‘Ook nu hangt het schilderij in het Gemeentemuseum tegen de muur alsof het zo uit de hemel is neergedaald. Calvinistisch, cerebraal, afstandelijk en onstoffelijk. (mede dank zij de grote stofkap die om het werk is aangebracht). Het bevestigt nog steeds het vooroordeel van de schilder als een hogepriester van de kunst – alle pogingen ten spijt om van hem een gevoelsmens te maken: iemand die swingde, danste, vriendinnen had en de (getrouwde) Amerikaanse verzamelaar Peggy Guggenheim langdurig op de mond kuste.’

Aldus schreef Rutger Pontzen in 2006 in een fraaie beschouwing over de receptie van het schilderij Victory Boogie Woogie in Nederland. Het botert niet zo met dit duurste kunstwerk van Nederland. Het hangt in een achterafzaaltje van het Gemeentemuseum en trekt nauwelijks bezoekers. In 1998 werd dit laatste schilderij van Mondriaan aangekocht voor 80 miljoen gulden als de ‘Nachtwacht van de twintigste eeuw’, een soort genoegdoening voor de manier waarop Mondriaans talent destijds in Nederland werd onderschat. Vooral het bedrag dat voor aankoop werd betaald deed destijds een stevige discussie oplaaien (zie: Kunst is niet domweg economie).

Het toeval wil dat ik Peggy Gugenheim (1898-1979) ooit persoonlijk heb ontmoet. Als student kunstgeschiedenis in 1972 maakte ik mijn eerste studiereis naar Venetië. We sliepen in en jeugdherberg niet ver van de Academia. Lopend door de smalle steegjes daar in de buurt kwamen we opeens een oud dametje tegen. Wij dat waren Willem van Beek, Erik Luermans, Karel Schampers en ik. Karel herkende haar meteen. Het was Peggy! Ik had de tegenwoordigheid van geest om haar aan te spreken: “Miss Gugenheim, may I ask you a question. We are students from Amsterdam and we have some questions about art. Do you have some time for us.“

Peggy aarzelde geen moment en nodigde ons uit om halfzeven ‘s avonds in haar Palazzo annex museum aan het Canal Grande. Jarenlang had ze geen enkel interview meer gegeven. Ze leefde teruggetrokken met al haar hondjes, haar kunst en haar herinneringen. Op weg naar haar toe kochten we nog een bosje margrieten in een bloemenstalletje. Typisch Hollands, dachten we nog.

Peggy ontving ons hartelijk. Ze legde ons uit hoe de alarminstallatie werkte, kennelijk een standaardprocedure voor onbekende bezoekers. De magrieten plaatse ze liefdevol te midden van een gigantisch boeket dat op de salontafel stond. Boven de bank hing een Picasso, even verderop een schilderij van Max Ernst en boven het dressoir een Jackson Pollock. Peggy trok een kastdeur open waarachter een bar verscholen zat met alle dranken van de wereld. Toen ze vroeg wat we wilden drinken, dacht ik bescheiden te zijn.

- “Sherry please”.
– “I am sorry”, zei Peggy, “I dont have sherry’”.

Daarna volgde een geanimeerd gesprek over Picasso, Max Ernst, Venetië, Carpaccio en wat al niet. Het leven van Peggy Guggenheim valt samen met de geschiedenis van de kunst in de twintigste eeuw. Veel grote kunstenaars heeft zij door aankopen gestimuleerd en niet te vergeten: bemind. Peggy stond bekend om haar gigantisch vermogen dat ze had geërfd en haar gigantische libido dat – zoals zij zelf eens schreef – haar telkens weer nieuwe energie gaf. In haar jonge jaren moet een zeer sexy zijn geweest – ondanks of dankzij – haar uitzonderlijk grote neus.

Onlangs las ik de prachtige biografie van Mary V. Dearborn Het leven van Peggy Guggenheim, minnares van het modernisme (2005).  Over de relatie tussen Peggy en Piet heeft zij helaas weinig te melden. Wat ik las over heer jeugd frappeerde mij zeer. De vader van Peggy, Benjamin Guggenheim – op wie zij zeer gesteld was – overleed in 1912, toen Peggy pas 13 jaar oud was. Hij verdronk bij de eerste zeereis van de Titanic.

