Het is juni 1966. Een jeugdherberg op een heuvel, niet ver van het Vaticaan. Zo te zien heb ik al enige glazen op. Het pijpje had ik het jaar daarvoor gekocht in Zaragozza. ’s Avonds gingen we vaak naar de kermis in Trastevere. Ik kan me herinneren, dat ik daar eens twee uur lang in de botsautootjes gezeten heb. En natuurlijk naar de opera in de termen van Caracalla. Aïda van Verdi. Er kwam zelfs een renwagen met vier paarden het podium opstormen, waar hij zowat in de orkestbak verdween. Daarna ben ik nooit meer naar een opera geweest. Ik hou er niet van, dat opgeklopte gedoe. Rome was mooi, maar het zou meer dan veertig jaar duren eer ik weer terugkwam in de eeuwige stad. We zongen I wanna go home van de Beach Boys, maar dat liedje heette in werkelijkheid anders.

We schrijven juni 1959. De vijfde klas van de Peetersschool ging op de kiek. Op de tweede rij helemaal links zit ik. Je kunt zien dat ik nodig naar de kapper moest. Mijn bril kwam pas twee jaar later. De foto is genomen op het schoolplein van de Nicolaes Maesschool, want daar had de Peetersschool dat jaar een extra klaslokaal gehuurd. Op de achtergrond – achter de schutting – liggen de huizen die grenzen aan De Lairessestraat. Helemaal rechts – hoek De Lairessestraat- Jacob Obrechtstraat – is het gebouw, waarin tot voor kort De Mondriaan Stichting was gevestigd.

Je kon daar uit het raam aan de achterzijde uitkijken op het schoolgebouw, waar ik als kind een jaar lang in de bankjes heb gezeten. Je moest in de Nicolaas Maesstraat door een tunneltje naar binnen en dan kwam je op een groot binnenterrein, waar een vierkant gebouw stond dat nog ontworpen was door De Klerk, de beroemde architect van de Amsterdamse School. Een paar jaar geleden hebben ze het afgebroken. De deelraad Oud Zuid was aanvankelijk voor restauratie, maar ging uiteindelijk overstag toen bleek dat er in Brussel een dikke subsidie klaar lag voor nieuwbouw. Schande, die afbraak sneed door mijn ziel.

Onlangs liep ik weer even rond in deze buurt, waar ik ooit op school ging. Oud Zuid was toen nog gewoon Amsterdam Zuid. Ik word daar altijd overvallen door een tweeslachtig gevoel. Aan de ene kant, een schok van herkenning. Alles ziet er nog precies zo uit als vroeger. De huizen zitten goed in de verf. Er is niets gesloopt, behalve die school dan. Ik waande me even de jongen die ik was en die hier zijn vriendjes had. Maar als je goed kijkt klopt dat beeld niet meer. Voor de deuren staan een soort veredelde bakfietsen waarin kleine kinderen naar school worden gebracht. Ze zitten met dikke kabelsloten vast aan koperen regenpijpen. Op elke hoek van de straat is een dure speciaalzaak of een Grand Café. Een Filipijns meisje staat de ramen te wassen.

Mensen hebben het hier goed. Oud Zuid is een van de meest welvarende buurten van Nederland. Op een gegeven moment liep ik achter een blonde vrouw van een jaar of vijfendertig. Ze was al lopend mobiel aan het telefoneren. Een man fietste langs die ook telefoneerde, maar kennelijk met iemand anders. Ik kon het niet laten om te luisteren waar het gesprek over ging, dat zich voor mij ontspon. Het ging over aandelen en beleggen. Er was geen dividend uitgekeerd door een bedrijf dat een nevenvestiging had op Curaçao. ‘Schande al dat snelle geld’, hoorde ik haar nog roepen, toen ze de hoek om ging.

Opeens begreep ik dat dit een wereld was die volledig aan mij voorbij ging. Ik heb nooit verstand van geld gehad en dat wil ik niet hebben ook. Ik ben daar niet trots op of zo. Het is gewoon een structureel onvermogen. Ik mis de genen die kunnen rekenen. Er zijn mensen die altijd rekenen, zelfs als ze op straat lopen te telefoneren. Ik ben bang dat heel veel mensen die nu in Oud Zuid wonen heel goed kunnen rekenen. Ieder zijn ding, denk ik dan maar. Je kunt niet alles hebben in het leven.

Lopend door de Roelof Hartstraat zag ik dat de straat was opgebroken. De bibliotheek op het Roelof Hartplein, waar als ik als kind altijd mijn boeken leende, als ik terug fietste naar huis, was open. Ik kon het niet laten om even naar binnen te gaan. Niets veranderd zo te zien. Alleen het toilet was op slot. Er hing een briefje op de deur. De sleutel was bij de balie op te halen, maar tegelijk werd de gebruikers dringend gemaand de boel toch vooral netjes achter te laten. Vorige week was het weer een verschrikkelijke puinbak geweest, zo stond er letterlijk te lezen.

