Huub Mous » politiek

Cohen en de kunst van het hakkelen

Huub Mous — Fri, 28 May 2010 08:23:42 +0000

Met stijgende verbazing volg ik de verkiezingsdebatten op tv. De grote verrassing is voor mij niet Mark Rutte of Emile Roemer, maar Job Cohen. Hij heeft een geheel nieuwe debattechniek geïntroduceerd: het hakkelen. Veel mensen kijken met kromme tenen toe hoe hij dat doet. Het begint met een vraag die feitelijke dossierkennis betreft. Dan zie je Cohen eerst enkele seconden verwilderd voor zich uit kijken. Vervolgens erkent hij ruiterlijk dat hij de betreffende gegevens niet paraat heeft. Een doodzonde in de debattechniek, want dat moet je nooit doen natuurlijk. Je hoort dan gewoon een heel ander verhaal af te steken dat helemaal niet aan de concrete vraag vraag beantwoordt, en dan en passant opmerken dat het wel ongeveer zus of zo zal zitten met die cijfers, maar dat dit niet de cruciale kwestie is waar het om draait. Maar Cohen is eerlijk. Veel te eerlijk als je het mij vraagt. En toch is deze wijze van opereren briljant te noemen. Want het echte wapen wordt door hem hierna pas in stelling gebracht. Als Cohen na zijn excuus voor zijn onwetendheid alsnog een antwoord gaat formuleren, doet hij iets nieuws, iets dat ongehoord is voor een doorgewinterd politicus. Hij gaat hakkelen. Heel Nederland houdt dan zijn adem in. We krijgen een hakkelende premier. Zoiets is nog nooit vertoond.

Want hoe je het ook wendt of keert, deze strategie werkt als een tierelier. Ik zelf was een paar weken geleden niet van plan om op de PvdA te stemmen. Zelfs toen Cohen zich kandidaat stelde voor het premierschap was ik beslist niet geïmponeerd. Ik heb Cohen altijd een aardige man gevonden, een goed bestuurder en bovendien een integer politicus. Maar ik vond hem altijd wat te soft. Dat beeld is nu wat mij betreft totaal veranderd. Ik vind Cohen een kanjer, niet omdat ik hem bewonder, maar puur uit medelijden. Zijn onvermogen in het debat heeft mij de schellen van de ogen doen vallen. Het gaat helemaal nergens meer over in dit soort televisiedebatten. Wat we nodig hebben is dus iemand die daar eigenlijk niet aan mee wil doen, iemand de faalangst krijgt tussen al dat onzinnig gekissebis. Dat is pas echt. De echtheid straalt er van af bij Cohen. Dat komt net door zijn aura of charisma, laat staan door imago dat door spindoctors is opgekrikt. Nee, het komt door zijn hakkelen. Dat gehakkel maakt Cohen tot een onweerstaanbare televisiepersoonlijkheid. Hij breekt wat je noemt dwars door het scherm heen rechtstreeks de huiskamer in.

Ik voorspel dat over een paar jaar door mediadeskundigen zal worden beweerd dat deze historische verschijning van een hakkelende premierskandidaat het begin van het einde heeft gemarkeerd van het verkiezingsdebat op tv. De formule werkt niet meer. In Amerika zijn ze ooit gaan denken dat je verkiezingen kunt winnen door een goede debatperfomance voor de tv-camera. Die mythe is dit jaar op de kop af een halve eeuw geleden ontstaan, toen John F. Kennedy de verkiezingen won van een gedoodverfd winnaar: Richard Nixon. Die overwinning werd voor het eerst in een live tv-debat behaald. Er is nadien een reeks van boeken verschenen over hoe dat debat is verlopen. Nixon zat te zweten en Kennedy niet. Nixon had zich niet geschminkt en Kennedy wèl. De Amerikanen luisterden helemaal niet wat deze beide heren zeiden, maar ze zagen hoe ze het zeiden. Het ging om het uiterlijk, niet om de inhoud. Dat was het begin van de mediacratie. Wie wint voor de camera is de winnaar. Job Cohen heeft deze wet omgekeerd. Hij gaat winnen omdat hij verliest voor de camera. Cohen heeft een nieuwe mediawet ontdekt: the loser takes it all.

zie en luister

In de ban van goed en fout

Huub Mous — Sat, 01 May 2010 10:30:37 +0000

‘Met afschuw nemen wij ook in het  heden veel gruwelijke actualiteit el ders waar en wij zijn geneigd ons  daarbij te koesteren in onze demo cratische rechtsstaat, verzorgingssa menleving en materiële welvaart.  Maar die actualiteit elders en het ver leden, ook ons eigen verleden, nopen  juist tot alertheid. Het kan in zekere  zin zomaar opnieuw gebeuren, zij  het in andere concrete vormen, ook  bij ons. De kwaliteit van onze samenleving spreekt niet vanzelf, maar  heeft behoefte aan voortdurend  groot en klein onderhoud. Daarbij is van belang ons te bezinnen ook op gebeurtenissen en processen uit het verleden las gevolgen van menselijk handelen, hier in leiden dus op het feit dat van de 500 Joden er 270 konden worden vermoord en de anderen moesten verdwijnen.’