Ooit kocht hij een armbandje van parels en diamanten voor haar. Het was een ketting in de vorm van margrieten, die – zoals haar biografe hier uitdrukkelijk aan toevoegt – haar lievelingsbloemen zouden worden. Heel haar leven was Peggy Guggenheim op zoek naar een vader. Misschien moet ze daar even aan hebben gedacht, toen ze onze margrieten een plaats gaf tussen de orchideeën.

 ‘Alle problemen zijn semantische problemen.’ Dat was een geliefde uitspraak van Piet Hemminga. een formalist, maar wel een briljant formalist. Gedurende 16 jaar was hij mijn directeur bij de Fryske Kultuerried, van 1977 tot 1993. Hij was de beste directeur directeur die ik ooit heb gehad. Dat heb ik hem gisteren ook nog even laten weten bij zijn afscheid bij de Fryske Akademy.  Hemminga ging met pensioen en kreeg een minisymposium aangeboden over bestuurskunde: Feroarjende oerheid – feroerjend bestjoer. Geen onderwerp waar ik anderhalf uur bij wakker blijf. Ik had dan ook grote moeite om niet in te dommelen. Zeker bij de eerste inleiding van prof. dr. René Jorna, die werkelijk slaapverwekkend was. Het ging over Fukuyama. Het boek was beter vrees ik. De tweede inleiding van gedeputeerde Johannes Kramer was iets beter, maar Hemminga zelf stal de show met zijn slotbetoog over burgemeesters in Friesland.

Er zaten heel wat ex-burgemeesters in de zaal. Jaap Mulder bijvoorbeeld, die ik als gedeputeerde nog eens heb horen roepen – waar het lijdend voorwerp zelf bij was – dat Hemminga veel te jong directeur was geworden. Hij was 29 toen hij in 1976 directeur werd van de Kultuerried, als opvolger van Moeke Faber, die de gedoodverfde kroonprins Ad van den Berg passeerde ten faveure van het jonge talent Hemminga. Hij was ook de enige, zo heb ik me wel eens laten vertellen, die Moeke Faber durfde tegen te spreken. En bovendien was hij een ‘oprjochte Fries’, dat kom je van die Brabander Van den Berg met zijn ‘roomse zachte g’ natuurlijk niet zeggen. Die benoeming heeft destijds nog heel wat voeten in de aarde gehad. Een groot deel van het toenmalige personeel zag het met Hemminga als nieuwe directeur niet zo zitten.

Siebold Hartkamp –  ook een oud burgemeester – die in 1976 al in het bestuur van de Kultuerried zat, was aanvankelijk ook niet zo’n geporteerd van het idee van Hemminga als opvolger van Moeke Faber:  ‘Die jongen met dat hoge stemmetje moet het maar niet worden,’ zo had hij zich al eens op  een bestuursvergadering laten ontvallen. Maar Moeke Faber zette haar zin door. Een kleine opstand was het gevolg. Jan Piter Janzen, destijds stafmedewerker bij de Kultuerried, verliet de organisatie en werd leraar maatschappijleer. De bolwerk van rode vrouwen bestaande uit Janny Vlietstra, Johanneke Liemburg, Wampie van der Hoek en Ypie Noordstra zette zich schrap, maar de benoeming ging gewoon door. Johanneke Liemburg, die destijds nog politicologie studeerde in Amsterdam en bij de Kultuerried parttime-stafmedewerker audiovisuele media was, raakte verzeild in een hooglopend conflict met  Hemminga en werd als gevolg daarvan zelfs een tijdje geschorst door het bestuur van de Kultuerried.