Buiten reed een mevrouw weg op zo’n rare luxe bakfiets. Een stapeltje boeken lag op de plek waar anders haar kind zat. Ik liep door naar de Beethovenstraat en wederom stond ik op de brug bij de Reinier Vinkeleskade, waar ooit een jongetje zat vastgevroren met zijn tong aan de leuning. Ik keek om en zag ‘Fons Vitae’, de ‘bron des levens’. De lucht was grijs en hoog boven mij hoorde ik meeuwen krijsen. Ojee, zo dacht ik bij mij zelf. Daar is het weer. Een gevoel van melancholie nam stilaan bezit van mij. Oud Zuid. Alles is er nog. Maar er is ook iets voorgoed verdwenen, al zou ik bij God niet weten wat dat mag zijn.

UPDATE 8 januari, 18.41 uur:

Deze foto is vanmiddag gemaakt door Ben van der Veer. Zijn vader Henk van der Veer mailde hem mij zojuist. Ben woont in de Nicolaas Maesstraat 118 B. Achter kijkt hij uit op de nieuwbouw van de Nicolaes Maessschool. Bij de schutting achterin is in 1959 mijn klassenfoto genomen. Tiden hawwe tiden, no.

.

Op een troosteloze zesde september 1950 schoot motorwagen 263 van lijn 4, komende uit de Bakkerstraat, waar hij een scherpe draai moest maken richting Munt, door zijn remmen en belandde met de voorwielen pardoes in de Amstel. Het bijschrift: “Zes passagiers die zich op het voorbalcon bevonden, liepen natte voeten op”. Later hoorde ik eens de ware toedracht: het betrof zes meiden die op het balcon stonden te sjansen met de wagenbestuurder die daardoor uit zijn concentratie was geraakt en te laat had geremd. Dat zou er de reden van zijn geweest dat het GVB de alom hangende bordjes “niet spuwen op het voorbalcon” had laten vervangen door “niet spreken met de bestuurder tijdens de rit”. Van GVB-zijde is deze anecdote bevestigd in zijn bestaan, maar ontkend in zijn juistheid: het kan iet anders zijn geweest dan een technisch falen van het motorrijtuig waardoor de remmen weigerden; de bestuurder had anders al eerder de tram tot stilstand gebracht om een eventueel van rechts komende lijn 9 voorrang te verlenen. Maar het leed was al geschied: het verhaal blijft onuitwisbaar boven dat ongeluk hangen. Mij heeft het een jaar geleden geïnspireerd tot een pastiche op J.C. Bloems gedicht “Dapperstraat”

Zes meiden op ‘t balcon, wie houdt ze tegen?
Zij voerden de bestuurder op de rand
(of zelfs erover) van des Amstels kant
zodat zij natte voeten ervan kregen.

De achterwielen hielden hem nog tegen.
Zo hing lijn vier voorover, schuin gestrand.
Zes meiden, ach wat waren zij charmant.
De trambestuurder zat ermee verlegen.

Het laatste wat hij echter had verwacht
was dat hij schrik en doodsangst zou bezorgen.
Toen hij dat inzag, was het al te laat.

Hij remde nog wel bruusk uit alle macht,
maar in ‘t besef dat hij die trieste morgen
domweg gefaald had in de Bakkerstraat.

Nard Loonen

Dit gedicht met bijbehorend verhaal en foto kreeg ik gisteren toegestuurd van Nard Loonen die al jaren in Frankrijk woont. Nard en ik zaten zes jaar lang in dezelfde klas op het St Ignatiuscollege. Verder schreef hij mij, dat zijn broer Piet (1939-1999) in de jaren-’50 ‘een tram/bus/treinschrift’ bij hield. waarin hij allerhande foto’s en berichten uit kranten plakte:

Voorin stonden twee foto’s. De ene was van een bus van lijn D die op een onbewaakt moment op de Beethovenstraat-hoek Apollolaan tegen een telefooncel was gereden. Het bijschrift vermeldde: “Een mevrouw die daar toevallig stond te telefoneren, was op slag gedood”. Wat zal ik eens gaan doen, moet die vrouw hebben gedacht. Bus D blijft maar zo lang weg. Kom, laat ik eens toevallig gaan telefoneren. Ze heeft het geweten.

Het ongeluk met de bus kan ik me niet herinneren, hoewel ik op die hoek vaak op de bus stapte, voor de etalage van de kantoorboekhandel van de Gebr. Winter, toen ik nog op de Peetersschool zat in de Richard Holstraat. Jaap de Hoop Scheffer, die samen met Nard en ik de eerste drie kassen deelde op het IG, woonde aan de Reijnier Vinkeleskade. Vanaf  het achterbalkon van zijn huis keek je uit uit op de speelplaats van de Peetersschool, waar ik van 1954 tot 1960 de lagere school heb gevolgd. Volgens mij kwam de moeder van Jaap uit Friesland, want ik kan me nog herinneren, dat ik bij hem thuis voor het eerst een kievietsei heb gegeten. De psychiater van Gerard Reve -  dr. C.J. Schuurman – woonde overigens ook aan de Reijnier Vinkeleskade, vlakbij het ouderlijk huis van Jaap.