Aldus de historicus Hans Blom in zijn toespraak bij de onthulling van het monument Bagage van Ram Katzir ter herdenking van de vermoorde Leidse Joden in de Tweede Wereldoorlog (zie de Volkskrant van vandaag). Het monument bestaat uit zes koffers die op verschillende plaatsen in de stad zijn geplaatst. Hans Blom bezet tegenwoordig de Cleveringa-leerstoel in Leiden. Cleveringa was de hoogleraar aan de Leidse Universiteit die op 26 november 1940 de beroemde rede hield waarin hij protest aantekende tegen het ontslag zijn Joodse collega-hoogleraren dat de Duitse bezetters hadden aangezegd. Tot voor kort was Hans Blom directeur van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie. In 2002 kwam hij in het nieuws als onderzoeksleider van het Sebrenica-rapport, dat veel beroering wekte in de Haagse politiek. Eerder al, in 1983, riep Blom discussie op met zijn oratie als hoogleraar over het thema In de ban van goed en fout? Hierin keerde hij zich tegen het goed-fout-paradigma van zijn voorganger Lou de Long. Al met al kun je stellen dat Hans Blom model staat voor een nieuwe generatie historici, die ons met andere ogen naar Bezettingsjaren heeft doen kijken.

De grenzen tussen goed en fout zijn achteraf bezien niet zo helder te trekken als ons jarenlang werd voorgespiegeld. Ik heb zelf de oorlog niet meegemaakt, maar ik kan me nog goed herinnerend dat ik samen met mijn ouders in het begin van de jaren zestig aan de buis gekluisterd zat, toen Lou de Jong zijn verhalen vertelde over de bezettingsjaren. Het was eenvoudige tv, waarbij met foto’s en filmbeelden verslag werd gedaan van de gebeurtenissen die door De Jong met een alwetende stem aan elkaar werden gepraat. De Jong had het juiste charisma om de zwart-beelden naar zijn hand te zetten. Hij hoorde tot de generatie tv-pioniers die het Nederlandse volk in de jaren zestig hebben opgevoed. Het waren aansprekende figuren die verliefd leken op de camera: Pierre Janssen, Bisschop Bekkers en de seksuoloog Kees Trimbos. Nederland hing aan hun lippen en geloofde alles wat ze zeiden. Achteraf blijkt dat de verhalen van Lou de Jong wel wat zwart-wit zijn geweest.

Ram Katzir, Bagage, Leiden, 2010

De mythe van het Nederlandse verzet werd in die jaren krampachtig overeind gehouden, onder meer door de speelfilm De Overval die in 1962 in première ging. Onbesproken bleef vaak hoe miljoenen Nederlanders hun ogen hebben gesloten toen de Joden onder hun ogen werden afgevoerd. Zo stelt Hans Blom nu: ‘Zij kozen – soms bewust soms onbewust – maar meestal in en ingewikkelde mengvorm daarvan, er op grote schaal voor niet te handelen, vaak tegen hun gevoel in of menend geen andere keus te hebben, mede daarom kon het allemaal zo gebeuren, al is het zinloze speculatie nu te proberen vast te stellen wat er zou zijn gebeurd bij andere keuzen.’

Misschien zou het goed zijn – zo dacht ik vanochtend bij mezelf – om veertig jaar na de televisieserie De Bezeting van Lou de Jong aan Hans Blom de opdracht te geven voor een de nieuwe reeks televisie-uitzendingen over de Bezetting. Dat zou de stelling die hij steeds verkondigd als uitgangspunt kunnen dienen. De vervagende grenzen tussen goed en fout, maar vooral ook de vragen die hij zelf aan de orde stelt: wat zou er gebeurd zijn, als het anders was gelopen? En belangrijker nog: Hoe is het zo kunnen lopen als het gelopen is? Waarom waarom de Nederlanders zo lankmoedig in die tijd? Waarom lieten de Joden zelf zich vaak als makke schapen afvoeren?

Jodentransport, Muiderpoort Station Amsterdam

Als ik nu foto- en filmbeelden zie van de Joden die op transport worden gezet bij het Muiderspoortstation in Amstderdam Oost, niet ver van de buurt waar ik zelf ben opgegroeid, dan begrijp ik niet, dat dit ooit mogelijk is geweest, of beter gezegd: dat zo weinigen daadwerkelijk in verzet kwamen. Maar tegelijk realiseer ik mij, dat ik misschien even afwachtend had gereageerd als mijn eigen vader. Niet dat hij fout was in de oorlog, integendeel. Maar hij beperkte zich er vooral toe om de tijd heelhuids uit te dienen. Wat wil je ook, hij was alles behalve een avonturier. Bovendien had hij een jong gezin met een vrouw en vier kinderen, waar hij voor moest zorgen. De enige verzetsdaad, die hij naar mijn weten heeft gepleegd, is het aanleggen van een geheime schakeling, zodat zijn collega’s bij de PTT in Amsterdam via de koptelefoon clandestien naar Radio Oranje konden luisteren.

Daarvoor kreeg je geen lintje na de oorlog, en terecht. Ik vrees dat het met de meeste Nederlanders zo is gegaan. Het heeft dan ook weinig zin om je achteraf allerlei plaatsvervangende schuldgevoelens aan te praten. Ik ben daar trouwens so wie so een beetje allergisch voor. ‘Pas op, het kan zo weer gebeuren!’ ‘Alles is nog steeds mogelijk in Europa!’ ‘Kijk maar naar Sebrenica!’ ‘Kijk maar naar Geert Wilders!’ Dat is de goedkope retoriek die de keerzijde vormt van de geruststellende praatjes van Lou de Jong. De Tweede Wereldoorlog is nog steeds de ultieme meetlat voor een soort morele waakzaamheid die jaarlijks gratis te verkrijgen is op 4 en 5 mei, als allerlei gelegenheidssprekers ons een kwaad geweten aanpraten. Ik wil niet beweren dat Hans Blom in dit rijtje thuishoort, maar de morele vermaningen aan het slot van zijn betoog hadden wat mij betreft wel wat specifieker geformuleerd mogen worden. Wat bedoelt hij eigenlijk precies met ‘die voortdurende behoefte aan groot en klein onderhoud? Is dit een verkapte vermaning om straks toch vooral niet op Geert Wilders te gaan stemmen? Als dat zo is, dan zou het van meer moed getuigen om man en paard te noemen. Cleveringa deed dat ook in zijn beroemde rede in 1940. De vraag is bovendien of je anno 2010 met dit soort halfslachtige morele aanbevelingen de kern van het probleem te pakken hebt.