Dat laatste hadden ze  misschien beter niet kunnen doen, want een jarenlange vendetta was het gevolg, die uiteindelijk zelfs tot de ondergang van de Kultuerried heeft geleid. Toen ik in 1977 werd aangenomen als stafmedewerker beeldende kunst en architectuur waren de kruitdampen van dit conflict nog lang niet opgetrokken. Voor mijn sollicitatie had ik mij laten adviseren door Wim de Leeuw, die in de jaren zeventig voorzitter was van de CDA-fractie van de Leeuwarder gemeenteraad was en later burgemeester werd van Opmeer. ‘Hemminga is een hark,’ zo waarschuwde hij mij. Ik wist dus waar ik aan begon. Mijn toekomstig directeur stond niet bekend als een people-manager met grote sociale vaardigheden.

In de praktijk viel dat overigens best mee. En trouwens, die Liemburg was ook geen lieverdje. Ze bemoeide zich met van alles en nog wat, zelfs met zaken die haar helemaal niet aangingen. Mijn zaken bijvoorbeeld. Zo tekende zij openlijk protest aan, toen de echtgenote van een collega van haar man, die destijds bij de Leeuwarder Courant chef van de kunstredactie was, niet werd toegelaten als professioneel beeldend kunstenaar in het documentatiebestand van de Kultuerried. Toen ik op mijn beurt daar iets van zei tegenover Frou Liemburg, kreeg ik als als gevleugeld antwoord te horen: Rot op!!! Zoals ze dat later ook wel vaker  placht te roepen, tegen verslaggevers van Omrop Fryslân bijvoorbeeld, als ze als burgemeester van Littenseradiel weer eens in het nauw was geraakt. Die voormalige chef kunstredactie van de LC liep gewoon op de afscheidsreceptie van Hemminga rond. Chapeau.

Ach, Frou Liemburg, haar geest waarde gisteren nog even rond boven de hoofden van al die krasse knarren die in de afgelopen decennia het pad van Hemminga hebben gekruist. Bij Ton Entius bijvoorbeeld, de voormalige directeur van het NOGC (weet iemand nog wat dat was? Nee? Dat was het Nationaal Overleg Gewestelijke Cultuur). Ton vertelde me nog een fraaie anekdote over Frou Liemburg. In de jaren tachtig was hij een tijdje directeur ad-interim bij het Fonds voor de Letteren. Liemburg zat destijds in de Tweede Kamer. Op een goede dag kwam ze zomaar binnenlopen op het kantoor van het Fonds en begon luid te roepen dat het schandalig was dat Friese schrijvers zo weinig subsidie kregen. Iedereen keek verbijsterd op wie die amok-makende gek uit Friesland toch wel wezen mocht. Het effect van deze kamikazeactie was natuurlijk compleet averechts. Maar genoeg over die mallotige Liemburg.

Nadat de Fryske Kultuerried en de opvolger daarvan, het Frysk Keunstynstitút, ten onder waren gegaan, maakte Piet Hemminga een geweldige doorstart. Hij ging werken bij de Fryske Akademy, promoveerde als bestuurskundige en ontwikkelde zich tot een vlijmscherp criticus van de Friese bestuurlijke wereld. Toch was zijn werkelijke talent het besturen zelf, vooral als directeur van de Kultuerried. In die rol was hij een oerdegelijk bestuurder, een harde werker ook met oog voor elk detail en vooral met veel sociaal gevoel voor al zijn medewerkers. Bij elke, van hogerhand opgelegde reorganisatie scheef hij een sociaal plan, waar iedereen nog jaren profijt van had. Hij deed het grondige voorwerk voor de Provincie op allerlei terreinen, keek altijd vooruit en had ook werkelijk visie. Waar zie je dat nog tegenwoordig. Nu zijn directeuren vaak vooral manager, maar nauwelijks directeur. Hemminga was een wat ouderwetse, maar wel steengoede directeur, waar ik heel veel van geleerd heb

