wel wel ’scopofilie’ wordt genoemd. De oerscène van het voyeuristisch kijkplezier is het kind dat door het sleutelgat van de slaapkamer van zijn ouders kijkt en ziet hoe zij de liefde bedrijven. Daarbij hoeft niet eens sprake te zijn van een scène die in werkelijkheid gezien is. De oerscène (in het Engels: ‘primal scene’) kan ook door de fantasie van het kind gecreëerd worden, waarbij wat gezien of verbeeld is vaak als een daad van geweld geïnterpreteerd wordt. De oerscène wordt door het kind doorgaans niet begrepen en blijft als een raadselachtig en tegelijk ook opwindend gebeuren rondspoken in het brein.

Als jongen betrapte Wilhelm Reich zijn moeder, toen zij in bed lag met een andere man. Wat daarna gebeurde was opmerkelijk. Hij werd niet panisch van schrik of gek van jaloezie, maar bleef gefascineerd toekijken. Harry Mulisch heeft deze oerscène uitvoerig beschreven in zijn boek Het seksuele bolwerk (1973). De kleine Reich werd diep getroffen door het dierlijke verlangen van zijn moeder en vertelde vervolgens aan zijn vader hoe mooi het was, wat hij had mogen aanschouwen. Daarmee overtrad Reich alle wetten en regels van de burgerlijke opvatting over seks en schuld. Hij weigerde de oerschuld op zich te nemen. Het waren uiteindelijk zijn ouders die de weg van schuld en boete tot het bittere eind hebben afgelegd. Zijn moeder pleegde zelfmoord en zijn vader deed hetzelfde, maar dan op termijn door zichzelf opzettelijk een longontsteking te bezorgen.

Primal scene is ook de titel van een schilderij van Jan Worst. Misschien is het wel het sleutelwerk in zijn oeuvre, omdat het direct verwijst naar ‘de oerscène’ die in veel van zijn werken in meer bedekte termen lijkt terug te keren. Jan Worst schildert een steeds terugkerende eigen wereld. 
Altijd weer zijn het voorname interieurs die hij in beeld 
brengt. Deze chique gemeubileerde kamers doen denken 
aan bladen op de salontafel, zoals Avenue of Elegance. 
De wanden zijn vaak voorzien van eindeloze boeken
kasten vol met leren banden, waarlangs het binnen
vallende zonlicht een gouden gloed tevoorschijn kan 
toveren. De vrouwen, die zo lijken te zijn weggelopen uit 
dezelfde glossy bladen, zitten in ongenaakbare poses voor 
zich uit te staren. Ze zijn hier precies op hun 
plaats en toch ook niet helemaal. De een zit wat onge
makkelijk op een tafel, een ander boven op een secretaire.

Deze huiselijke taferelen hebben een wonderlijke sfeer, 
waarin een ijzige afstandelijkheid gepaard kan gaan met 
een onbestemd gevoel. De interieurs worden telkens 
opnieuw uiterst secuur in beeld gebracht, bijna alsof ze 
werktuiglijk zijn geschilderd door een plaatje in te 
kleuren dat al op het doek aanwezig was. Alles is even 
gepolijst. Ook hier staat de tijd ogenschijnlijk stil. Nergens lijkt het leven te kunnen ontsnappen, alsof de geschil
derde figuren zelf een stukje behang zijn geworden. Of 
beter gezegd: verdwaalde figuranten op een duur gobelin 
dat ooit met regelmatige steken moet zijn geborduurd en 
vervolgens met penseel op doek is overgebracht. Het 
geschilderd universum van Jan Worst is een wereld met 
een dubbele bodem, een gesloten ruimte, waarin een stil 
verlangen kruipt waar het niet kan gaan.

Jan Worst, Primal scene, 1997, olieverf op linnen, 80 x 65 cm

….hoe anders de 
verbijstering te verklaren over mijn intrede, eveneens in 
1966, in de Rooms-Katholieke Kerk, terwijl zulk een intrede 
toch voor een romantisch-decadent schrijver met een mystiek-religieuze inslag, in de Europese traditie eerder iets ,gewoons dan iets buitenissigs valt te noemen; en hoe anders een verklaring te vinden voor de ietwat dwaze en onze 
rechtsstaat eigenlijk onwaardige vertoning van mijn vervol
ging wegens vermeende godslastering? Ik sta – en dit is geen oordeel over de artistieke waarde van 
mijn werk, maar de vaststelling van een evident feit – in de Nederlandse literatuur van mijn tijd alleen. Ik kan – en alweer 
is dit geen mening, waarin enig oordeel over niveau besloten 
ligt – op geen enkele tijdgenoot in Nederland wijzen, met wie 
ik mij enigszins verwant zou kunnen voelen.

Aldus Gerard Reve in zijn dankwoord na de uitreiking van de PC Hooftprijs in het Muiderslot op 26 augustus 1969. Reve voelde zich een eenling. Hij hoorde nergens bij. Zelfs niet in een traditie in de Nederlandse literatuur. Couperus en Slauerhoff zouden hooguit als voorlopers gezien kunnen worden, maar die hadden een groot deel van hun leven in het buitenland doorgebracht. Uiteindelijk zou Reve dat ook doen, maar dat was in 1969 nog niet te voorzien. Hoe dan ook, Reve voelde zich eenzaam, zoals hij zelf aangaf. Of die eenzaamheid een voordeel dan wel een 
nadeel was, liet zich niet zo gemakkelijk beantwoorden. Maar hij vermoedde dat het nadeel de overhand zou hebben. Belangrijker nog was de vraag, of hij bereid was dit wanbegrip voortvloeiende 
afzondering en eenzaamheid te aanvaarden, dan 
wel uitentreuren wil blijven pogen het misverstand op te 
heffen.

Was er wel sprake van een misverstand? Als er een auteur zijn erkenning al tijdens zijn leven gevonden heeft, dan is het toch Gerard Reve. Zijn plaats in de Nederlandse literatuur – eenling of niet – lijkt gebeiteld te zijn. Lange tijd gold Reve, samen met Hermans en Mulisch als de grote drie van de literatuur, zoals in het cabaret Toon Hermans, Wim Kan en Wim Sonneveld dat waren. Beide trio’s lijken geen echte opvolgers te hebben gekregen. Het is moeilijk te zeggen wie de grote drie zijn in het hedendaagse cabaret, laat staan in de literatuur. Het landschap is veranderd. Er klinken vele stemmen, grote en kleine, maar reuzen bestaan niet meer. Elk groot talent, zo het zich tegenwoordig al aandient, lijkt geabsorbeerd te worden door de culturele polyfonie van de media, waarin alles zijn kortstondige plaats opeist en vervolgens weer snel verdwijnt in het voort ijlend spektakel. Reve mocht dus niet klagen, als je achteraf terugkijkt op het literaire landschap zoals zich na de jaren zestig heeft ontwikkeld. Maar is dat wel zo?

Onlangs las ik het boek van Frans Ruiter en Wilbert Smulders, Literatuur en moderniteit in Nederland, 1840-1990 (1996). Het is een wat ongewoon opgezette literatuurgeschiedenis van de laatste anderhalve eeuw. De auteurs schetsen een beeld van de Nederlandse literatuur tegen de achtergrond van de culturele, sociale en politieke veranderingen die zich in de periode 1840 tot 1990 hebben plaatsgevonden. Dat was het tijdperk van de modernisering, een diepgaand langetermijnproces, dat zij zien als ‘het netto-effect van elkaar versterkende en tegenstrevende intenties’. Anders gezegd: de modernisering was achteraf beschouwd een hybride proces met tal van paradoxen. Het is ook een gelaagd proces, want de moderne samenleving is in sociaal en cultureel opzicht opgebouwd in meerdere lagen die zelf ook veranderen in de tijd, denk maar aan de zich wijzigende verhoudingen tussen elite en massa, hoge en lage cultuur. Elke laag moderniseert in een ander tempo. Zo ontstaan er binnen de cultuur als geheel verschillende snelheden. Al met al kun je zeggen dat het proces van de modernisering een dialectisch proces is van these, antithese en synthese, waarin elke tegenstelling telkens weer op een hoger niveau wordt ‘opgeheven’, of aufgehoben, zoals Hegel dat ooit heeft genoemd.