De vraag, die mij in dit verband vooral interesseert, is de volgende. Hoe is het mogelijk geweest dat er in de jaren dertig zoveel sympathie in Nederland was voor de verderfelijke politiek van onze Oosterburen. Bij de verkiezingen van de Provinciale Staten in 1935 trok Mussert 8 procent van de stemmen. Dat was een absoluut novum in die tijd. Kort na de oorlog deden de communisten hetzelfde en het zou tot 1967 duren, voordat Hans van Mierlo in één keer met zeven zetels in de Kamer kwam. Tegenwoordig is zo’n sensationele entree op het politiek toneel niet meer zo ongewoon. Na Pim Fortuyn is alles mogelijk in Nederland. Tot voor kort wezen de polls uit dat Geert Wilders met zijn PVV in één keer de grootste partij van Nederland zou worden. Dat gevaar lijkt nu voor even geweken, maar de balans kan zo weer omslaan, als de lijsttrekkers van de grote partijen in het zicht van de haven steken laten vallen. Het Nova-interview van Twan Huys met Job Cohen deze week liet zien hoe snel een gedoodverfde winnaar opeens imagoschade op kan lopen.

Dit probleem, dat zich sinds 2002 aandient, is niet een probleem van Fortuyn of Wilders, maar een probleem van onze democratie. Het systeem is niet meer toegesneden op de eisen van deze tijd. De inhoudelijke verschillen tussen de meeste politieke partijen zijn een farce geworden. Een politiek debat is tegenwoordig een vorm van hogere scholastiek. Het is zaak om met zoveel mogelijk weetjes en oneliners elkaar de meeste vliegen af te vangen. Geen enkele partij is meer in staat om de werkelijke problemen van dit land helder aan de orde te stellen, zodat een duidelijke keuze mogelijk wordt. We gaan een beschamende verkiezingsronde tegemoet, waarbij de aftrek van de hypotheekrente de belangrijkste insteek zal zijn voor het finale debat. De komende verkiezingen voor het parlement worden primair een media-gebeuren zoals ook het WK- voetbal in Zuid Afrika dat wordt. Die kwalijke ontwikkeling heeft naar mijn smaak niets met de Tweede Wereldoorlog of de Bezetling te maken, laat staan met Geert Wilders of vervagende grenzen tussen goed of fout. Deze ontwikkeling heeft alles te maken met dreigend verval van de democratie, een vergelijkbaar verval dat zich ook in de jaren twintig en dertig heeft aangekondigd. Moreel schuldgevoel is geen goede raadgever om dit sluimerend euvel te verhelpen.

zie en luister

Ayaan & de Nieuwe Middeleeuwen

Huub Mous — Sat, 27 Mar 2010 23:10:44 +0000

Dertig jaar later geeft de Amerikaanse publicist Garry Wills een boek uit onder de titel Papal sin: structures of deceit (Londen 2000, Ned. vert. Pauselijke zonde: geconstrueerd bedrog, Averbode 2002). Hij laat aan de hand van onbetwistbare feiten zien, dat de pausen Pius IX. Pius X, Pius XII, Paulus VI en Johannes Paulus II zich aan grove intellectuele oneerlijkheid hebben schuldig gemaakt, voor zover ze, zoals de moraaltheologie zegt, in ‘ignorante affectata – gecultiveerde onwetendheid’ de waarheid niet wilden zien. Het gaat dus niet om afzonderlijke feiten, maar om structuren van bedrog, die eigen zijn aan het systeem zelf. Daaronder hoort natuurlijk in de eerste plaats de encycliek Humanae Vitae van Paulus VI, maar ook ‘de samenzweringen van het zwijgen’. De onder Johannes Paulus II – in seksuele vragen even hardleers – de pedofiele priesters (en in de jaren van het communisme met staatsveiligheidsdienst collaborerende Poolse bisschoppen en priesters) omhult.

Aldus Hans Küng in het tweede deel van zijn autobiografie Omstreden waarheid (2008). Door de recente gebeurtenissen worden deze woorden opeens weer actueel binnen de Rooms-katholieke Kerk, een Kerk die wordt geteisterd door ‘de structuren van bedrog’ en ‘de samenzweringen van het zwijgen’. Het is een traditie van anti-modernisme waarin deze structuren zich konden manifesteren, een lange rij van pausen, waaraan inmiddels ook paus Benedictus XVI kan worden toegevoegd. Ik moest hier aan denken toen ik van de week las dat Ayaan Hirsi Ali de Rooms-katholieke Kerk graag als bondgenoot zou zien in de strijd om de islam van zijn fundamentalistische trekken te ontdoen. Zij wil dat moslims binnen een moderne westerse samenleving afstand doen van hun in wezen middeleeuwse waardenstelsel.

In haar recent verschenen boek Nomade heeft zij zich in die zin uitgelaten, naar aanleiding van een ontmoeting die zij onlangs had met Antoine Bodar in een restaurant in Rome vlak achter het Vaticaan. ‘Al vanaf het prille begin heeft de kerk allerlei dwaalleren succesvol bestreden,’ zo stelt Ayaan, waarbij zij fijntjes herinnert aan de Kruistochten in de Middeleeuwen. ‘Europa slaapwandelt zijn ondergang tegemoet, in plaats van de groei van de islam een halt toe te roepen.’ Ayaan pleit ervoor dat de christelijke kerken de concurrentie met Allah aangaan, ‘en overal katholieke scholen, ziekenhuizen en wijkcentra bouwen waarvan eenzelfde beschavende werking uit zou kunnen gaan als destijds in Afrika ten tijde van het kolonialisme‘. ‘Het Westen,’ zo stelt Ayaan, ’is bezig de propagandaoorlog te verliezen.’