Om een voorbeeld te noemen. Het initiatief voor het nieuw museum voor moderne kunst in 1987 (waar uiteindelijk de nieuwbouw van het Fries Museum uit voortkwam) was er niet gekomen, als Hemminga dit niet had voorzien en vanuit de Kultuerried de eerste stappen had gezet om tot een plan hiervoor te komen. In dat opzicht heeft zelfs Frou Liemburg de vruchten geplukt van zijn vooruitziende blik. Hemminga was altijd doodsbenauwd voor de kortzichtigheid van het provinciaal bestuur en het ambtelijk apparaat, waar hij als directeur van een gesubsidieerde instelling aan overgeleverd was. Misschien liet hij dat wel eens teveel blijken, want hij kon er niet zo goed tegen als mensen dom waren. Maar tot die domheid was hij wel veroordeeld. De Fryske Kultuerried was ooit voortgekomen uit particulier initiatief. De eerste plannen voor deze instelling werden al in het laatste oorlogsjaar gesmeed. Maar door de steeds verdergaande financiële afhankelijkheid van de provinciale overheid had de Kultuerried haar ziel gaandeweg aan de duivel verkocht.

Op zijn directeurskamer had Hemminga een knipsel aan de muur geprikt met een tekst van Kurt Tucholsky, dat kennelijk afkomstig was uit een Duitse krant. Die Zentrale, zo luidde de kop. Iedereen die binnen kwam en nog even moest wachten, omdat Hemminga nog aan telefoneren was bijvoorbeeld, las wat hier geschreven stond en vroeg zich af waar deze tekst op sloeg. Maar Hemminga liet zich nooit uit over de ware bedoeling van zijn actie. Voor de goede verstaander was het duidelijk genoeg. Die Zentrale was het Provinciehuis.

Die Zentrale hat zunächst eine Hauptsorge: Zentrale zu bleiben. Gnade Gott dem untergeordneten Organ, das wagte, etwas selbständig zu tun! Ob es vernünftig war oder nicht, ob es nötig war oder nicht, ob es da gebrannt hat oder nicht –: erst muß die Zentrale gefragt werden. Wofür wäre sie denn sonst Zentrale! Dafür, dass sie Zentrale ist! merken Sie sich das. Mögen die draußen sehen, wie sie fertigwerden!

Geen enkele psychiater heeft Hitler ooit op de divan gehad, maar dat was ook niet nodig. In opdracht van de Amerikaanse regering deed de psychiater Walter C. Langer in 1943 psychoanalytisch onderzoek naar Hitler. De BBC maakte er een fraaie documentaire over die in vijf afleveringen op YouTube is te zien: Inside the mind of Hitler. Langer waagde zich zelfs aan een prognose  over het verdere verloop van het ziektebeeld, waar Hitler aan leed, en gaf haarscherp aan hoe het af zou lopen. Een toenemende isolement, het opsluiten in de eigen waanwereld, het onvermogen om de naderende ondergang onder ogen te zien, het meeslepen van het hele Duitse volk in de finale catastrofe en uiteindelijk de zelfmoord. Alles gebeurde zoals deze psychiater had voorspeld. Langer deed zijn onderzoek  om te weten wat er achter het masker van Hitler verborgen ging. De bronnen waar hij zijn onderzoek op baseerde waren noodgedwongen secundair en mogelijk ook deels onbetrouwbaar, maar de resultaten waren verbluffend.

Het ziektebeeld van Hitler zou zijn oorsprong vinden in een gestoorde seksualiteit die zijn wortels had in gezinssituatie, waarin hij opgroeide. De vader was bruut en gewelddadig, die moeder – die vroeg aan kanker zou overlijden – fijngevoelig en zachtaardig. Drie oudere broers van Hitler stierven als kind voordat ze de schooltijd bereikten. Roald Dahl schreef daar een mooi verhaal over dat is opgenomen in zijn bundel Op weg naar de hemel: ‘O mijn God, laat dit kind leven….!’ bad de moeder in het kraambed, toen de kleine Adolf ter wereld kwam. Diep van binnen ervoer het kind Hitler zichzelf als een poging om een mislukking te herstellen.