Nard, Jaap en ik staan samen op de klassenfoto uit 1961 (zie: hier), waarop ook Hans Kraan is te zien, met wie ik acht jaar later onder de paraplu zou zitten als bescherming voor een waterkanon, voorafgaande aan de bezetting van het Maagdenhuis. Het was overigens niet bus D, maar bus E die door de Beethovenstraat reed. Later zijn die twee samengevoegd tot buslijn 8. Volgens Nard is er voor de oorlog ook een tramlijn 8 geweest, die door de Jodenbuurt reed en om bepaalde redenen in 1942 werd opgeheven:

‘Wel werden er nog tramstellen van gebruikt om Joden af te voeren naar het Centraal Station, maar dat waren geen “reguliere” ritten. Gebeurde meestal ook ‘s nachts, om zo min mogelijk rumoer te wekken. Er zijn nog foto’s van motorwagen 263 (die dus als lijn 4 de Amstel in dook) van voor de oorlog als lijn 8. Zo heeft alles met alles te maken.’

Binnenkort komt er een film uit over de Beethovenstraat (zie: hier). Ik speelde in de Beethovenstraat altijd bij Ray Ludwig, mijn schoolvriend op de Peetersschool. Sinds kort staat hij weer op mijn Facebook. Over ongelukken gesproken, ik zelf ook eens een tramongeluk meegemaakt. Voor mijn kandidaatsexamen klassieke archeologie heb ik me in 1973 zes maanden lang als een kluizenaar opgesloten is de studiezaal van het Archeologisch Instituut, dat zich destijds aan de Weesperzijde bevond vlak bij de hoek van de Ruyschstraat. Vanuit het raam aan de voorzijde had je zicht op de Nieuwe Amstelbrug, waar de tram van lijn 3 een vervaarlijke S-bocht moest maken om de Ruyschstraat in te duiken.

Op een dag ging het mis. De tram had teveel vaart bij het afdalen van de brug en schoot uit de rails. Het was al een eerder gebeurd – op 22 oktober 1970 (zie: hier) – dat de tram hier de bocht niet haalde, maar nu boorde hij zich de gevel in en botste met een geweldige klap tegen het pand op de hoek van de Weesperzijde en de Ruyschstraat. In het pand daarnaast zat ik op dat moment rustig het roodkleurig Attisch aardewerk te bestuderen. Ik schrok me wezenloos. De boekenkasten aan de wand weken ongeveer twintig centimeter van de muur, waarna ze weer terugkeerden in hun vertrouwde positie. Wonderlijk genoeg bleven de gipsen koppen van Romeinse keizers allemaal op hun plaats staan. Er vielen geen gewonden bij dit ongeluk. Enkele  passagiers hadden wat schrammen en blauwe plekken. Ikzelf heb die dag  niet veel meer uitgevoerd. Ik ben naar huis gelopen, want in de tram had ik geen zin meer.

Ik heb nog eens gezocht in de Beeldbank van het Stadsarchief van Amsterdam, maar een foto van dat busongeluk in de Beethovenstraat kon ik niet vinden, wel een hele mooie foto van de tram die in de Beethovenstraat de brug passeert, op de hoek van de Reijnier Vinkeleskade (zie onder). Hier heb ik talloze malen gelopen op weg naar school. Voor de Peetersschopol in de Richard Holstraat moest je over de brug linksaf en dan naar rechts. Links op de foto zie je het katholieke meisjeslyceum Fons Vitae, waar mijn oudere zus Trees op het gymnasium zat. Vanaf de vierde klas werden klassenfeesten gevierd samen met een klas van Fons Vitae. Ook gingen de meesten van mijn klasgenoten in de vierde klas naar Dansschool James Meijer aan de Apollolaan.

Daar leerde je de Quickstep, de Tango en de Engelse Wals. Het was een spekgladde parketvloer. Ik kan me nog goed herinneren dat Jaap de Hoop Scheffer, die destijds nogal klein van stuk was, zijn dansdame, die een kop groter was, compleet vloerde zodat zij tot grote hilariteit onder alle aanwezigen languit met de benen wijd en open petticoat tegen de muur belandde. Ik vond die danslessen een crime, evenals die verstandige lyceummeisjes trouwens, want daar kon je natuurlijk geen donder mee beginnen. Gelukkig werd het al gauw daarna Twist and shout en Rock around the clock. Dansschool James Meijer bevond zich vrijwel op de hoek van de Beethovenstraat (even terug en dan naar naar links op de foto) .