Ze pleit dan ook voor een beproefd middel: missiewerk en zieltjes winnen: ‘Maar ik denk dat christelijke kerken net zoals de islam zouden moeten beginnen met dawah (het actief bekeren). Ze moeten de concurrentie aangaan, want de christelijke kerken kunnen een machtig instrument zijn om de islam een halt toe te roepen.’ Ook prijst Ayaan de Regensburger rede van 12 september 2006, waarin paus Benedictus XVI stelde dat geloof in God het vertrouwen in de Rede inhoudt. De lslam plaatst Allah’s almacht boven de rede met alle kwalijke gevolgen van dien. Het Rooms-katholicisme is dus een betere godsdienst dan de islam: minder gewelddadig, toleranter, meer in overeenstemming met de Rede en daarom bij uitstek geschikt om de strijd tegen de oprukkende islam te winnen.

Deze woorden hebben inmiddels in Nederland al heel wat stof doen opwaaien. Menig columnist besteedde er aandacht aan, meestal in negatieve in. Is het Ayaan nu helemaal in de kop geslagen? zo vraagt men zich af. Het lijkt erop dat haar verblijf in Amerika haar de ogen heeft geopend voor de zegeningen van het christendom, maar ze wordt daarbij kennelijk niet gehinderd door enige kennis of deskundigheid op het terrein van de christelijke religie in het algemeen en het Rooms-katholicisme in het bijzonder. Daarnaast wordt haar opportunisme verweten. Haar mede-aanhangers van het Verlichtingsfundamentalisme vormen ook niet bepaald een gesloten front in de strijd tegen de islam. Het kwaad denkt Ayaan met zijn eigen middelen te bestrijden: ‘foute religie’ met ‘goede religie’ dus.

In zijn Cleveringalezing in 2002 heeft Job Cohen er al voor gepleit om religie in te zetten als middel om moslims te integreren in de Nederlandse samenleving. Voor hem was het niet een zaak van zieltjes winnen, maar van samenbinden. Recentelijk heeft ook Geert Wilders zich over deze zaak uitgelaten, zij het in meer strijdbare bewoordingen die dichter bij Ayaan staan dan bij Cohen. Het christendom moet de islam niet bindend tegemoet treden, maar met hand en tand bestrijden, zo stelt Wilders: ‘Het christendom is, samen met het Jodendom en het humanisme, onderdeel van de Nederlandse cultuur. Daar moeten wij, ook de kerk, trots op zijn.’ Daarom zou Wilders graag zien dat de Kerk ‘meer stelling neemt tegen die vreemde eend in de bijt, de islam.’

Deze hele discussie lijkt me behoorlijk misplaatst, zeker in het licht van de recente onthullingen over seksueel misbruik binnen seminaries en internaten. Het Rooms-katholicisme, dat Ayaan zo graag voor haar kar spant, is een ongezond geloof, dat door een fascistoïde machtsapparaat wordt aangestuurd en waarin ‘de structuren van het bedrog’ en ‘de samenzweringen van het zwijgen’ de overhand hebben, zeker binnen de anti-modernistische traditie die binnen de Kerk de boventoon voert. Ook in de recente geschiedenis van het Rooms-katholicisme zijn fundamentalistische tendensen te herkennen. Een verlangen om zich af te keren van de moderniteit, de geloofsleer op slot te zetten in een tijdloze waarheid en terug te keren naar de Middeleeuwen is al meer dan anderhalve eeuw eigen aan het Rooms-katholicisme. Uit dat treurige verhaal zijn heel wat conclusies te trekken die ook voor de hedendaagse islam van belang kunnen zijn.

Zo was het katholieke verzet tegen de moderniteit niet een strijd van een behoudende Kerk tegen de moderne buitenwereld, maar veeleer een strijd binnen de Kerk zelf, waarin twee bewegingen radicaal met elkaar overhoop lagen: de modernisten en de traditionalisten. De vraag is niet, waarom moesten de modernisten telkens weer het onderspit delven, maar eerder andersom. Waarom is het middeleeuwse denken als reactie op de moderniteit nog altijd zo zo aantrekkelijk en zelfs zo succesvol? Zelfs een uiterst intelligent man als Paus Benedictus XVI is door de verleiding van dit denken bezweken. Misschien zouden de bestrijders van het fundamentalisme binnen de islam er goed aan doen de encyclieken van pausen er eens op na te lezen die het modernisme met man en macht bestreden hebben.

Eén van de meest radicale bestrijders van het modernisme was Paus Pius X. Hij was een ware modernisten-jager die een heel stelsel van vervolging in het leven riep, waardoor menig vernieuwer werd geëxcommuniceerd of uit zijn ambt werd ontheven. Zijn schrikbewind heeft maar elf jaar geduurd (1903-1914) en vertoont achteraf enige gelijkenis met de heksenjacht tegen vermeende communisten tijdens het McCartyisme in het Amerika van de jaren vijftig. Toch is de haat jegens de modernisten nooit uit de katholieke kerk verdwenen. Na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965), dat een tijdelijke overwinning opleverde voor de modernisten, stak het anti-modernisme weer de kop op. Tot op de dag van vandaag zijn deze anti-modernisten in het Vaticaan aan de macht. Juist binnen deze anti-modernistische traditie manifesteren zich ‘de structuren van het bedrog’ en ‘de samenzweringen van het zwijgen’ die Garry Wills heeft beschreven. Alleen al om die reden is het bijna komisch te noemen dat Ayaan Hirsi Ali een bondgenoot zoekt in Antoine Bodar, die juist in deze traditie van het anti-modernisme zijn katholieke geloofsopvatting heeft gemodelleerd. Het is de traditie van pausen als Pius IX. Pius X, Pius XII, Paulus VI, Johannes Paulus II en Benedictus XVI, waarbij Pius X boven allen uitsteekt.