Modernisering wordt vanuit deze dialectische optiek opgevat als een overkoepelend begrip voor een reeks veranderingen die in deze periode het aanzien van de westerse wereld volledig en onomkeerbaar heeft veranderd. Die veranderingen zijn volgens Ruiter en Smulders samen te vatten in een tamelijk willekeurige opsomming van typisch moderne verschijnselen, zoals (1): overgang van een voornamelijk agrarische naar een geïndustrialiseerde samenleving, (2): verstedelijking, (3): verzwakking van regionale bindingen, (4): toenemende mobiliteit (niet alleen geografisch, maar ook sociaal), (5): rationalisering, (6): schaalvergroting, (7): stijging van het welvaarts- en opleidingsniveau, (8): verwetenschappelijking van het wereldbeeld, (9): ontkerkelijking en ontkerstening, (10): groeiende invloed van de overheid op het maatschappelijke leven, en (11): groeiende invloed van de burgers op het bestuur. Kunstenaars en schrijvers raakten in deze periode in een dubbelzinnige positie verzeild. Zij zagen het als hun taak het verlies aan zingeving te compenseren, maar tegelijk waren juist de kunst en de literatuur lange tijd het domein, waar zich de drift tot vernieuwing het duidelijkst manifesteerde.

Met deze benadering, waarbij ook de tegenbewegingen van de modernisering in binnen een integraal proces worden samengevat, verzetten deze auteurs zich tegen een visie, die tot laat in de twintigste eeuw gebruikelijk was, namelijk dat de modernisering een eenduidig en rechtlijnig proces van vooruitgang is geweest. De anti-moderne tegenbewegingen, zo werd vaak gedacht, waren eigenlijk achterhoedegevechten die er niet werkelijk toe deden. De moderniteit ging onherroepelijk voorwaarts en wie niet meekon bleef achter op de vuilnisbelt van de geschiedenis. Die benadering was tot ver in de jaren zeventig de meest gangbare. Ik herinner me nog het handboek kunstgeschiedenis van Janson dat ik begin jaren zeventig in het eerste jaar van mijn studie zowat uit mijn hoofd moest leren. Daarin kwamen allerlei antimoderne stromingen zoals de Nazareners, de Preraphaëlieten, de Symbolisten, de Jugendstil, het realisme van de jaren dertig niet of nauwelijks voor. De moderne kunst werd toen nog gezien als een lineair proces van vooruitgang op weg naar de hypermoderne toekomst.

Ook de modernisering in sociologische zin van het woord werd lange tijd gezien als een onstuitbare ontwikkeling. Een van de centrale kenmerken van de modernisering was de secularisering. Secularisering is een complex begrip dat meerdere betekenislagen heeft. Het verwijst niet alleen naar een verval van de religie, maar naar een  proces van verwereldlijking dat ook in de religie zelf werkzaam was. Tenslotte heeft secularisering betrekking op de toenemende afkalving van dat deel van het publieke domein, dat door religieuze instituties beheerst wordt. Lang is gedacht dat ook de secularisering een rechtlijnig en wetmatig proces is geweest. Hoe meer modernisering, hoe meer secularisering. Al aan het begin van de twintigste eeuw schreef Max Weber over de ‘onttovering van de wereld’, een proces dat al in de vroegmoderne tijd zou zijn ingezet. Vanuit deze optiek bezien zou de moderne westerse samenleving onomkeerbaar op weg zijn naar een seculiere maatschappij, waarin voor religie alleen nog een marginale plaats is weggelegd.

De religie zou zich niet alleen verplaatsen naar de rand van het menselijk bewustzijn, maar ook een optie worden naast andere levensbeschouwingen. Het verdwijnen van de religie was dus eigen aan de vooruitgang. Deze zogeheten ‘seculariseringsthese’ (religie verdwijnt, naarmate de modernisering voortschrijdt) is dus nauw verwant aan de moderniseringsthese (de modernisering voltrekt zich lineair volgens een wetmatig proces). Ruiter en Smulders formuleren het als volgt: ‘Onder invloed van de klassieke theorieën over de moderniteit van Emile Durkheim, Ferdinand Tönnies, Georg Simmel en Max Weber werd modernisering vaak beschouwd als een lineair proces dat zich min of meer autonoom voltrekt, en dat de ene na de andere sector van de maatschappij – en ten slotte de hele wereld – in zijn greep krijgt.’ Dat hier sprake was van een selffulfilling prophecy werd door seculier denkende wetenschappers lange tijd niet onderkend, vooral omdat het proces van de secularisering door hen te strikt werd opgevat als het terugtrekken van de religie, in plaat van een transformatie van alle factoren die bij dat proces betrokken zijn: de religie zelf, het religieuze bewustzijn, de fundering van de ethiek en individuele en collectieve zingevingssystemen.

Mede door het geleidelijk verval van de grote ideologieën kwam de vooruitgang-theorie in de loop van de jaren zeventig en tachtig steeds meer onder druk te staan, niet alleen wat betreft de moderniteit als sociologisch fenomeen, maar ook binnen de moderne kunst en literatuur. Op het terrein van de kunstgeschiedenis werd deze kritiek op het vooruitgangsdenken expliciet   geformuleerd door Arthur Danto. In Nederland kreeg die kritiek zijn definitieve beslag in de studie van Maarten Doorman  Steeds mooier, over vooruitgang in de kunst (1994). Hierin beschrijft hij hoe deze vooruitgangsideeën al in de achttiende eeuw opkwamen en in de tijd van de avant-garde gemeengoed bleven. Het boek had ook ‘Steeds moderner’ kunnen heten. Het postmodernisme stak een spaak in het als vanzelf voortrollende wiel van het wetmatig vooruitgangsdenken.

Overigens zien Ruiter en Smulders ook het postmodernisme eerder als een voortzetting van het moderniseringsproces dan een radicale breuk daarmee. Binnen hun hegeliaans perspectief van these en antithese is het postmodernisme een zoveelste ‘antimoderne moderniseringsbeweging’. In de slot-paragraaf van hun boek komen zij met een intrigerend schema, waarin hun dialectische visie op de ontwikkeling van literatuur van 1840 tot 1990 in vogelvlucht is te zien. Het begint met het liberalisme in de negentiende eeuw, dat zijn reactie krijgt in de opkomende verzuiling door toedoen van socialisten, protestanten en katholieken. Deze verzuilde groeperingen krijgen hun eigen interne contra-ontwikkeling. Zo ontstaat het vooroorlogse sociale verzet – vooral van tegendraadse katholieken -  dat als een voorloper beschouwd kan worden van de naoorlogse doorbraak-beweging, die sterk personalistisch gekleurd was.

Deze doorbraak-beweging holde de confessionele zuilen van binnenuit uit, waardoor dit proces in de jaren zestig radicaal omsloeg in het tegendeel van de verzuiling, dat wil zeggen: in nivellering, individualisering en secularisering. Tenslotte keeg deze laatste ontwikkeling haar reactie in de hedendaagse hang naar een nieuw communautarisme en een herleving van de ethiek. Zo is de modernisering door de jaren heen een centrifugaal proces geweest van toenemend individualisme en zelf-expressie, weg van het grote middenveld van burgerlijke volgzaamheid. Anti-modernisering daarentegen was op de lange termijn een centripetaal proces, waarbij steeds weer gezocht werd naar pre-moderne waarden als Gemeinschaft, traditie en religie.