Nard berichte me over deze foto nog het volgende:

Die tram in de Beethovenstraat is lijn 24. “Mijn” busongeluk vond 50 meter eerder plaats, hoek Apollolaan, dus ongeveer waar de fotograaf van jouw foto zich bevond. Het ongeluk van lijn 3 op 20 aug.1973 ken ik ook nog vaag. Ik heb er twee foto’s van gevonden . Misschien is jouw verblijfplaats daar nog op te zien. Het bijna identieke ongeluk van de 632 op 22 oktober 1970 dat jij noemt, kan ik me niet herinneren. Misschien wel omdat ik niks had met lijn 3 en de twee ongelukken zo identiek waren, dat ik ze in mijn geheugen tot één heb gereduceerd (bespaart weer 8 bytes hersenruimte).

 

‘Wij gaan langs Amstels wegen….’ zo heette het schoollied van het Ignatiuscollege. Ik heb het vaak gezongen, maar nog vaker heb ik zelf langs Amstels wegen gefietst. Het is het stratenplan van mijn jeugd, waar oude trams vaak piepend en gierend de bocht namen, soms uit de bocht vlogen en een enkele keer zelfs in de Amstel zelf belandden. Ik heb de bovenstaande twee foto’s nog eens flink uitvergroot, maar ik kan mezelf helaas niet terugvinden. Op de onderste foto staat links (niet zichtbaar) – op de hoek van de Weesperzijde en de Ruyschstraat  -  ‘het huis met de twee torentjes‘, waarover Reve schreef in De Avonden. Ook hij ging langs Amstels wegen. Die oude Amstel, die stroomt en toch altijd dezelfde blijft. Niet voor niets werd hij door Reve ‘de rivier’ genoemd. Ik hou van steden met een rivier. Ik ben er laatst nog eens langs gefietst (zie: hier), toen ik een dagje terug was in Amsterdam. Ik heb toen ook nog even een blik geworpen op de gevel waartegen de tram van lijn 3 destijds tot stilstand kwam, maar 38 jaar na dato waren alle sporen uitgewist.

UPDATE: 13.44 uur

Onderstaande foto is vanochtend met een I-phone gemaakt door mijn dochter Renate. De foto toont het zicht op de Amstel vanaf de Berlagebrug. Het toeval wil dat Renate vanochtend een wandeling maakte langs de Amstel. Inderdaad…  de rivier die stroomt en toch altijd dezelfde blijft.

.

Als je goed kijkt kun je links in de verte de elektriciteitscentrale van Nijmegen zien liggen. Met helder weer is zelfs de toren van Huissen te zien, het plaatsje onder Arnhem, waar ik als kind vaak bij mijn tantes logeerde. Helemaal rechts steekt de toren van Tiel boven de horizon uit. Kortom, de hele Betuwe ligt hier aan je voeten. In de hotel De Wageningse Berg krijg je wat je noemt a room with a view. Het was al weer ruim een jaar geleden dat we hier voor het laatst logeerden. Gelukkig heeft de eigenaar het hotel nog niet verbouwd, zoals hij vorige keer had aangekondigd. De crisis heeft hem kennelijk weerhouden. Even verderop ligt de Grebbeberg. Het hotel werd in de oorlog platgebombardeerd, maar is in de jaren vijftig weer keurig opgebouwd. Eigenlijk is het een monument van de Wederopbouw en zou alles zo moeten blijven als het is.

Met de verrekijker heb ik vanaf mijn balkon de hele horizon afgetuurd. ‘s Avonds gloeien lichtjes in het duister op, en overdag vaart soms een rijnaak voorbij. De veerpont gaat traag heen en weer en de paarden in de uiterwaarden staan dromend voor zich uit te staren. De zomerdijk, de winterdijk, de kribben… alles ligt er nog zoals het vroeger op schoolplaat in de klas stond afgebeeld. We sliepen hier maar twee nachten, maar ik had er wel een maand willen blijven. Af en toe wat schrijven, af en toe wat lezen, en langzaam de herfst zien neerdalen over de Betuwe. Vanuit het raam van de hotelkamer kon je de rieten stoelen zien die in de tuin zijn neergezet. De tijd staat hier al jaren stil. Alleen rivieren zie je traag door oneindig laagland gaan.

Eergisteren fietste ik weer even door de Saffierstraat in Amsterdam en nam deze foto. Van 1976 tot 1977 heb ik hier gewoond in het laatste huis links op de hoek, op nummer 109. Een vergelijkbaar huis als waarin Gerard Reve woonde, toen hij De avonden schreef. Dat huis van Reve is rechts om de hoek en dan ongeveer vijftig meter verder, op de hoek van de Jozef Israelskade en de Diamanstraat. Daar is ook de regenpijp te zien, waar Frits van Egters op het einde van De avonden pissend het nieuwe jaar 1947 inluidde, het jaar waarin ik geboren ben:

“Eerst pissen,” mompelde hij, liep naar de muur en waterde tegen een gootpijp. Steeds meer sirenes en fluiten mengden zich in het geraas. Terwijl hij zijn gulp sloot, keek hij omhoog. Midden aan de hemel was in de bewolking een open plek, waar de sterren helder schitterden.”