Paus Pius X

Zijn encycliek Pascendi Dominici Gregis (het weiden van de kudde des Heren) uit 1907 geldt nog altijd als de meest rabiate bestrijding van het modernisme, die binnen de Rooms-katholieke kerk ooit op papier is gezet. Het knappe van deze tekst is, dat hij het modernistische denken, zoals dat zich zo’n honderd jaar geleden binnen de kerk deed gelden, op een zeer verhelderende wijze samenvat, om te voorkomen dat de tegenstanders de paus van onkunde zouden betichten. Deze encycliek laat zich dan ook lezen als een beknopte samenvatting van alle ketterijen van de moderniteit, waar – zij het in andere bewoordingen – ook radicale moslims van tegenwoordig tegen te hoop lopen. Het is zeer verhelderend om dit stuk te lezen, temeer omdat er argumenten in worden aangedragen die ook daadwerkelijk hout snijden. Het is een betoog tegen het primaat van de wetenschap en de ratio, die het onkenbare van het geloof hebben binnengesleept op het terrein van het kenbare. Daardoor is een vals onderscheid ontstaan tussen het geloof dat onkenbaar is – en dus op den duur overbodig zou zijn – en de wetenschap die alleen nog een geloof accepteert dat zich bezighoudt met kenbare feiten. Als voorbeeld een citaat:

Ook het onderscheid dat zij aannemen tussen wetenschap en geloof laat geen andere conclusie toe. Het voorwerp van de wetenschap stellen zij (de modernisten) in de realiteit van het kenbare. Het voorwerp van het geloof in het feit van het onkenbare. Maar het onkenbare is juist onkenbaar, omdat er tussen voorwerp en verstand geen enkele verhouding bestaat. Welnu, dat gemis aan verhouding kan nooit, ook niet door de leer van het modernisme worden weggenomen. Dus het onkenbare blijft altijd onkenbaar, zowel voor de gelovige als voor de filosoof.

Daar lijkt me geen speld tussen te krijgen en daarom is dit denken ook zo moeilijk te bestrijden. Het modernisme roept een verlangen op naar een absolute onkenbaarheid. Dat geloof heeft niets met de moderne wetenschap van doen en heeft er ook niets van te duchten. Sterker nog, het kan nog eeuwen mee. Door een dergelijk geloof voor je kar te spannen als remedie tegen het fundamentalisme van de islam span je het paard achter de wagen. Dit anti-modernistische katholicisme heeft de islam niets te leren. Integendeel, het spint zijn garen uit dezelfde wol. De radicale islam en het anti-modernistische katholicisme delen een diep verlangen naar een wereldbeeld dat niet meer van deze wereld is. Het is een verlangen tegen betere weten in, wat niet weg neemt dat het de wind in de zeilen heeft. Het modernisme heeft misschien wel zijn beste tijd gehad. Wie weet gaan we een tijdperk tegemoet dat ooit als de Nieuwe Middeleeuwen bekend zal staan.

zie en luister

De opkomst van de nieuwe vader

Huub Mous — Sat, 13 Mar 2010 09:31:38 +0000

Wat is er toch met de Nederlandse man aan de hand? Wouter Bos en Camiel Eurlings verlaten de politiek, de een om meer de tijd te hebben voor zijn kinderen, de ander om een gezin te stichten nu het nog kan. Het moet niet gekker worden. Nog even en er is geen man meer die nog premier wil worden. Alleen zestigers willen dat nog, zoals Job Cohen. Of een geschifte radicaal zoals Geert Wilders. In de Volkskrant van vandaag word gesproken van een feministische golf. Bos en Eurlings zouden trendsetters zijn. De feminisering van de Nederlandse man is in de politiek begonnen. Voortaan zullen vrouwen van carrière-mannen hun eisen gaan stellen. Wat Wouter en Camiel kunnen, dat kun jij ook. Even een tandje minder dus en zorgen dat je op tijd thuis bent vanavond. Ook zou de stap van Bos en Eurlings passen in een eigentijds beeld van identiteit. Politicus ben je niet meer voor je leven. Niets ben je meer voor je leven. Identiteit word vloeibaar. Je kunt zappen van de ene naar de ander rol. Maar waar blijft de echte man op heden? Waar is de tijd, zoals Archie Bunker zong.. ‘when boys were boys en girls were girls. ‘

Volgens mij is de trend al langer aan de gang. Bij het EK-voetbal in 2008 speelde het Nederlands elftal aanvankelijk de sterren van de hemel. Wereldkampioen Italië werd al in de eerste wedstrijd van de mat geveegd en daarna werd ook Frankrijk moeiteloos opgerold. De spelers van het Nederlands elftal baarden internationaal nog meer opzien door hun gedrag na de wedstrijd. Ze droegen hun kinderen het veld op! Ook toen dacht ik bij mezelf, dit moet niet gekker worden. Zoiets hoort niet bij voetbal. Cruijff, Krol, Suurbier en Van Hanegem hadden dat nooit gedaan. Dat waren mannen van stavast. Die gingen na afloop van een gewonnen wedstrijd met naakte vrouwen rollebollen in het zwembad. Niks geen soft gedoe dus. Voetballen en keetschoppen na afloop. Zo hoort dat bij een echte mannensport. Zo hoort dat ook in de politiek. Dat is geen bedrijf voor doetjes. ‘Ach mevrouw, ga lekker naar huis. Koken. Da’s veel beter,’ zei Pim Fortuyn tegen NOS-verslaggeefster Wouke van Scherrenburg. Zo willen Nederlanders dat horen. Mannen zijn mannen en vrouwen zijn vrouwen.