Ruiter en Smulders lichten dit schema als volgt toe:

We zouden in dit schema drie lijnen kunnen trekken: lijn a, lijn b en lijn c. De denkbeeldige lijn a verbindt liberalisme en nivellering rechtstreeks met elkaar 
Zij geeft de klassieke, lineaire kijk op het moderniseringsproces weer. Hier re- 
geert de kritische geest, die de redelijkheid vooropstelt, de emancipatie van het 
individu bevordert, en die op gespannen voet staat met de godsdienstige traditie. 
De denkbeeldige lijn b verbindt verzuiling, personalisme en communautarisme 
met elkaar. Zij volgt het spoor van de tegenkrachten die lijn a heeft opgeroepen. Hier domineren gemeenschapszin, solidariteit en christelijke traditie. De visie op 
het culturele proces die in dit boek uiteen is gezet, wordt gerepresenteerd door lijn c, die de conflictueuze verwevenheid van de denkbeeldige lijnen a en b symboliseert.

Het schema toont dat het proces zich op verschillende manieren laat lezen. Zo 
kan men beweren dat de liberale droom van een homogene maatschappij van 
louter kritische burgers rond de eeuwwisseling door confessionelen en socialisten 
om zeep is geholpen. Maar voor hetzelfde geld kan men beweren dat de verwerkelijking van deze droom door het proces van verzuiling alleen maar is uitgesteld 
en in de jaren zestig van deze eeuw alsnog haar beslag heeft gekregen. Is de route 
langs verzuiling en personalisme slechts een omweg geweest, of hebben deze 
tegenprocessen de liberale droom getransformeerd tot iets dat wezenlijk verschilt van hetgeen zij oorspronkelijk was?

Dat is een intrigerende vraag, die de liberale toekomstdroom van de generatie van Thorbecke opnieuw in beeld brengt. Met het aanstaande kabinet Rutten is dat wellicht een wenkend perspectief. Blijft de vraag natuurlijk, hoe zinvol dit soort schema’s zijn. Is het waar dat de oude Hegel nog altijd over onze schouders meekijkt? Hegel heeft altijd gelijk, hoe je het ook wendt of keert. Daar kwam ook Fukuyama achter, toen hij – in navolging van Kojève – het einde van de geschiedenis zag naderen in de mondiale triomf van kapitalisme, vrijheid en democratie. Sindsdien dringt het dilemma zich op van de liberale theorie van de rechtvaardigheid van John Rawls versus het religieus geïnspireerde communautarisme van Charles Taylor. We moeten kiezen tussen een maatschappij als een verzameling van vrije individuen, waarbij de rechten van individuen tegenover elkaar worden afgebakend. Of we moeten erkennen dat er nog altijd zoiets bestaat als een intersubjectieve ruimte van gemeenschappelijke waarden die in traditie en religie verankerd liggen. Het is Gesellschaft oder Gemeinschaft. Het juiste boven het goede, of het goede boven het juiste. Kortom: solitair of solidair.

Maar hoe zit het nu met Gerard Reve? Welke plaats heeft hij binnen de Nederlandse literatuur, gezien vanuit een dergelijk langetermijnperspectief, waarbij de dialectiek van de modernisering als kader wordt genomen. Is het waar dat Reve een eenling was, een spookrijder in de tijd, iemand die nergens bij hoorde behalve dan een enkele verdwaalde romantisch-decadente schrijver van voor de oorlog? Kortom, wat is de plaats van Reve in het perspectief van het modernisme? Je zou verwachten dat Ruiter en Smulders op deze vraag genuanceerd antwoord geven.

Dat valt behoorlijk tegen. De zorgvuldigheid, waarmee zij allerlei vooroorlogse ‘anti-moderne moderningsbewegingen’ in een nieuw perspectief plaatsen – zoals bijvoorbeeld de beweging rond het katholieke literaire tijdschrift De Gemeenschap (1925-1941) – leggen zij niet aan de dag als het gaat om Gerard Reve. Zijn bekering tot het katholicisme wordt door hen als een anomalie beschouwd. Het past niet in het beeld. Reve sprong op een trein die al in de remise stond. Zo’n gebaar kan niet authentiek zijn. Vooroorlogse bekeerlingen als Jacques Maritain en Pieter van de Meer de Walcheren worden breeduit behandeld. Sterker nog, er wordt nadrukkelijk gewezen op de stoet van katholieke bekeerlingen die de moderne avant-garde heeft opgeleverd (zie: hier). Maar Reve hoort daar kennelijk niet bij.

Kortom, Reve was geen echte katholiek, hooguit een postmodern-katholiek die als een stilistisch acrobaat jongleerde met de brokstukken van het katholicisme. Zijn geloof was niet verankerd in de Summa Theologica van Thomas van Aquino, die de moderne bekeerling Jacques Maritain als leidraad van zijn denken had genomen, maar eerder in de Summa Anti-theologica van  de post-katholiek Georges Bataille die het sublieme opzocht in de peilloze leegte van de innerlijke ervaring. Als het gaat om de vernieuwingen van de jaren zestig, wordt het werk van Reve – alsook dat van Hermans – door Ruiter en Smulders in feite als oneigentijds beschouwd. Reve en Hermans hadden hun tegendraadse functie in de jaren vijftig, als landerig tegenbeeld van het misplaatste wederopbouw-optimisme. In de jaren zestig werden hun boeken weliswaar massaal verkocht en gelezen, maar Reve (en Hermans) werden daardoor in zekere zin ‘rijk aan de teloorgang van hun culturele functie.’ Het werk van Reve wordt dan ook vooral als ironisch gekenschetst. Hij was een auteur die al heel vroeg gevoel had voor kitsch en camp. Hij wist als eerste te spelen de ernst van het modernisme, wat pas in de tijd van het postmodernisme bon ton zou worden. Zo schrijven Ruiter en Smulders over Reves werk in de jaren zeventig:

‘Reve speelde een literair spel met de ‘discourses’ uit de verschillende zuilen 
van weleer. Afkomstig uit de voor hem benauwende subcultuur van de streng- 
socialistische zuil van vóór, tijdens, en vlak na de Tweede Wereldoorlog maakte hij 
in de jaren zestig de literaire overstap naar de katholieke zuil. Het was een imaginaire overstap, want de katholieke zuil had inmiddels haar eigen uitvaart beleefd. 
Reve maakte literaire camp met als materiaal het Rijke Roomse Leven, dat zojuist 
was opgedoekt. Door de ernst waarmee hij zich bij het Ezelproces voor de rechter 
verdedigde én door de driedubbele ironie waarmee hij zich vervolgens publiekelijk onderwierp aan de inmiddels oudmodisch geworden katholieke riten, legde 
hij op literaire wijze buitenissige kruisverbindingen in de Nederlandse cultuur.
 Reve vertaalde daardoor grote thema’s uit het modernisme en decadentisme in 
de bewoordingen van de Nederlandse burgerlijkheid, die net overwonnen, maar 
nog lang niet vergeten was. Hij schaarde zich op die wijze in dat wat Kennedy de antiburgerlijke burgerlijkheid van de jaren zestig heeft genoemd, maar nam er 
tegelijkertijd op effectieve en aanstekelijke wijze afstand van.’

Op deze wijze wordt de kern van wat Reve te zeggen had in boeken als Op weg aar het Einde (1963) en Nader tot U (1966) uit de literatuurgeschiedenis weggeschreven. Toen Reve in juni 1966 toetrad tot de Rooms-Katholieke Kerk had de katholieke zuil nog beslist niet ‘zijn uitvaart beleefd’, zoals Ruiter (1954) en Smulders (1950) beweren. Dat deze late babyboomers niet zo goed thuis zijn in de chronologie van de jaren zestig, blijkt wel uit het feit dat zij het Ezel-proces al in 1963 situeren. Maar ook in 1966 was het katholicisme in Nederland nog niet bankroet. Dat dit drama zich korte tijd later inderdaad voltrok, vooral door het conflict tussen de radicale geloofsvernieuwing in Nederland en het centrale gezag in Rome, is een ander verhaal. Ruiter en Smulders plegen geschiedvervalsing door Reve de authentieke intentie van zijn bekering te ontnemen, op een moment nota bene dat hij die authenticiteit als geen ander tentoon spreidde. Zijn oprechte credo op dit historisch omslagpunt is juist bepalend voor het belang van zijn werk.