Hier heeft Reve dus naar de sterren gekeken en ‘het is niet onopgemerkt gebleven’. Misschien keek hij ook wel naar de architectuur, hoewel dat vaak het laatste is wat je ontdekt, als het je eigen buurt is. Het laatste wat een vis ontdekt is het water waarin hij zwemt. Hoe dan ook, architectonisch gezien is het een hele mooie buurt, de Diamantbuurt. Misschien wel de mooiste buurt van Nederland. Alleen om te wonen is het de laatste jaren wat minder geworden. In 2004 moest een jong echtpaar, dat op het Smaragdplein woonde, halsoverkop hun huis verlaten, nadat ze waren weggepest door Marokkaanse jongeren die ’s avonds voor het badhuis op het plein rondhingen. Als klap op de vuurpijl kwam vorig jaar de affaire met het kinderdagverblijf Het Hofnarretje daar nog over heen. Het Hofnarretje, dat tegenwoordig De Vlinderhof heet, bevindt zich op de rand van de Diamantbuurt, aan de Van Woustraat, maar er is ook een dependance op het Smaragdplein. Op dat plein rust dus geen zegen.

Bovenstaande foto is vanaf het Smaragdplein genomen. Als je van hieruit terugloopt in de Saffierstraat, kom je uiteindelijk bij de Lutmastraat. Daar bevond zich de Grafische School waar Reve in de oorlogsjaren een opleiding volgde, nadat hij was blijven zitten in de vierde klas van het Vossiusgymnasium. In het gebouw van Grafische School zijn tegenwoordig ateliers voor kunstenaars gevestigd. In 2004 ben ik daar nog eens geweest, op atelierbezoek bij Angèle Etoundi Essamba. Zij exposeerde toen samen met Eja Siepman van den Berg in het Depot in Wageningen. Het toeval wil dat ik aanstaande zondag weer een tentoonstelling mag openen van Eja Siepman van den Berg in Wageningen, opnieuw in het Depot, waar haar beelden nu een permanente bestemming krijgen.

Overigens had Reve het op die Grafische School in de Lutmastraat niet zo naar zijn zin. In een driftbui gooide hij een medeleerling een metalen tekenhaak naar het hoofd. Daarna liep hij van school weg en deed zelfs een wat knullige zelfmoordpoging door van de brug af te springen in het Noorder-Amstelkanaal. Hoe kun je zo zelfmoord plegen, als je zelf kunt zwemmen? Het moet eerder een noodsignaal zijn geweest. Hoe dan ook, die brug staat niet op de foto boven. Je komt er, als je de straat uitloopt en dan vijftig meter naar links gaat. Dan ben je ook bij de Amstel, ‘de rivier’, zoals hij in De avonden heet. Ik ben er talloze malen langsgelopen zonder te weten wat zich hier allemaal heeft afgespeeld. In de jaren zeventig had ik niets met Reve. Zelfs De avonden had ik nog niet gelezen, toen ik in de Saffierstaat woonde. Dat boek las ik pas in 2004.

De indeling van ons huis in de Saffierstraat was grotendeels gelijk aan het huis van de familie Van het Reve. Alleen hadden wij geen tweede verdieping destijds voor de slaapkamers. Bij Reve thuis hadden ze dat wel. Hun huis was dus twee keer zo groot. Op de bovenste verdieping was bij ons een zolder die vroeger – net als in De avonden – voor de opslag van kolen had gediend. Maar daar mochten we niet komen, omdat de buurvrouw daaronder een solarium aan het plafond had bevestigd. Ze was bang dat dit naar beneden kwam, als wij op zolder liepen. We hebben maar een jaar in de Saffierstraat gewoond. De buurt zou weldra gerenoveerd worden, dus we hadden er toch uit gemoeten. Het was een kleine maar gezellige woning, zonder douche helaas. Daarvoor moest je naar het badhuis op het Smaragdplein, dat destijds nog in de oorspronkelijke staat in functie was.

De kamers van het huis waren wat donker. Dat kwam vooral door de hoge vensterbanken. Er wordt wel eens beweerd dat deze destijds bewust zo hoog gemaakt waren, om de arbeiders te beletten om de hele dag bij het raam naar buiten te hangen. De architect van deze woningen was Jop van Epen. Zijn huizen hadden markante bakstenen gevels en de kozijnen waren in typerende kleuren donkergroen en donkergeel geschilderd. Deze zogeheten ‘Amsterdamse School- woningen’ uit de jaren twintig waren destijds gebouwd als ‘paleizen voor de arbeiders’, maar in 1977 waren ze nodig aan een opknapbeurt toe.

We gingen destijds naar de Openbare Bibliotheek (voorheen Openbare Leeszaal) aan het Coöperatiehof, waar ook Reve zijn boeken moeten hebben geleend. Niet ver daarvandaan is het Therèse Schwartzeplein. Dat is een van de mooiste pleinen van Amsterdam. In 1991 heb ik al die Amsterdamse-School-buurten nog eens bezocht, toen ik bezig was met een boekje over jonge bouwkunst in Friesland voor de Stichting Monument van de Maand. Ook de prachtige gebouwen van Michel de Klerk in de Spaarndammerbuurt, die zo mogelijk nog spectaculairder zijn dan wat in de Diamantbuurt en P. L. Takbuurt aan Amsterdamse-School-architectuur is te zien.