Trouwens, met dat kinderlievende Nederlands elftal is het ook niet goed afgelopen. Dat kwam vooral omdat bondscoach veel te soft had gereageerd op een tragisch sterfgeval in het gezin van een van de Oranjespelers. Sabia, de vrouw van Boulahrouz was zwanger en werd tijdens het EK met spoed opgenomen in een ziekenhuis in Lausanne. Hun dochtertje Anissa was drie maanden te vroeg geboren. Kort na de geboorte overleed het kind. Boulahrouz bleef bij de selectie en speelde mee in de wedstrijd tegen Rusland, die door Nederland prompt verloren werd. Van Basten had streng moeten zijn en Boularouzh naar huis moeten sturen.

In feite handelde hij uit mededogen, waar door het hele elftal van slag raakte. Iedereen wilde winnen voor Boulahrouz, maar was met de kop niet meer echt bij de wedstrijd. Dat krijg in zo’n cultuur waar het kind en het gezin voorop staan. Gisteren suggereerde Clairy Polak in Nova dat het kabinet Balkenende gevallen was, omdat Bos op een beslissend moment thuis wilde zijn voor de verjaardag van een van zijn kinderen. Daarom had hij cruciale informatie over Uruzgan gemist. Bos ontkende in alle toonaarden, maar voor de goede verstaander was het wel duidelijk. Zo kan het niet langer. Het is het één of het ander. Het gezin of de politiek. Voetballen of het gezin. Zo word je geen wereldkampioen en ook geen minister-president.

Al deze fenomenen zijn volgens mij terug te voeren op een dieper liggende tendens. Het is niet zozeer de feminisering van de man die zich doorzet op de laatste golven van de vrouwenemancipatie, maar het steeds verder afbrokkelen van het publieke belang. Het is niet meer vanzelfsprekend dat je als man alles inzet op de publieke zaak. Het privéleven wordt steeds belangrijker, omdat de idealen in het publieke domein vager en onbestemder worden. Ook de identificatie met een nationale identiteit wordt steeds losser. Er is geen overkoepelend identificatie-model meer voor je eigen identiteit. Er is geen collectief ideaal, ook geen politiek ideaal. Daardoor wordt het privédomein steeds belangrijker. Politicus wordt een beroep als alle andere. Je bent niet langer socialist, liberaal of christendemocraat. Nee, je bent gewoon politicus met eigen opvattinkjes en ideetjes die primair moeten stroken met de economische grondwetten van het maatschappelijke systeem.

Eigenlijk is deze trend al met Hans van Mierlo begonnen. De teloorgang van de ideologieën is in de jaren zestig ingezet. Dat proces heeft inmiddels ruim vier decennia voortgewoekerd zodat tegenwoordig haast niemand meer weet waarop hij nog moet stemmen. De zwevende kiezer is een product van de ontideologisering van de politiek. D’66 was niet de partij van de wedergeboorte van de democratie, maar van het verval van de democratie. Echte democratie is alleen mogelijk als er duidelijke keuzes en duidelijke rolmodellen voorhanden zijn. Die keuzes zijn er steeds minder om over de rolmodellen maar te zwijgen. Het gaat tegenwoordig om de persoon en niet om het ideologie. Waar doe je het dan nog voor? Dan kun je beter thuisblijven voor de kinderen. Bos en Eurlings zijn trendsetters in het verval van de democratie. Ze kiezen voor hun kinderen en nemen de vaderrol weer op zich die de babyboomers veronachtzaamd hebben. Maar het is de vraag of de kinderen die nu opgroeien op dit soort vaders zitten te wachten. Hun gemis aan leiderschap wordt alleen maar groter, ook al proberen de vaders weer vader te worden.

zie en luister

Isabel, het wordt niks zonder jou !

Huub Mous — Thu, 18 Feb 2010 20:20:29 +0000

Het is net als met onze winkels in de binnenstad, als het om kunst en cultuur gaat grossiert Leeuwarden in goedkope schoenen en ondergoed, terwijl de stad schreeuwt om elite en cultuur. Maar is dat wel zo? Ik ben een liefhebber van kunst en cultuur, maar iets minder een liefhebber van de elite. Misschien is het wel hypocriet om zoiets te beweren. Links lullen en rechts de zakken vullen. Zo gaat het overal in de politiek, en niet in de laatste plaats in de cultuurpolitiek van een stad als Leeuwarden. Het cultuurbeleid van elke zichzelf respecterende stad heeft zich tegenwoordig uitgeleverd aan citymarketing en het bevorderen sociale cohesie. Wat dat betreft zingt ook Leeuwarden ditzelfde liedje. Iedereen verheerlijkt ook de creatieve industrie en de festivalisering van de cultuur, waarbij niemand ooit gehoord lijkt te hebben van een begrip als ‘festival-inflatie’.

Cultuur leert ons wie zie we zijn. Ja, aan mijn hoela! ‘Kinderen in Leeuwarden moeten weten waarom de Oldehove scheef staat!’ Zo lees ik als eerste zin in de cultuurparagraaf van het verkiezingsprogramma van de VVD. Ik heb de verkiezingsprogramma van alle politieke partijen er nog eens op nagelezen, maar daar word je niet echt vrolijk van, al moet ik eerlijk bekennen dat Pal-Groen Links wat cultuur betreft nog het meest te melden heeft. Maar stem ik daarom op Pietje van der Pal of Isabelle Niks… pardon Diks. Nee Isabel, het wordt niks zonder jou, maar met jou ook niet, vrees ik. Al meer dan dertig jaar stem ik links, maar als het om locale cultuurpolitiek gaat, word ik steeds rechtser, om niet te zeggen populistisch.