Bij zijn dankrede in het Muiderslot in augustus 1969 had Reve de toekomst goed aangevoeld. Ook al zag hij zichzelf behoren tot een brede Europese traditie, in Nederland was hij een eenling en zou hij ook altijd een eenling blijven. Die brede Europese traditie van een ‘antimodern modernisme’, waarin wonderlijk genoeg katholieke bekeerlingen vaak een vooraanstaande plaats innamen, wordt door Nederlandse literatuurhistorici tegenwoordig hooguit nog in het interbellum herkend. Ruiter en Smulders staan in opvatting niet alleen. Ook Reve-biograaf Nop Maas onderschat het belang van Reves bekering tot het katholicisme. Kennelijk is het in Nederland na de oorlog – en zeker sinds de jaren zestig – niet meer mogelijk om nog een authentiek bekeerling te zijn. Bij het sluiten van de markt wordt het ‘katholicisme als tegencultuur’ door menigeen niet meer serieus genomen, zelfs niet als dit anti-moderne tegengeluid verwoord wordt door een vooraanstaand auteur als Gerard Reve. De wijze waarop hij dat verwoordde was prachtig, maar de inhoud was louter ironisch bedoeld. Die eenzijdige visie op het werk van Reve draagt naar mijn smaak de sporen van een doorgeschoten secularisering die de blik op het recente verleden behoorlijk heeft vertroebeld.

zie en luister

25 juni t/m 3 oktober 2010

Deze zomer is in Museum Het Rembrandthuis een overzicht te zien van het grafisch werk van Frans Pannekoek (geb 1937). Zijn kleine prenten van Hollandse, Spaanse en Franse landschappen, dieren, motieven uit de natuur, portretten en zelfportretten worden gekenmerkt door een grote intensiteit die door een minutieus fijne lijnvoering tot uiting komt. De toon, het licht-donker, speelt een belangrijke rol bij de weergave van ruimte en atmosfeer. De schrijver Gerard Reve was een groot bewonderaar van Pannekoek.

Zie ook hier

___________________________________________________

Update Josse de Haan:

In 1969 is Operaesje Fers (telefoonpoëzie) bezig geweest om in samenwerking met Frans Lodewijk Pannekoek een boek met gedichten – die op de telefoonlijnen hadden gestaan – en 6 etsen van Pannekoek uit te geven. Thomas Rap (vriend van Pannekoek) had belangstelling. Dat project is mislukt. 5 redactieleden van Operaesje Fers kochten 6 etsen privee. We wilden Pannekoek helpen met de opbouw van zijn verbrande boerderij in Pingjum, en tegelijkertijd zou het interessant zijn voor Operaesje Fers. Meindert Bylsma kocht ‘Veer van mijn eend’. Willem Abma kocht ‘Varken in  de sneeuw’. Klaas Tuinenga kocht ‘Dode mol’. Tjitte Kamminga (uitg. Miedema) kocht ‘Fries landschap’. Josse de Haan kocht ‘IJsselmeer bij Pingjum’. De zesde kreeg ik van Pannekoek – ‘Brug over de rio Francoli bij Valls (provincie Tarragona)’ (zie onder, hij heeft de ets aan mij opgedragen). Uiteindelijk koos Pannekoek de 6 etsen voor het boek van Operaesje Fers. Hij wilde etsen die nog niet zo vaak in boeken van hem en Van het Reve verschenen waren. Wellicht hangen een paar van deze etsen in het Rembrandthuis – ze zijn buitengewoon mooi.

De jonge journalist en later schrijver Willem Abma vervoegde zich in Greonterp om Reve te interviewen voor de RONO. Hij was op de fiets en gekleed in korte broek. Reve werd hoteldebotel van hem een stuurde hem een brief achterna die tot doel had hem in zijn armen te voeren. Maar Abma was meteen na het interview op vakantie gegaan. Zijn ouders openden de brief, ontstelden zeer, gingen te rade bij een familielid dat notaris was te Amsterdam en dat de brief in beslag nam. Dat leidde bijna tot doodslag van Abma van zijn geleerde oom.

Aldus Nop Maas in het tweede deel van zijn Reve biografie (p. 311). Het is de enige keer dat verslag wordt gedaan van een ontmoeting van Reve met een Fries schrijver. Trinus Riemersma bijvoorbeeld, die naar eigen zeggen ook in Greonterp op audiëntie is geweest, komt in het boek van Nop Maas niet voor. De oorzaak is waarschijnlijk dat Riemersma niet met Reve heeft gecorrespondeerd en Abma wel. Nop Maas beroept zich op een brief van Willem Abma aan Reve van 12 november 1964 die hij kennelijk in de nalatenschap van Reve heeft aangetroffen. Of er meer brieven zijn geweest vermeldt hij niet.

Gisteren ontmoete ik Willem Abma bij de opening van de tentoonstelling van Reinder Homan in het hoofdkantoor van de Friesland Bank in Leeuwarden. Al gauw raakten wij aan de praat over Reve. Abma had gehoord dat hij door Nop Maas wordt vermeld, maar hij had zijn boek nog niet gelezen. Hij vroeg mij wat ik wist over hem en Reve. Kennelijk had hij iets vernomen dat ik op dit weblog een en ander over hem en Reve uit de doeken heb gedaan. Voor alle duidelijkheid nog even een samenvatting van het voorafgaande. Op mijn log Dromen in de strafkolonie van 7 oktober j.l. plaatste Anne Feddema de volgende reactie:

Reve was natuurlijk uitgenodigd in Bolsward Huub, ( bij de uitreiking van de Gysbert Japicsprijs aan Trinus Riemersma in 1967. HM) maar wat ik mij altijd heb afgevraagd…is Trinus Riemersma de schrijver uit het Noorden? in de stille vriend van Reve. De schrijver Speerman…jawel…heeft het daar over een jenever opdrinkende baard…ik sis net dat Trinus dat is fansels…mar hat er hjir miskien in soart fan archetypyske rol spile yn it brein fan Reve, sûnder dat Trinus it sels wit?

Ik antwoordde daarop als volgt:

Wat die man met baard in De Stille Vriend betreft. Dat is Willem Abma geweest. Willem Abma heeft Gerard Reve goed gekend. Ik heb me laten vertellen (ik kan mijn bron helaas niet onthullen, maar geloof me, het is echt waar!), dat Reve een beetje geil was op Willem Abma. Abma heeft zich tegen mijn bron laten ontvallen dat Reve hem ‘in zijn achterste wilde penetreren.’ Dat zou Reve natuurlijk nooit zo geformuleerd hebben, want die was altijd zeer precies in zijn bewoordingen als het om het sacrament van de daad ging. Het is er nooit van gekomen – van dat sacrament bedoel ik. De anale penetratie is deze gevierde Friese schrijver met baard gespaard gebleven. Gods wegen zijn duister en ondoorgrondelijk. Bid voor ons, bid voor ons zondaars, nu en in het uur van onze dood. Amen.

Korte tijd later voegde ik hier het volgende aan toe:

Er bereiken mij berichten dat de dichter of prozaschijver met een baard die figureert in de roman De stille vriend van Gerard Reve niet Willem Abma maar Gerben Willem Abma moet zijn geweest gezien de aard van de baard die Reve beschrijft. Reve schrijft letterlijk’ Van het instipide gelul van die baard kreeg Speerman een steeds ondraaglijke wordende jeuk op het hoofd.’ Dat moet onomstotelijk de baard van Gerben Abma zijn geweest, aldus de Abma-kenners die het kunnen weten. De scene die Reve beschrijft heeft zich afgespeeld in 1962. Toen was Willem Abma pas 20. Zijn broer Gerben Willem was toen 30. Hij was bezig met een boek en Reve moest bemiddelen bij het Ministerie van Kultuur. Ik geef mijn mening graag voor een betere, maar ik blijf erbij dat het beslist niet Trinus Riemersma was, daar in de Stoofsteeg in Amsterdam. Het was Gerben Willem Abma. Dat van die anale penetratie blijft natuurlijk rechtovereind staan. Dat is historisch, daar helpt geen liever moeder aan.