Daarnaast heeft het trauma van het vroeg wegvallen van de moeder, die hij adoreerde, de ontwikkeling van zijn persoonlijkheid definitief verstoord. Er zou sprake zijn van een extreem oedipale binding met de moeder die in een onoverkomelijke libidinale fixatie bleef steken. Een sterke dwang bij het zindelijk worden en een onverholen haat tegen de vader leidde tot en accumulatie van diepe angsten in het onbewuste: castratieangst, angst voor syfilis… En vervolgens onmacht om gevoelsmatige relaties aan te gaan. De traumatische afwijzing op de kunstacademie (waarin het conflict met de vader bevestigd werd) en de zelfmoord van zijn nicht, Geli Raubal, met wie hij een perverse seksuele relatie had, hebben het ziektebeeld verder versterkt.

Hitler werd een geniale zonderling die nooit seks had met een vrouw, zelfs niet met Eva Braun. De seksualiteit sloeg bij hem op hol in het hoofd. Het lege zelf, dat onmachtig was om zich gevoelsmatig te binden, sloeg om in almachtsfantasieën. De onderdrukte woede op zichzelf werd geprojecteerd op de ander, de zondebok: de eeuwige jood, de aan syfilis lijdende semitische woekeraar, het ultieme kwaad dat kost wat kost uit de wereld verwijderd moest worden. De obsessie met een raciale zuivering kwam voort uit een seksueel dilemma. De psychische nood, waarin Hitler verkeerde, projecteerde hij op de ‘nood van het Duitse volk’.

Door zijn ziektebeeld werd hij niet alleen de leider van dit volk, maar ook het product ervan. Zijn gestoorde persoonlijkheid paste precies in het traumatische gat van de ‘Duitse volksziel’. Hij werd een willoos instrument van de massahysterie die hijzelf ontketende. Het meest beklemmende van het fenomeen Hitler is de gewaarwording die had van zijn eigen gedrag. Hij had het gevoel dat hij zelf niets deed. Een onzichtbare hand dreef hem voort. Hitler zag zich zelf als een slaapwandelaar. Alles ging vanzelf. Hij hoefde niet eens moeite te doen.

Zo ontwikkelde Hitler zijn Messias-syndroom. Je hoeft niet eens psychiater te zijn om tot die conclusie te komen. Maar volstaat een dergelijke diagnose? Psychiaters wijzen ook op een sterk narcistische persoonlijkheidsstoornis en aspecten van het Aspergers-syndroom. De vraag rijst of het gedrag van deze uitzonderlijke tiran wel volledig te verklaren is vanuit de psychiatrie. Was er misschien meer aan de hand? Was hij paranormaal begaafd? Waren er occulte krachten in het spel? Om dergelijke veronderstellingen te onderbouwen wordt vaak gewezen op de wijze, waarop hij keer op keer aan aanslagen op zijn leven wist te ontsnappen. Maar ook zijn bijzondere charisma als redenaar zou ver buiten het normale hebben gelegen.

Hitler zou bezeten zijn door demonische krachten. Het begrip daimon, dat duidt op een bovenmenselijk wezen dat niet tot God is opgestegen en zowel goed- als kwaadaardig kan zijn, komt niet meer voor in het vocabulaire van de hedendaagse psychiatrie. Het demonische kwam opnieuw in de belangstelling in de Romantiek. Goethe beschouwde het als een geestkracht die het verstand en de rede te boven gaat. Maar wat verklaart dit woord? Door een andere term te gebruiken wordt het probleem niet opgelost, maar alleen in een andere context geplaatst. De vraag blijft bestaan, was Hitler alleen maar gestoord of misschien ook door bovennatuurlijke krachten bezeten? En de belangrijkste vraag is natuurlijk: wist Hitler op een of andere manier, dat wat hij deed in wezen moreel verwerpelijk was? Of was hij zich werkelijk van geen kwaad bewust?

Die vraag is misschien nog het meest verontrustend. Hoe dan ook, heel wat psychiaters hebben zich vertild aan een verklaring. Jung was een van de eerste die in de fout ging. Al is 1936 veronderstelde hij dat Hitler bezeten was door een Germaans archetype in het collectief onderbewuste. De God ‘Wotan’ zou bezit van hem hebben genomen en via zijn psyche zou het hele Duitse volk bezeten zijn geraakt. De gedachte dat een volk of cultuur ‘bezeten’ kan raken, of anders gezegd, dat er een psychopathologie van culturen of cultuurperioden zou kunnen bestaan, had eerder al Freud bezig gehouden.