Waar zijn de tijden van Gerard Tonen en Wim van Krimpen? Het bruist niet meer in Leeuwarden. Er wordt hier teveel vergaderd door ambtenaren, die niet eens in de stad wonen, en directeuren van culturele instellingen, die als managers zelf te weinig om handen hebben. Hun maandelijks directeurenoverleg heet niets voor niets Dolci far niente. Het zalige nietsdoen. Er is zelfs geen rel die de zaak nog kan opschudden. Leeuwarden slaapt als een dame op leeftijd. Zelfs het Fries Museum gaat voor drie jaar in de slaapstand. Galeries verdwijnen uit de stad. Kunstenaars hebben geen podium meer. SLAL heeft het loodje gelegd. Er heerst een oorverdovende stilte in de Blije Blauwe Doos van het Huis van de Amateurkunst. Alleen De Bres ploegt voort met de kop in de wind, en in de Blokhuispoort is iedereen heel leuk creatief bezig, ook al is het misschien alleen met kurk of macramé en is de regie hier ver te zoeken. En voor de rest is het vooral huilen met de pet op.

En het wordt er niet beter op, want het er is zwaar weer op komst. De crisis zal ook de cultuur in Leeuwarden gaan treffen, terwijl er al zo weinig geld aan cultuur wordt besteed. Deze stad heeft zo’n 92.000 inwoners en een begroting van 377 miljoen Euro per jaar. Daarvan gaat slechts 10, 2 miljoen naar cultuur. Dat is slechts 2, 8 %. Aanmerkelijk minder dan ‘sportstad Heerenveen’ met 3, 3 procent en veel minder dan ‘boekenstad Deventer’ met 4, 4 procent. Leeuwarden loopt landelijk gezien achter in de rij. Maar het meest schrijnend is, dat van die 10, 2 miljoen, die Leeuwarden jaarlijks aan cultuur uitgeeft, maar liefst 8,6 miljoen naar de gevestigde culturele instellingen gaat, waarvan nota bene 2, 8 miljoen naar de Harmonie. Dat is bijna 30 procent van het totale budget! En toch klaagt de directeur Arthur Oostvogel bij elke gelegenheid steen en been dat dit nog altijd veel te weinig is. Het is de rituele riedel van de manager zonder verbeelding. Wat moet je eigenlijk met zo’n duur paleis voor zalenverhuur? Tussen al dat pluche zou ik niet graag dood gevonden willen worden.

Het kunstenveld is tegenwoordig in hoge mate geprofessionaliseerd en geïnstitutionaliseerd. De experts maken de dienst uit en de instellingen vreten het geld op. Ruimte creëren voor experiment en risico’s vereist ook de moed om instellingen op te geven, als ze niet langer in staat blijken te reageren op nieuwe uitdagingen. Hoe je het ook wendt of keert, kunst en cultuur zijn tegenwoordig primair vormen van vrijetijdsbesteding waar voornamelijk de elite van profiteert. En trouwens, wat is eigenlijk nog, de elite? De een gaat naar de Fryske Music Night of naar Cambuur, de ander liever naar het Media Art Festival of het Princessehof. De voorheen vanzelfsprekende gedachte dat kunst en cultuur een intrinsieke of hogere waarde vertegenwoordigen komt steeds meer onder druk te staan. En naar mijn mening terecht!

Maar de kunst blijft elitair, daar helpt geen lieve moeder aan, zelfs geen linkse moeder. Het probleem is echter, dat de huidige ‘kunstelite’ helemaal geen meer elite is. Ze lopen op goedkope schoenen en dragen goedkoop ondergoed, maar hebben zichzelf tot elite benoemd en profiteren zo van een weelderig circuit van subsidies, dat door de overheid plichtmatig in stand wordt gehouden. Dat de mens bij brood alleen niet leven kan, is óók een economische wet. Maar de tijden veranderen. Langzaam maar zeker is het heilig aureool van de kunst aan het verbleken. Evenals de gezondheidszorg wordt de cultuur steeds meer een zaak voor de vrije markt. We hebben na de oorlog de verzorgingsstaat zien opbloeien en aftakelen en nu is de gesubsidieerde kunst aan de beurt. De grote sociale problemen, die de multiculturele samenleving teweegbrengt, vragen om andere oplossingen dan kunst en cultuur te bieden hebben. Ik heb gezegd.

(column voor het live-tv-debat van Omroep Mercurius over de cultuurpolitiek in Leeuwarden)

zie en luister

Er komen andere tijden

Huub Mous — Tue, 13 Oct 2009 08:15:57 +0000

‘De crisis betekent de definitieve teloorgang van een systeem dat is gebaseerd op hebzucht, onverantwoorde risico’s en perverse beloningen.’ Aldus sprak Wouter Bos nog maar enkele weken geleden. Welnu, dat zullen we dan ook gaan beleven. De vraag is alleen: Moet Barbertje ook hangen? De hoofdschuldigen van het drama met de DSB-bank hebben hun eigen miljoenen allang veilig gesteld of ze zijn inmiddels elders aan het werk gezet om de boel te saneren.

Gisteravond heb ik met verbijstering gekeken naar de discussie bij Pauw en Witteman. Hoe heeft het allemaal zo ver kunnen komen? De graaicultuur is diep ingedaald in de financiële wereld en de politiek heeft er jarenlang gewoon naar staan kijken zonder ook maar iets te doen. Het is zelfs de vraag of er nu echt wat aan gedaan zal worden. Ons maatschappelijk systeem draait op hebzucht. ‘Wat stelt de beroving van een bank voor vergeleken met de oprichting van een bank?’ schreef Bertold Brecht. Zelfs gerenommeerde bestuurders van onbesproken gedrag blijken niet tegen de verleidingen van de hebzucht bestand te zijn.