Onze bovenbuurman in de Saffiertraat, mijnheer Evenhuis, woonde er al sinds het eind van de jaren twintig. Evenals de familie Van het Reve had hij eerder in Betondorp gewoond, waar onze de Algemene Woningbouwvereniging ook veel woningen had, evenals De Dageraad en Eigen Haard. Mijnheer Evenhuis was weduwnaar. Zijn vrouw was al jaren daarvoor met de fiets verongelukt in de Van Woustraat. Zelf had hij het Nederlands elftal nog zien voetballen bij de Olympische Spelen in 1928, waar hij ook de legendarische speler van Uruguay, José Andrade, nog met eigen ogen had gezien. De familie Van het Reve, die in 1939 om de hoek kwam wonen, moet mijnheer Evenhuis ook zeker gekend hebben, maar ik heb hem er nooit naar gevraagd.

Leef! stond er op de muur geschreven van het Sarphatishuis op hoek van de Roeterstraat en de Nieuwe Kersktraat. Met daarnaast een portret van Ramses Shaffy die hier twee jaar geleden overleed. Ik maakte gisteren even met een gehuurde OV-feest een rondje door Amsterdam en zo stuitte ik op dit spontane monument voor deze geliefde zanger. Ook mijn schoonvader overleed in het Sarphatihuis. Vroeger was het een oudemannenhuis, een begrip in Amsterdam. Als de tram hier stopte, riep de conducteur: ‘Roeterstraat, jeugdherberg!’

Overigens een hele ervaring met zo’n OV-fiets door Mokum fietsen. Heel onwerkelijk allemaal. Alsof je door Google-streetview rijdt, maar dan in het echt.  Opeen wist ik weer hoe steil die bruggetjes zijn langs de Amstel. Ik zag ‘het huis met de twee torentjes‘, waarover Reve schreef in De Avonden. Niet het voormalige Tolhuis, zoals ik eerder heb gedacht, maar het huis op de hoek van de Weesperzijde en de Ruyschstraat. Ik kon het niet laten alle vertrouwde plekken weer even langs te gaan. Mijn laatste woning in de Saffierstraat, de Hugo de Vrieslaan over, mijn geboortehuis in de Johannes van de Waalsstraat en het huis van mijn geliefde in de Pythagorasstraat. Ze stonden er allemaal nog. Met de fiets ben je er zo.

Mijn zus, die tegenwoordig op een hofje woont, aan de Nieuwe Keizersgracht, achter de Hermitage, haalde herinneringen op aan vroeger, aan de jaren vijftig in Amsterdam, maar vooral ook aan haar eigen jeugd. De hongerwinter in Gaasterland, toen ze logeerde bij tante Jo en oom Noldus in Mirns. Elke elke dag moest ze helemaal naar Bakhuizen lopen, waar ze naar school ging. Een hele wandeling voor een meisje van vijf, aan de hand haar oudere zus weliswaar, maar met houten klepzolen onder haar voeten. Onderwijl mocht ze niets vertellen van Piet, die als onderduiker bij tante Jo en ome Noldus op zolder in het hooi sliep.

Mijn twee andere zussen zaten bij Beppe in Bakhuizen, in het huis van de postkantoorhouder Manus Durk Mous. Dat huisje in Bakhuizen is inmiddels afgebroken, zo moest mijn zus onlangs tot haar schrik constateren. Die Piet, die in het hooi sliep, kwam uit de Van Swindenstraat in Amsterdam. Later op de dag fietste ik daar nog even langs. Ook de Dapperstraat heb ik nog gezien. Ik zag, dat van de Muiderkerk, waar na de oorlog dominee Buskes preekte, alleen nog de toren overeind staat. Voor de rest lijkt in Amsterdam alles nog zoals het was. Behalve die fietspaden dan. Overal zijn fietspaden.

‘Het Athene van het noorden’, 
zo werd Franeker ooit genoemd. Franeker een stadje met een roemrijk verleden. Professoren hebben hier eeuwenlang de gehei
men van de wereld ontraadseld. Lollius Adema bijvoorbeeld, die de leer van Aristoteles aanhing, en 
Henricus de Vena die daar dwars tegen inging. Descartes liep er zelfs een blauwe maandag rond, twij
felend aan zichzelf en het hele universum. Nog altijd doet het verhaal de ronde dat hij juist hier in 
Franeker – of all places – na een slapeloze nacht in het inmiddels verdwenen Sjaerdema-slot, de laatste 
bestaansgrond van zichzelf ontdekte: ‘ik denk, dus ik besta’.