In zijn beroemde studie ’Het onbehagen in de cultuur’ (1936) stelt hij zich zelf de vraag of een cultuur neurotisch kan worden. En cultuurfilosoof Johan Huizinga wond er ook geen doekjes om. In zijn merkwaardige essay In de schaduwen van morgen (1935) begint hij met de woorden: “We leven in een bezeten wereld. En wij weten het. Het zou voor niemand onverwachts komen, als de waanzin eensklaps uitbrak in een razernij, waaruit de arme Europese mensheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken”.

Hitler heeft de geest doen wijken en de razernij ontketend op een haast diabolische wijze. Hij heeft zijn eigen ziektebeeld overgedragen op het Duitse volk. Maar ook met die constatering wordt het raadsel alleen maar groter. Hoe kan een heel volk – of het merendeel daarvan – zich zo laten misleiden door het gedragspatroon van één individu dat zo overduidelijk de trekken vertoont van een psychische ontsporing? Het raadsel Hitler is niet pas na zijn dood ontstaan. Ook tijdgenoten hadden al gauw door met een uitzonderlijk persoon van doen te hebben.

Hitler is niet alleen een ideaal studieobject voor de psychiatrie, hij heeft deze tak van wetenschap mede gevormd. Je kunt je zelfs afvragen of hij er zelf niet het ultieme product van was. Hitler zou en logisch voortvloeisel kunnen zijn van het freudiaanse Wenen met haar obsessie voor seksualiteit en waanzin. Maar ook het Wenen, dat volgens Karl Kraus het laboratorium was van moderniteit en vernietiging. Toen Kraus gevraagd werd waarom hij nooit iets over Hitler zei, antwoordde hij: ‘Ik zou niet weten wat ik over hem moet zeggen.’ Hitler was de blinde vlek, de zwarte zwaan, de absolute anomalie. Waar je niet over kon spreken, daar moest je over zwijgen. Het was het Wenen van Wittgenstein, waar Hitler kunstenaar wilde worden.

Het Wenen, waar voor het eerst vermoed werd dat er geen brug tussen taal en werkelijkheid mogelijk was, alleen tussen taal en taal. In het Wenen ook waar gedroomd werd over een grote zuivering die de westerse beschaving zo nodig had. Het Wenen waar de wetten van de ratio, de ethiek en de esthetica definitief werden ontkoppeld. ‘De Rede is alleen instrument van het goede, als hij in handen is van een goed mens,’ zo stelde Wittgenstein, zonder nog te beseffen dat daarmee het omgekeerde ook mogelijk werd. In deze woorden schemert het beeld door dat Goya al had voorzien aan de vooravond van de moderniteit: ‘De droom van de rede brengt monsters voort’. En tenslotte was het ditzelfde Wenen, waar Hitler zijn aquarellen schilderde, ook de stad waar de psychoanalyse de kunst zelf tot een vorm van wetenschap verhief.

In dat Wenen ontdekte de jonge Hitler, die nog droomde van het kunstenaarschap, dat hij geen kunstenaar mocht zijn. Zijn aquarellen zijn droog en schools, zijn naakten levenloos. Hitler kon het niet. Hij had het gewoon niet in zich. Zijn vernietigende woorden over de kunstacademie, waarmee hij Mein Kampf afscheid nam van dit ideaal, laten geen twijfel bestaan over de vernietigingsdrang die dit diepe trauma bij hem teweeg heeft gebracht: ‘De Academie? Een stelletje, fossiele ambtenaren en bureaucraten zonder enig begrip. Stompzinnige regenten zijn het. Die hele Academie zou men moeten opblazen!’ Zijn afkeer van de academie vertaalde zich later in de vloek waarmee de gehele moderne kunst als Entartete Kunst in de ban werd gedaan. Deze ontaarde kunst was in feite het spiegelbeeld van Hitlers eigen beperkte talent.