Twee jaar geleden heb ik me erover verbaasd, dat Gerrit Zalm niet wist wat hij zou gaan doen, nadat hij jarenlang een succesvol minister van financiën was geweest. ‘Ik zie wel wat er op me afkomt,’ zei hij in elk interview. Dick Scheringa kwam op hem af, en Zalm was de eerste financiële goeroe van onbesproken gedrag, die hem openlijk de zegen gaf, terwijl hij als minister nog gewaarschuwd had voor de bedenkelijke wijze waarop door deze cowboy uit Wognum mensen leningen aan de broek pleegt te smeren. Het toeval wil dat ik er met mijn neus bovenop stond, toen deze prille vrijage tussen Zalm en Scheringa ontstond.

Het gebeurde op 26 maart 2007 in een grote witte partytent, die die dag bij het museum Belvedère was opgetrokken. De hele financiële elite van Nederland was daar aanwezig in verband met de onthulling van een borstbeeld van Wim Duisenberg in Heerenveen. De sfeer was opperbest, wat je noemt ouwe jongens krentenbrood. Scheringa voelde zich in dit gezelschap geheel in zijn nopjes. Eindelijk onder de grote jongens. Geld stinkt niet, zag je hem denken. Iedereen dacht dat trouwens. Alleen jammer dat de Wc’s verstopt raakten, zodat de drollen van de bankiers zomaar boven kwamen drijven. ‘Dat zijn dure drollen,’ dacht ik nog, niet beseffend dat er andere tijden in aantocht waren.

zie en luister

De wet van de graaicultuur

Huub Mous — Thu, 01 Oct 2009 08:22:52 +0000

Het is weer hommeles op het Friesland College. Gisteren werd bekend dat staatssecretaris Van Bijsterveldt 690.000 euro terugvordert van deze onderwijsinstelling. De school gaf voormalig bestuursvoorzitter Koops een vertrekpremie van 1,3 miljoen. Die werd betaald met geld dat voor onderwijs was bestemd. Als de ontslagprocedure gevoerd was via de kantonrechter, zou Koops 690.000 euro minder hebben gekregen. Daarom wil Van Bijsterveldt het verschil terug. Ze vordert het van de school en niet van Koops, omdat de raad van toezicht de overeenkomst met hem heeft gesloten.

Klaas Koops is niet de eerste de beste. Hij staat bekend als een als een eigenzinnig onderwijsvernieuwer. Twee jaar geleden won hij de nationale innovatieprijs voor het beroepsonderwijs. Voor zijn verdiensten op dit gebied ontving hij ook een koninklijke onderscheiding. Bovendien is hij van vele markten thuis. Hij schrijft (in het Drents) en schildert dat het een lieve lust is. Kortom een alleskunner en doorbijter. Zo duwde hij ook met harde hand het systeem van ‘nieuwe leren’ bij het Friesland College erdoor, wat hem niet door iedereen in dank werd afgenomen.

Ik kan me nog de reportage herinneren die Omrop Fryslân twee jaar geleden uitzond over dit nieuwe type onderwijs in het MBO. Greetje van der Werf, hoogleraar onderwijskunde in Groningen, had een vernietigend oordeel over de invoering van dit nieuwe leersysteem, en de opnamen, die Omrop Fryslân maakte in het Friesland College, lieten weinig ruimte voor misverstand. Dit was een ramp, dat kon iedereen zien, maar het bestuur wilde het zo, en daarom ging het zo. De top heeft altijd gelijk. Ook als iedereen gelijk is, want dat is nu juist de clou van het nieuwe leren. Docent en leerling staan op hetzelfde niveau.

Ik wil niet beweren dat het ‘nieuwe leren’ per definitie slecht is voor iedereen. Maar op MBO-niveau heeft dit systeem rampzalige gevolgen voor de leerlingen. De zelfstandigheid die van hen wordt vereist kunnen ze nog niet aan. De tijd van klassenroosters en diploma’s is voorbij. Het gaat nu om prestaties, competenties en kerndoelen. Het ‘nieuwe leren’ is vooral een ballon met gebakken-lucht-jargon, waar je in moet geloven, anders werkt het niet. Docenten worden coaches en leerlingen worden ontdekkers van kennis, die ze zomaar van internet kunnen plukken. Maar het ergste is dat docenten de mond wordt gesnoerd. Zij moeten mee in het nieuwe systeem, want anders zwaait er wat. Zo ontstaat er een cultuur van intimidatie en angst, die rampzalig is voor alle betrokkenen. In feite is dit een treffend voorbeeld van wat er mis kan gaan als een topzware topdown-organisiatie niet meer van onderaf door de praktijk gecorrigeerd wordt.

In die zin zijn de misstanden op het Friesland College kenmerkend voor wat er de laatste jaren in vele sectoren van de maatschappij gaande is. Het systeem als geheel loopt spaak. Je ziet het in het onderwijs, in de gezondheidszorg, in de financiële wereld, overal gaat het mis aan de top van het management. In plaats dat er dan adequate maatregelen volgen, komt er een beloning voor het disfunctioneren van de manager of de bestuurder, die voor het fiasco verantwoordelijk is. We leven in een cultuur van bonussen, gouden handdrukken en zelfverrijking. Als de toplaag ten prooi valt aan dit soort verleidingen die het systeem biedt, wat moet je dan nog verwachten van normale mensen die gewoon hun werk doen? Welnu, daar hebben we het volgende op gevonden. Iedereen moet op cursus of in training, zodat we allemaal kleine managers worden. Pakken wat je pakken kunt, dat is de wet van de graaicultuur.

zie en luister