Maar er waren meer van dat soort lieden. Eigenzinnige mensen die in deze uithoek van de wereld 
de helderheid van hun eigen verstand hoger aansloegen dan welk duister bijgeloof dan ook. Eise Eisinga – astronoom, amateur en autodidact – bestreed de voorspellingen van een onheilsprofeet door 
het universum na te bouwen aan het plafond van zijn eigen huiskamer. Ook dat gebeurde in Franeker. 
Zo’n plaats moet toch iets unieks hebben. Niet alleen toen, maar ook nu. Zo niet in de grond, dan toch 
zeker aan de nachtelijke hemel. Het licht van de sterren houdt het verleden immers in het heden in 
stand.

‘Werd er in de De bocht van Guinee in het Latijn een biertjes besteld?’ Dat vroeg Goffe Jensma zich gisteren af bij de opening van de tentoonstelling De Academia van Vrieslandt in Tresoar in Leeuwarden. Het tweede deel van deze expositie werd later op de middag geopend in het Martenahuis in Franeker. Je kon er met een bus naar toe. Maar dat trok ik niet. Na anderhalf uur had ik het wel gezien en gehoord. Die Franeker studenten, zo heb ik begrepen, wisten door de eeuwen heen de bloemetjes behoorlijk buiten te zitten en niet alleen in De bocht van Guinee.’Ik drink bier, dus ik besta’.  Misschien  heeft Descartes dat wel – in het Latijn – aan de toog geroepen, voordat hij wankelend terugmarcheerde over het bolwerk naar het Sjaerdama-slot.

Het is natuurlijk een aardige geschiedenis, die Franeker universiteit. De teruggevonden bibliotheek-catalogus uit 1601 was reden om die bibliotheek nog eens helemaal na te bouwen. Tige niisgjirrich, maar het is niet een tentoonstelling geworden die je na tien jaar nog helder voor de geest staat. Daarvoor zou je zo iemand als Peter Greenaway moeten inhuren. Ik geloof dat Bert Looper van Tresoar dat ook eens geprobeerd heeft, maar waarom het niet doorging is mij ontschoten. Hoe dan ook, er was meer mee te doen geweest. Neem nou inderdaad die rare geschiedenis van René Descartes.

Waarom niet een tentoonstelling gewijd aan Descartes in Franeker? Daarmee kun je scoren ver voorbij Appelscha. In 1985 was er al een eerder een tentoonstelling over de Franeker Universiteit, zo vertelde mij gisteren Siebold Hartkamp. Ik kan me dat inderdaad nog vaag herinneren. Men had zelfs een zo’n auditorium nagebouwd, waarin konden zien hoe een lijk werd opengesneden. De anatomische les in Franeker. In datzelfde jaar 1985 zag ik een kleine tentoonstelling in het Maison Descartes in Amsterdam: ’Descares et les Pays-Bas.’ In de catalogus, die nog ergens in mijn boekenkast rondzwerft, las ik destijds dat Descartes in het Sjaerdema-slot in Franeker een moment van verlichting heeft gehad. Zijn cogito dus, een brainwave die de wereld zou veranderen

In hun inleidende praatjes refereerden zowel Bert Looper als Goffe Jensma aan het complexe zelfbeeld van Friesland. Friezen hebben niet zoveel op met hun eigen universitaire verleden. Douwe Kalma schijnt het al eens gezegd te hebben. De Franeker universiteit was niet Fries genoeg. Anders gezegd, als universiteit was Franeker gewoon te goed, te internationaal gericht, te weinig authentiek Fries en te weinig boers en agrarisch. De Franeker universiteit concurreerde destijds met de universiteit van Leiden. De bibliotheek van Franeker was in 1601 zelfs groter dan die van Leiden en Groningen. De voertaal van de studenten en de hoogleraren was Latijn. Franeker was een soort Cambridge. De Friezen waren er apetrots op. Dat zelfbewuste, kosmopolitische zelfbeeld van de Friezen is aan het einde van de negentiende eeuw volledig in het slop geraakt.

In de tijd van de landbouwcrisis ontstond ‘het verdriet van Friesland’, het verdriet van de achterblijvers die hun zelfbeeld gingen koesteren in een  romantische uitvergroting van een verleden dat eigenlijk nooit heeft bestaan. Het Oera Linda-boek als ‘the invention of tradition’ bij uitstek. Het Friesland van het ancien regime en de tijd van De Republiek der Zeven Provinciën raakte toen geheel uit zicht. Dat kosmopolitisch beeld van Friesland is nodig aan een historische herwaardering toe. Het beleidsplan van Tresoar is daar ook op gericht: ‘Op zoek naar het andere Friesland’. Goffe Jensma’s studie Het rode tasje van Salverda (1998) heeft destijds de doorbraak gegeven tot deze nieuwe kijk op het verleden van Friesland. Friesland is sindsdien op zoek naar een vergeten – of misschien wel verdrongen – identiteit. Jammer genoeg is dit in de cultuurpolitiek van het provinciaal bestuur nog niet zo doorgedrongen. Anders had het concept van Fryslân Kulturele Haedstêd wel een minder provinciaals, en een meer kosmopolitisch karakter gekregen.