Alles wat hij zelf als kunstenaar niet in huis had, werd voortaan van staatswege verboden. Het onvermogen tot affectie werd tot artistieke norm verheven. Het bloedeloze werd niet alleen een artistiek ideaal, maar ook de enige artistieke uitdrukkingswijze die nog was toegestaan. De lichamelijke vorm moest voortaan extreem geïdealiseerd worden tot op het glamourachtige af. Zo ontstond de kuise porno van de nazi’s. Het koele schoonheidsideaal van het Griekse lichaam werd tot het prototype bestempeld van het Arisch ras. Elke deformatie of abstractie was uit den boze. Primitivisme of kunst van andere culturen waren taboe. Door de kunst van al zijn gevoelsmatige smetten te ontdoen, werd zij in feite pornografisch en pervers. Deze gezuiverde kunst werd de beeldtaal van een nieuwe, heidense religie, waarin de seksuele energie op een hoger plan vergoddelijkt werd.

Ik mis iets in de Tour. Iets dat er ooit was en dat nooit meer terug zal komen: de stem van Theo Koomen. Niet de renners maakten de Tour, maar Theo. De Tour is ooit bedacht voor de radio, niet voor de tv. Dat wist Theo. Je had geen beelden nodig, alleen zijn stem en de verbeelding deed de rest. Hij zag dingen die niemand zag. Misschien waren ze ook niet eens gebeurd, dat deed er ook niet toe. Theo was kleurenblind, dat was een goed bewaard geheim. Het grootse deel van wat hij beschreef sproot voort uit zijn fantasie, maar juist dàt maakte zijn reportages zo geloofwaardig. Hij verstond de kunst om de verbeelding op de troon van de werkelijkheid te plaatsen. Dat kunnen alleen katholieken. Godfried Bomans kon dat, Theo Koomen ook. Theo volgde in zijn jonge jaren een priesteropleiding. Hij schreef zelfs een boek over het katholieke geloof: God bewaar me (1975). Ik heb me eens laten vertellen dat hij op zondagochtend in de Tour altijd zijn eigen Heilige Mis opdroeg in gregoriaans potjeslatijn. Via de helikopter was deze liturgie voor de hele tourkaravaan te volgen. Sanctus, sanctus, sanctus…..pleni sunt coeli et terra gloria tua. Hosanna in excelsis…..

Na mijn openingswoord gisteren, ondertekenden wethouder Isabelle Diks en erfgenaam Gerard de Koo de aangepaste overeenkomst tussen de familie De Koo en de gemeente Leeuwarden uit juli 1925. Voortaan is het weer mogelijk om wisselende tentoonstellingen te organiseren in het Pier Pander Museum. Deze tentoonstellingen mogen niet meer dan 50 procent van het oppervlak bedragen. Een heel redelijke eis van de erven, zo lijkt mij. Eind jaren tachtig ging dat heel anders. Toen organiseerde Pieter de Vries, de broer van de huidige HCL-directeur Geart de Vries, een aantal tentoonstellingen in het Pier Pander Museum onder de titel Tegen de Keer.

Daarvoor werden alle beelden van Pander terzijde geschoven. Gerard Groenewoud maakte bij die gelegenheid een foto van de beelden, die hij als vormgever twee jaar later gebruikte als cover voor de uitgave Beeldende Kunstenaars in Friesland. Bij de presentatie van die uitgave ontdekte ik tot mijn schrik, dat een van de beelden op de achtergrond een Hitler-snorretje op had. Jentjse Popma maakte zich daar toen heel boos over op de radio. Vervolgens moest ik komen uitleggen dat het beslist niet zo  bedoeld was.

Na afloop van het gebeuren gisteren was het een gezellige bedoeling met hapjes en drankjes in het HCL. Zo raakte ik nog aan de praat met wethouder Isabelle Diks, onder andere over Parnas. Voorafgaande aan de bijeenkomst in het HCL was er een persconferentie geweest over de ‘Omvorming cultuur in verband met kunst en cultuureducatie’. Isabelle was er nog helemaal vol van. Voor ik het wist werd ik door haar op sleeptouw genomen op weg naar het terras in de Prinsentuin. Daar werd mij het gemeentelijk beleid inzake Parnas nog eens klip en klaar uiteengezet. En na kwartiertje kwam het hoge woord eruit. Die column van mij over ‘subsidievreter Jan de Waard’ was echt beneden alle peil.