Hierop volgde een anonieme reactie:

Gerben Willem Abma = Willem Abma fan Ljouwert en yn 1962 fan Grins (studint teology). Doe better bekind ûnder it skriuwerspseudonym Daniel Daan. De 32 jierrige is syn broer Germ Abma, dy’t hjoeddedei te Amsterdam tahâldt.

Ik antwoordde als volgt:

Dus Reve wie pystich op Gerben Willem Abma/ Willem Abma/Daniel Daan. Volgens mij ging het om deze baard. Daar zou ik ook jeuk van krijgen. Zie mijn log gevreesd-polemist.

Uiteraard heb ik Willem Abma gisteren nog even aan deze gegevens herinnerd en ook mijn bron onthuld van wie ik hoorde dat hij gezegd zou hebben dat Reve ‘hem in zijn achterste wilde penetreren.’ Abma ontkende dit niet, maar wilde het verhaal wel nader preciseren. Op mijn voorstel dat ik hier dan geen gewag van zou maken op dit log reageerde hij nogal laconiek. Hij had daar geen bezwaar tegen, als ik de feiten maar exact zou weergeven. Het verhaal van Abma luidt als volgt.

Inderdaad is hij in 1964 in Greonterp  bij Reve op bezoek geweest voor een interview voor de RONO. Abma werkte in die tijd samen met Lolle Nauta voor het literaire programma van de RONO dat goed beluisterd werd in Friesland. Ook is het waar dat hij voor die gelegenheid een korte broek had aangetrokken. Een nogal pikant gegeven. Dat is met Reve zoiets als de kat op het spek binden, zou je achteraf zeggen. Abma deed dit echter omdat deze wijze wellicht een beter interview zou kunnen ontstaan. De band van de uitzending moet wellicht nog in het archief van Omrop Fryslân te vinden zijn, maar dit terzijde. Er ontstond een boeiend gesprek met Reve. Op een gegeven moment moest Abma van het toilet gebruik maken. Reve wees hem de weg in Huize Het Gras. Abma deed de deur van het toilet achter zich dicht om zijn behoefte te doen, maar voelde zich vervolgens van achteren bespied. Hij voelde letterlijk een oog in zijn rug priemen.

Toen Abma deur van het toilet nader inspecteerde, ontdekte hij dat hier een klein kijkgat in was aangebracht, dat van achteren met een luikje geopend kon worden. Hij zag letterlijk het starende oog van Reve dat met een doorborende kracht de nauwe ruimte van het toilet aftastte. Het was een angstaanjagende ervaring, zo verzekerde hij mij. Overigens heeft zijn ontmoeting met Reve niet tot handtastelijkheden geleid. Reve had al gauw door dat Abma niet de Griekse beginselen was toegedaan, wat niet wegneemt dat Reve inderdaad helemaal hoteldebotel van hem was, zoals Nop Maas fijntjes opmerkt. Reve schreef nadien maar liefst zeven brieven aan Abma, die destijds bij zijn ouders in Folsgaere verbleef. Het was zijn moeder die de brieven opende. Zij had argwaan gekregen en was bang dat er een relatie was ontstaan tussen Reve en Abma.

De moeder van Abma moet zich werkelijk rot zijn geschrokken, want de brieven bevatten allerlei sadomasochistische passages die er niet niet om logen. Zij schakelde inderdaad een familielid in, die notaris was. De notaris legde vervolgens de brieven voor aan een officier van justitie in Amsterdam. Deze magistraat reageerde echter zeer wijs en verstandig. Ten eerste had Abma’s moeder de brieven nooit mogen openen, want haar zoon was 21 jaar en dus voor de wet meerderjarig. Dat was tevens de reden, waarom er tegenover Reve geen aanklacht kon worden ingediend, want hij had zich niet schuldig gemaakt aan seksuele omgang – of pogingen daartoe – met een minderjarige. De affaire liep dus met en sisser af.

Van de zeven brieven, die Reve schreef, zijn er volgens Abma destijds vier verbrand. Drie brieven zijn bewaard gebleven en bevinden zich nog altijd in het archief van Tresoar (destijds het archief van het Frysk Letterkundig Museum en Documentatiecentrum).  Ze zijn echter pas na zijn dood in te zien. Ik heb vanochtend nog even in de digitale catalogus van Tresoar gekeken en het klopt. De drie brieven staan daar vermeldt.

Uiteraard vroeg ik aan Abma gisteren ook of hij inderdaad de Friese schrijver is geweest die door Reve vermeldt wordt in zijn boek De Stille Vriend. Dit werd door Abma bevestigd noch ontkend, wat ik gemakshalve maar als een bevestiging heb opgevat. Abma benadrukte nog eens hij destijds niet homoseksueel was. Wel heeft Reve hem het voorstel gedaan dat hij  een paar mooie vrouwen voor hem kon ‘regelen’, waarna hij graag had gezien dat Abma met hen de daad in praktijk zou brengen. Een afgeleide vorm van Revisme dus.  Reve had in die tijd een woning aan de Oude Zijds Achterburgwal, midden in de rosse buurt. Dat hij daar ‘vrouwen kon regelen’ is dus niet ondenkbaar, in ieder geval waarschijnlijker dan in Greonterp. Abma verzekerde mij echter dat hij niet op dit aanbod is ingegaan.

Dit bracht het gesprek op het fenomeen ‘verscholen homoseksualiteit’ dat Reve soms bij mensen aan het licht kon brengen. Zo wordt wel beweerd dat Fedde Schurer in feite een ‘crypto-homo’ is geweest. Dat was ook precies de reden waarom hij zo fel tegen Reve tekeer ging. Abma kon mij dit vermoeden bevestigen. Fedde Schurer, zo verzekerde hij mij, heeft het bed gedeeld met Douwe Kalma van wie bekend is dat hij homoseksueel was. Abma noemde mij nog een naam van bekende schrijver in Friesland die crypto-homoseksueel zou zijn geweest, maar die zal ik om privacy-redenen hier niet vermelden. Ik heb de Schurer-biografie van  Johanneke Liemburg nog niet gelezen, maar ik betwijfel of zij melding maakt van deze ‘onbekende kant’ van haar idool. Het verhaal werpt hoe dan ook een nieuw licht op de verkettering van Reve in het begin van de jaren zestig, waarbij Fedde Schurer een belangrijke rol heeft gespeeld. Hoe dan ook, het laatste woord in deze zaak is nog niet gesproken. Het boek over de Friese periode van Reve is ook nog altijd niet geschreven, ondanks alles wat Nop Maas aan het licht heeft gebracht.

zie en luister

Vinea Domini, Witmarsum, eind jaren zestig

Gisteren ontving ik per mail een artikel dat Gerrit de Haan eind jaren zestig heeft geschreven. ‘God is niet gereformeerd, dat staat vast!!’ zo luidt de titel. Het is een vrij nauwkeurig verslag van een discussiebijeenkomst van het studentdispuut CORONA, dat eind jaren zestig werd gehouden in het katholiek vormingscentrum Vinea Domini in Witmarsum. Bijzonder was dat Gerard Reve hieraan heeft deelgenomen met een lezing. Van Reves bijdrage aan de discusie heeft Gerrit de Haan destijds verslag gedaan in onderstaand artikel. Eergisteren was hij aanwezig bij mijn Reve-lezing in Tresoar, waar ik onder meer vertelde over de banden die Gerard Reve eind jaren zestig onderhield met het vormingscentrum Vinea Domini. Gerrit de Haan voegde hier na afloop nog een pakkende anekdote aan toe. Hieronder het verslag dat hij destijds schreef. Een historisch document dat zomaar opduikt uit het verleden. Het artikel verscheen in het blad van de reformatorische studentenvereniging VERA (“Veri et Recti Amici”), door Reve bij onze ontmoeting prompt herleid tot “Veri Erecti Amici”!).