Na afloop vroeg ik aan Goffe Jensma waarom er toch niet meer aandacht wordt besteed aan de wonderlijke geschiedenis van Descartes in Franeker. Descartes verbleef vanaf de zomer van 1629 negen maanden in Franeker, waar hij sliep in het Sjaardema-slot, dat ooit stond op de plaats van het huidige Sjûkelân. Ik schreef er ooit een verhaaltje over: Ik denk dus ik ben in Franeker. Goffe Jensma wees me op, dat Descartes vooral geïnteresseerd was in de optica van Jacob Metius, en van eerste ontwerpers van de telescoop. Dat klopt. Ik heb het gisteren nog eens nagelezen in de Descartes’ biografie, die in 1995 verscheen van de hand van Geneviève Rodis-Levis. Ik heb dat boek al jaren in mijn boekenkast staan, om ooit als een sneeuwwitje eens wakker gekust te worden. Over Descartes in Franeker schrijft Rodis-Levis onder meer het volgende:

‘De keuze voor de universiteit van Franeker kon zijn ingegeven, of tenminste versterkt, door het feit dat daar (in het voetspoor van hun vader) Adiaan Metius les gaf, de broer van Jacob Metius van wie sprake in het begin van (Descartes’) Dioptique. Deze “man die niet had gestudeerd, hoewel hij een vader en een broer had die van wiskunde hun beroep hadden gemaakt (..) schiep vooral genoegen in het maken van spiegels en brandglazen”. Toen hij twee lenzen vond, waarvan ‘de ene in het midden wat dikker was dan aan de randen’ (convex)  en de ander tegenovergesteld  (concaaf).“ bevestigde hij ze met zoveel handigheid aan de twee uiteinden van een buis, dat de eerste telescoop ontstond.”’

Jacob Metius moet dus de eerst Friese autodidact zijn geweest, die nog voor Eise Eisinga zijn Planetarium bouwde, het  Franeker hemelgewelf aftastte op zoek naar verre sterren en planeten. Descartes wilde de Parijse glasslijper Guillaume Ferrrier naar Franeker laten komen, om daar onder zijn leiding lenzen te kunnen slijpen. Maar dat ging niet door. Descartes was geïnteresseerd in optica. Zo bestudeerde hij de werking van de regenboog, net als Spinoza dat deed, maar ook het fenomeen van de dubbele zon, zoals die op 20 maart 1629 in Frascati, vlak bij Rome, was waargenomen. Descartes  bestudeerde in die tijd niet alleen de optica , maar werkte ook aan zijn Metafysica. Zo ligt het in de rede te veronderstellen dat hij juist in het geïsoleerd gelegen Sjaerdema-slot voor het eerst op de gedachte kwam van zijn beroemde cogito ergo sum.

In een brief van 18 maart 1630 aan Giboeuf in Parijs, schreef Descartes over   dit kasteeltje  (..) door een gracht gescheiden van de rest van de stad.’ Dat kasteeltje vormde het beeld bij uitstek ‘het gepantserde subject‘, het subject dat in eigen denken de grondslag zag van zijn bestaan. Descartes had op dit punt van zijn denken ook halt kunnen houden en solipsist kunnen worden, opgesloten in zijn eigen brein. Of pantheïst, waar Spinoza toe neigde. Maar Descartes ging door met het creëren van zijn cartesiaanse methode, dat de basis werd van een nieuw dualistisch wereldbeeld.

Dat hadden de scholastici met hun brug tussen Plato en Aristoteles nooit kunnen bedenken. Alle kennis kwam volgens hen immers via de zintuigen de geest binnen. Descartes trok de brug over de slotgracht op, de brug tussen het brein en de buitenwereld, de brug  tussen speculatie en empirie.  Zo vond hij de burcht van de geest zelf de basis voor alle zekerheid, het fundament van de natuurwetenschap. In negen maanden tijd was het kunstje geklaard en dat in Franeker. Inderdaad:  of all places. In deze eerste negen maanden, zo schreef hij een brief aan Mesenne op 15 april 1630. ‘ aan niets ander te hebben gewerkt  dan aan deze metafysica die de kennis aangaande God en zichzelf vaststelde, en die de voorwaarde was om ‘via deze weg’ de grondslagen van de fysica te vinden.’

Ziedaar het concept voor een prachtige roman. Wie neemt de handschoen op om Franeker voorgoed op de kaart te zetten?  Sterker nog, laat Franeker in 2018 Kulturele Haadstêd worden van Europa!  Hier liggen de Europese wortels van het moderne, cartesiaanse wereldbeeld.  Hoezo Fryske mienskip? Franeker, c’est L’Europe! Ik denk dat dan niet alleen veel Fransen naar Friesland zullen komen, maar ook veel échte Europeanen, kosmopolieten, wereldburgers! Franeker is immers de bakermat van het hedendaagse Europa. Kom daar eens om, mijnheer Keizer. Wat een pracht idee, en helemaal gratis en voor niks, noppes nada! Weg met al die miezerige muizennissen!  Ga eens op zoek naar dat andere Friesland!