Het dispuut CORONA heeft zich het 
weekend van 17, 18 januari teruggetrokken 
in bet katholiek vormingscentrum Vinea 
Domini te Witmarsum (Fr.l Als thema was gekozen: “De kerk in het 
geding”. In dit kader hielden Laurens ten Cate en pater Dr. M. A. J. Agterberg een 
lezing, De eerste stelde kritische vragen aan de kerken, die hij scherp en duidelijk wist te 
formuleren. Dr. Agterberg sprak vanuit een katholiek engagement met de wereld over 
”Rome wereldkerk of wereld-kerk”. Voor de 
zaterdagavond had het dispuut Gerard 
Kornelis van het Reve uitgenodigd om te 
spreken over de mystiek-religieuze 
achtergrond van zijn werk. De burgerschrijver 
was deze avond goed op dreef en wist ons 
dispuut bijna zeven uren lang te boeien, 
tarten en vermaken (“voor dit bedrag kun je nog geen goochelaar huren”).

Volgens afspraak zou hij tussen half en 
kwart voor acht “verstoken van 
transportmiddelen, als ik hier ben, met een 
automobiel gehaald en wederom thuis 
gebracht worden”. Aangezien ik vermoedde, 
dat hij prijs zou stellen op stiptheid, trachtte ik exact zeven en een halve minuut 
na half acht voor te rijden in Greonterp. 
Toen ik de deur van de auto achter mij 
dichtsloeg, kondigde een scherpe 
jeneverlucht de schrijver op meer dan tien meter afstand van “Huize Het Gras” 
reeds aan. De heer van het Reve was 
kennelijk afgekomen op het geluid van een 
remmende auto. In het kermisachtige oranje van de straatlantaarn die het kerkhof naast “Huize Het Gras” in een 
onwezenlijke gloed zet, stond de schrijver 
in een donker kostuum met één hand 
geleund tegen de slordig afgewerkte muur, 
die hij rond zijn bescheiden voortuintje 
heeft aangelegd. De andere hand bracht een 
laatste slok Colatik naar zijn bestemming.

De heer van het Reve begon zijn lezing na 
de aanhef: “Jongens en meisjes.”,.,” met 
het voorlezen van zijn indrukwekkende apologie, die hij tijdens zijn godslasteringproces heeft uitgesproken 
voor de rechtbank. Meer dan een uur had hij 
nodig om dit werkstuk van vele maanden voort te lezen. Binnenkort zal dit verweerschrift uitgegeven worden, wat voor 
vele van zijn lezers van belang zal zijn, 
omdat de schrijver hier zijn Godsbegrip en 
religieuze houding het meest duidelijk 
omschrijft. Na een korte pauze, waarin een tweede fles 
CORONA-wijn werd ontkurkt, las van het 
Reve voor uit zijn uitverkochte boek: ‘Veertien schetsen van 
Frans Lodewijk Pannekoek voor arbeiders 
verklaard.’ Wanneer van de  tweede druk  
een exemplaar kunt bemachtigen, zult u 
kunnen begrijpen waarom de eerste druk is 
uitverkocht.

Na een tweede pauze begon dé heer van het 
Reve aan zijn derde fles wijn en gaf 
gelegenheid tot discussie. Uit deze discussie 
heb ik enkele fragmenten uitgezocht, met 
name die betrekking hebben op het 
Godsbeeld van de schrijver. Het kon niet uitblijven dat bij een 
confrontatie van Veranen en van het Reve 
laatstgenoemde op bepaalde momenten de 
strijdvaardigheid van de Algra-periode weer 
moest hanteren om duidelijk te maken, wat God voor hem betekende. Er schijnt nu 
eenmaal een onoverbrugbare kloof te bestaan 
tussen sterk dogmatisch denkende christenen 
en iemand, die God meer emotioneel ervaart, 
meer mystiek, als het meest wezenlijke van 
zichzelf. Ik wijs u nog even op het feit, dat onderstaande fragmenten uit hun verband 
in de discussie zijn losgerukt. Bovendien mag u van discussie-uitspraken uiteraard niet die literaire vormgeving van zijn boeken verwachten.

***

* Als je ziet, wat er in Rusland is gebeurd, 
hè, het probleem van de vrijheid van de 
schrijvers, om zich daarin te verdiepen, om 
een bepaalde strijd te voeren, bereid om een 
paar maanden te gaan zitten en dit uit te 
dokteren en de overwinning te behalen. 
wel op straat gaan zitten  en “Johnson 
moordenaar” te roepen!, maar ze hebben 
nergens verder van gehoord;het is een 
soort debiele aapachtigheid, die nu om zich 
heen grijpt. Als ik in een forum over 
pornografie zit bijvoorbeeld (ieder burger het 
recht hebben om een gedrukt geschrift te 
gaan.. waarmee hij zich sexueel 
prikkelt, hè, het verbod is eigenlijk strijd 
me·het diepste wezen van de grondwet), maar goed, als je in zo’n forum zit, daar 
zitten jongens als Van Vught of Simon 
Vinkenoog; die zitten dan pornografische 
ansichtkaarten aan elkaar te tonen, weet ie 
wel, en als je dan langer dan twee minuten 
praat, zeggen ze: we zitten toch niet op een 
advocatencongres, hè. Het is die mentaliteit 
die maakt dat we uiteindelijk door 
totalitaire machten opgegeten worden, waar 
ik mij ongerust over maak.

* ….. op een zeker moment kwam ik thuis 
na al dat gezeik (rechtbank, dH), dood en 
doodmoe. Ik dronk een glas wijn, ‘k zeg 
Lambert moet je horen, ik probeer in m’n 
werk mijn Godsbegrip onder woorden te 
brengen en mijn idee over God is zo groot, 
dat ik veel meer dingen onder de noemer God wil brengen, dan andere mensen doen. 
Wat andere mens verwerpelijk vinden, de 
duisternis en de nacht, de Satan, dat vind ik 
toch helemaal God.

(foto : Gerrit de Haan)

Ik probeer het zo groot mogelijk uit te breiden en ik probeer de grens te ontdekken, 
waar die spanning nog mogelijk is, weet je 
wel. Alles en nog wat, het is allemaal heel 
groots en diepzinnig en geweldig en ik ben 
een heel groot profetisch mens, maar .het is 
toch ook nog zo, dat ik de mensen, die mij de voet dwars zetten, hè, en de mensen van de God van Nederland toch wel met die tekst heb willen honen, jennen, dwarszitten, 
sarren en beledigen. Maar ja, het is natuurlijk niet opportuun dat een gerechtshof aan de neus te hangen, maar ik 
heb wel degelijk de bedoeling gehad om een 
aantal mensen te pesten, laten wc maar eerlijk 
zijn .

* Ik geloof niet in visioenen, ik geloof niet in een objectieve werkelijkheid, die van 
buiten op de mensen afkomt. Ik wou daar erg 
sceptisch over zijn. Ik heb gevoelens, 
voorstellingen en gedachten, die ik tezamen, 
laat ik zeggen, een Godservaring zou willen 
noemen, hè. En die voor mij veel betekenen, 
maar die ik niemand zou willen opleggen, en waar de. bakker ook geen brood voor geeft. En die beslissend zijn in mijn leven, 
maar ze bewijzen niets en ze zeggen niets. En wat ik altijd zeg: een religieus mens is eigenlijk niet beter dan een niet-religieus 
mens, al deze dingen zeggen niets over een 
uiteindelijk heil. Ik vind alleen, dat een 
religieus mens gezonder leeft, omdat hij 
een aantal voorstellingen en ideeën, hoe 
irrationeel ze ook zijn, niet de toegang 
ontzegt tot zijn gevoelswereld.

* Iemand, die religieuze ervaringen heeft, 
heeft niet de gewaarwording uiteindelijk,dat hij religieuze ideeën heeft, maar dat die 
ideeën hem hebben, hem overweldigen 
eigenlijk. Ik weet niet, wat ze waard zijn, ze bevrijden iemand niet van de 
fundamentele wanhoop en wat allemaal niet.

* Ik weet van die dingen niets af, geen barst af eigenlijk! ik word ook maar gestuurd. 
Ik ben maar een zwak en zondig mens.

* De religie, evenzeer als de natuur en de 
kunst, is in diepste wezen amoreel, d.w.z. de religie toont de mens door middel van 
symbolen de problematiek van het menselijk 
bestaan en maakt het bestaan daardoor 
bewust beleefbaar. Maar verder verplicht de religie tot niets. En ik vind, dat zolang de christelijke kerk heeft bestaan, zolang zij 
zich met de maatschappij heeft bemoeit, is 
het tot grote ellende geweest. Zij heeft altijd 
het geweld, de boosaardigheid en de 
heerschappij van het gepeupel verdedigd.  Ik vind, dat het moment gekomen is, dat de 
christelijke kerk eindelijk van een politiek 
standpunt moet afzien. Wat nu weer 
gebeurt, nou denkt de christelijke kerk dat 
ze geweldig progressief is. Nu gaan. 
katholieke priesters en katholieke jongeren 
achter de gangsters in Moskou en Peking 
aanlopen en verklaren zich solidair met die 
menseneters. Ik vind dat het verstandiger is, dat ze zich daarmee maar niet bemoeien 
en gewoon de mis opvoeren, hè, en zich 
verder bij hun leest houden.

* Men kan natuurlijk uit de bijbel een 
sociale boodschap halen, maar dat lijkt me 
iets secundairs. Het Evangelie laat zien, dat 
de mens een bepaalde roeping heeft, tot een 
bepaalde bewustheid moet komen. Dat de 
mens op een gegeven ogenblik de hele wereld moet dwarszetten om tot…. nou ja, als men wil. dat God zich aan de mens 
openbaart, dat is eigenlijk zo’n groots 
geven, weet ik veel, daar kun je zestien 
weekendconferenties in bosrijke streken over 
houden.

Ik geloof, dat de sociale boodschap eenvoudig 
de consequentie is als een mens een volwassen 
mens wordt door religieuze openbaring, dan 
zal hij wel politiek en sociaal op een bepaald moment stelling nemen, hè. Maar ik 
vind het diep treurig, dat de Nieuwe Linie 
twee dagen, nadat een Chinees uit de 
Chinese ambassade wil vluchten en 
levensgevaarlijk gewond op de stoep ligt en 
naar het ziekenhuis wordt gebracht en dat 
dan een paar van die Chinezen hem van de 
brancard roven, hè., en dan te sterven leggen in een kantoortje en dat dan twee 
dagen daarna over het hele incident de 
Nieuwe Linie in een hoofdartikel het heeft 
over vriend Mao, hè. Dat het de komende 
weken alleen maar Nederlanders bespot, die 
daar een kwestie over maken. Tien miljoen Nederlanders, die zich durven  te 
verheffen tegen 500 miljoen Chinezen, hè. 
Voor mij een reden om nooit in mijn hele leven een Nieuwe Linie te gaan kopen. (**)

* Neen, ik zeg, dat de religie jegens God en 
een totale liefde is en dat hij voor die liefde 
iets wil terugverlangen. Maar er moet een 
heel andere relatie tot God mogelijk zijn, 
namelijk één, die niet één is van de 
sidderende onderworpenheid, maar van een 
volwassen verkeer.

(foto: Gerrit de Haan)

Wat mij treft van de gereformeerde visie is gewoon het idee van God zal wel zorgen. Dus wij zitten hier en God doet het 
wel.. En nooit een gevoel van 
verantwoordelijkheid. Voor het welzijn van 
God, hè, nooit het idee, dat God wel eens in nood zou kunnen verkeren; dat we er wel 
eens een nacht voor zouden wakker blijven, 
dat komt bij die mensen niet op. Zij zijn 
gered en God zorgt voor hen. Maar die man slaapt blijkbaar nooit, God. Voor mij is er een heel scala van relaties. Soms is die relatie iets heel anders, ik bedoel, dat 
het zo kan ijn, dat God mij dit of dat wil doen en dat ik hem dit of dat wil doen, 
maar dat heeft oneindig veel variatie. Maar 
bij een bepaald soort gereformeerden is het 
zo, dat God alleen maar de knorrige vader is. 
Het zijn mensen, die erg schrikken van wat 
ik zeg. Maar wat ik zeg, daar heb ik heus 
geen patent op, daar zou ieder gezond mens 
mee kunnen werken en leven, ja ‘t is een 
treurige toestand. Is dat nou zo bijzonder, 
wat ik zeg? Ben je belazerd, er is niets 
nieuws onder de zon .

* De mensen onderschatten het symbool. 
Je hoort de mensen zo vaak spreken, dat is maar symbool, terwijl het symbool veel 
groter is dan de tastbare werkelijk heid, veel omvattender. Dat is het treurige, dat 
de mensen zo beperkt zijn, zo’n klein 
Godsbegrip hebben, dat ze zich bedreigd 
voelen, als je als symbool een bepaald dier kiest of een bepaalde relatie, een 
bepaalde sexuele handeling symboliseert. ‘t Is onbegrijpelijk, nou ja het is wel 
begrijpelijk, dat een of ander onnozel mens, maar dat gestudeerde mensen , als prof. Lindeboom ….., ‘t is me echt een raadsel hoor……. Het jaagt je echt schrik aan, dat het bestaat, dat zo’n mens les geeft aan een universiteit, dat hij over leven 
en dood van allerlei mensen beschikt en operaties verricht op 
erg griezelig hoor.

*God is het meest wezenIijke, het meest 
weerloze, het meest ontoegankelijke in ons 
zelf.

* God is de alles doordringende, alles 
verzoenende, alles één m`kende liefde, die 
alle verstand te boven gaat. Dat is God. 
God is geen ding. God is het enige wezen, 
dat het bestaan, niet nodig heeft om zich te openbaren. Het Koninkrijk Gods is binnen 
in u, dat staat er, hè.

* Anderhalf jaar geleden zat ik met mijn 
doopvader op de stoep van het huis in 
Greonterp. Ik zei tegen Lambert: Waar zou 
de lieve Heer Jezus zijn? – Die zit zich 
eindeloos te bezatten in een café of zou die 
aan de rechterhand des Vaders zijn, kerel ? 
Ja dat zal wel zo zijn, aan de rechterhand 
des Vaders. Zeg ik even later tegen Lambert: Zou God veel drinken? Zegt hij: mateloos 
veel, Gerard, mateloos. Dat zijn allemaal 
eigenschappen van God die ik ontken, ja ik 
ken ze wel toe, maar op een bepaald moment.

* Ik heb God er niet toe gedwongen om mij te scheppen naar zijn beeld en gelijkenis! Hij heeft mij gemaakt, dat is zijn liefhebberij geweest. Ik sta in een 
vrijmoedige en openhartige verhouding tot 
God, begrijp je. God moet bij mij niet met 
praatjes aankomen. En niet zeggen, als ik wat 
geschreven heb, dat is weer niet goed, begrijp je wel. Dan moet ie het zelf maar 
schrijven, dan moet ie het- zelf maar maken, 
dan moet ie zelf maar aan het werk gaan en 
in de rij gaan staan om subsidie los te krijgen, 
begrijp je.

Ik treed God openhartig tegemoet, maar niet 
als een slang, hè, dat gereformeerde idee, 
wat zijn we toch allemaal wormen, wat 
moeten we ons kronkelen, wat zijn we toch 
allemaal zondaars, begrijp je. Ik ben geen zondaar, ik ben een mens, 
geschapen naar zijn Beeld en Gelijkenis, in grote moeilijkheden. Ik wil God eren en 
dienen, maar ik kronkel niet op m’n knieën 
als een soort vieze, vuile aap. God is niet 
gereformeerd, dat staat vast ! Ik bedoel dit, 
dat dit mij bevrijdt, dat ik weet, dat de 
dingen, die mij bezwaren, die mij het leven 
bijna ondraaglijk maken, dat God ook lijdt. 
Maar dat komt bij al dat tuig, bij dat 
schorem, dat mij vervolgt niet op. Die gaan 
geen stap buiten hun huis om God te 
helpen. Ze hebben ook helemaal geen  Godsidee of enige volwassenheid. Ze 
denken, dat God zo machtig en geweldig 
is, dat hij geen menselijke hulp nodig 
heeft. Ik doe niks, ik slaap maar uit, weet 
je wel.

(foto: Gerrit de Haan)

* (in stijgende woede uitgesproken:) Waar 
komt dat Godsbeeld van u anders vandaan 
dan uit u zelf? Waar moet dat in Gods 
naam vandaan komen? Wat is uw 
Godsbeeld anders dan u, hè ? Uit uw eigen 
kutterige lichaam, uit uw eigen kutterige 
studentenkamer, waar u woont! Waar moet 
uw Godsbeeld anders vandaan dan 
uit uzelf? Uit de lucht, hè, uit een 
ruimtevaartuig, die God brengt op een 
blauw bord? Of is die uit een parachute 
neergedaald voor mijn deur, die ik opgeraapt heb uit de sneeuw of zo ? Waar kan 
mijn Godsbeeld in Godsnaam dan anders uit 
zijn voortgekomen, dan uit mijzelf? Waar is 
in de hele wereldgeschiedenis, bij Luther, 
Calvijn en die hele troep, hun Godsbeeld 
anders voortgekomen dan uit hunzelf? Bij 
Franciscus, bij de Zoon van God zelf 
desnoods. Hij liep hier rond en dacht bij 
zichzelf, ja iemand moet het doen. Ik ben de Zoon van God, ik zal de mensheid 
verlossen, hè. Geen leuke opgave, hè, maar als 
hij ooit bij een ziekenfonds of bij een of ander kantoor bevestiging had kunnen kriigen en vergoeding van gemaakte kosten…… Het bestaat toch niet, alles hangt toch in de lucht, als ik zeg “God” is het toch lucht. Als ik zeg lieve Heer 
Christus en de Heilige, Glorievolle en 
Gezegende Maagd, is het toch lucht, helemaal 
lucht voor alles en iedereen. Behalve voor 
mij, want Hij leeft, geloofd weze Zijn naam en Christus ook, geloofd weze Zijn 
naam, ‘t is toch lucht, iedereen veegt er zijn kont mee af, hè, als het er op aan komt.

* Of je nou een halve heilige maagd door je 
eten gooit, of een ui of een hap suiker heeft 
er geen scheet mee te maken. Katholiek en 
protestant, het is allemaal lood om oud 
ijzer, begrijp je, allemaal staan we voor de 
Dood en allemaal worden we vernietigd. ‘t Is óf God, ik hou erg veel van je, óf God, 
ik heb scheit aan je. Het gaat dus om mens-zijn en om een zekere religieuze beleving, 
die je met elkaar uitwisselt. God is groter 
dan ons hart en groter dan al dat gelul, dan 
één of andere bijbeltekst en paragraaf dit en 
dit. God heeft geen nut, God dient zeker de Nederlandse student niet tot nut.

G. J. D. de Haan

(**) Op 16 juli 1966 werd de 42 jarige Chinese ingenieur Hoe Tsoe-Tsai, die deelnam aan een congres over las-technieken in Delft met een schedelbasisfractuur in Den Haag op straat aangetroffen en in het ziekenhuis opgenomen. Of de verwondingen van de Chinees het gevolg waren van een ongeluk, een zelfmoordpoging of een aanslag was niet duidelijk. Aangenomen werd dat hij uit een raam van de legatie waar hij was ondergebracht zou zijn gevallen of geduwd.  Zijn acht landgenoten die ook het congres hadden bijgewoond weigerden iets te zeggen. Terwijl de politie een onderzoek instelde werd hij door personeel van de Chinese missie uit het ziekenhuis ontvoerd naar de Chinese ambassade, waar hij korte tijd later overleed. Het gebouw werd omsingeld met de bedoeling collega’s van de man te ondervragen over het voorval. De Nederlandse regering verklaarde op 18 juli de zaakgelastigde van de Chinese Volksrepubliek in Den Haag, de heer Li En Tsjoe tot ongewenst persoon en verzocht hem binnen vierentwintig uur het land te verlaten. In reactie daarop werd de Nederlandse zaakgelastigde in Peking tot persona non grata verklaard, zonder toestemming China te verlaten. Na ruim vijf maanden mochten de andere Chinese congresgangers Nederland na een symbolische ondervraging verlaten. Uit het onderzoek bleek dat de man zelf ’s avonds laat uit het raam was gesprongen om aan de controle van zijn collega’s te ontsnappen. Deze affaire vertroebelde de Nederlands-Chinese betrekkingen gedurende lange tijd. ( Bron: A. Pos en ‘Het aanzien van 1966).  In 2005 werd in de reeks Andere Tijden een documentaire uitgezonden die gewijd was aan deze affaire.

zie en luister

Het was voor mij een bijzonder gebeuren gisteravond, een lezing houden over de Friese periode van G.K. van het Reve in het pantheon van de Friese literatuur: de Gysbert Japicx-zaal in Tresoar. Bert Looper memoreerde vooraf nog even de verschillende activiteiten die Tresoar inmiddels heeft ondernomen om de Friese periode van Reve op de kaart te zetten, niet alleen binnen, maar ook buiten Friesland. Mijn lezing was eigenlijk bedoeld als sluitstuk van de tentoonstelling over Huize Het Gras die onlangs in Tresoar was te zien. De zaal was goed gevuld, ondanks het mooie weer en de mensen luisterden met aandacht. Onder de aanwezigen bevonden zich ook twee mensen, die ik niet had verwacht, maar wier aanwezigheid door mij zeer op prijs werd gesteld. Na afloop hebben we elkaar nog even de hand geschud. Het was goed zo. Nee, meer zeg ik niet, want dat heb ik ze beloofd. Hoe dan ook, het is niet onopgemerkt gebleven.

Aan de goudgekleurde wanden hingen de portretten van alle Gysbert Japicx-winnaars. Ze keken mij kritisch aan. Soms schoof de gestalte van één van hen voorbij op het scherm van mijn powerpoint-presentatie. Soms ook viel er een naam: Folkertsma, Riemersma, Anne Wadman, Fedde Schurer, Abe de Vries, Josse de Haan … noem ze allemaal maar op. En opeens, heel even maar, was voor alle aanwezigen in de zaal het portret van Gerard Kornelis van het Reve goed zichtbaar in de weerspiegeling van de glazen wand, waarachter de Friese schrijvers zwijgend zagen dat het goed was zo. Reve voegde zich tussen de grote namen van de Friese literatuur. Hij was onder ons en één van ons. Zijn geest was onder de mensen. Eind goed al goed, zo dacht ik bij mij zelf.

Eind goed al goed

Mijn as wordt begraven op het kerkhof te Greonterp.
De mensen die komen kijken, krijgen met onbekrompen maat te drinken,
de kinderen ook, dat staat geschreven.
Er komt een houten kruis, waarop te lezen valt:
GOD IS LIEFDE, verder niks.
Dan komt de harmonie, en speelt een lied,
langzaam en vroom, met veel koper.
Als er wel wolken maar geen wind is wordt de hemel
een sluier van stilte,
en daalt iets neer dat veel lijkt op geluk.

Ik gun de Friezen alle goeds, maar ik kan niet tegen die nuchterheid, die het demonische, het verscheurde, de nachtzijde & de schaduwzijde van de mens & van het menselijk bestaan ontkent.

G.K. van het Reve

Wie weet hoeveel tederheden
Je in jezelf hebt verstikt –
De Friesche aard is benepen
En uit zich niet groot, weegt en wikt.

J.J. Slauerhoff

Zie ook hier