Een ambtenaar kan zich niet verdedigen, aldus Isabelle, en als ik voortaan weer iets over een van haar ambtenaren te melden had, dan kon ik haar beter even bellen, dan dit soort dingen op internet voor Jan en alleman ventileren. Dit is wat je noemt geen stijl, vond zij. Ik moest eerlijk toegeven dat ze hiermee een punt had. Maar – zo bracht ik hiertegen in:  wat te doen als dit soort geruchten mij van meerdere kanten ter ore komen en niemand durft er wat van te zeggen? Laat mij dan maar de klokkenluider zijn. Dat lucht op. En bovendien, ik  heb toch niets meer te verliezen.

Maar hoe moet het nu verder met Parnas? Het college van B&W zet de hakken in het zand, zo heb ik inmiddels begrepen. Isabelle wees mij op dat de financiële voorwaarden die de Raad vooraf heeft gesteld. Daarbinnen heeft zij het optimale voor Parnas proberen te behouden. Als de Raad het nu zonodig anders wil, dan moeten ze het maar zeggen, en vooral aangeven waar het geld dán vandaan moet komen. Isabelle stoort zich eraan dat ze nu als cultuurbarbaar wordt neergezet, terwijl ze toch echt hart voor de zaak heeft, ook voor de toekomst van de kunsteducatie in deze stad.

Leeuwarden zit in zwaar weer, dat werd me wel duidelijk uit haar verhaal. Het is een gemeente met relatief erg veel mensen die een bijstandsuitkering hebben en de druk op deze regeling neemt nog dagelijks toe. De tering moet naar de nering worden gezet, en er komen nog meer maatregelen aan. Binnenkort komt er een brief van de staatssecretaris die een ravage zal aanrichten op het terrein van de podiumkunsten, hoewel de grootste klappen op dit gebied in de Randstad zullen gaan vallen.

Maar waarom dan op Parnas bezuinigen en niet op de Harmonie? vroeg ik.  Je moet toch investeren in de toekomst en in de jeugd. Dat dure cultuurpaleis voor de podiumkosten heeft bovendien ook nog eens grote financiële tekorten! Het Gemeentebestuur, zo begreep  ik, stond voor een duivels dilemma. Het rapport destijds over ‘The big six’ – de zes grote cultuurinstellingen van Leeuwarden – gaf aan, dat al deze instellingen een optimale output hebben binnen de financiële beperkingen die zijn gesteld. Met de kaasschaaf bezuinigen, kon dus niet. Er moest met de hakbijl worden gewerkt.

Het blijft voor mij onbegrijpelijk, dat dan de kunsteducatie het eerste slachtoffer wordt. Maar daar kwamen we niet uit gisteren op het terras in De Prinsentuin. Ik vroeg nog aan Isabelle, hoe het toch mogelijk is, dat er in Leeuwarden allerlei dure panden niet optimaal gebruikt worden, terwijl Parnas nu haar centrale huisvesting zou moeten sluiten. Dat snapt een gewone  burger niet. Neem nou die ‘Blauwe Doos’ van de Infirmerie. Die heeft de Provincie met veel geld nieuw laten bouwen, nota bene voor de amateurkunst, maar wat gebeurt daar eigenlijk mee? Praat ze wel eens met haar collega Jannewietske de Vries over samenwerking tussen Provincie en Gemeente en een meer effectieve en integrale aanpak van de kunsteducatie? De scheiding van eerste- en tweedelijnsvoorzieningen is geen argument, want dat is ooit wel eens anders geweest.

Er wordt wel degelijk overlegd tussen Provincie en Gemeente, zo begreep ik van Isabelle. Jammer alleen dat we daar van buitenaf zo weinig over horen. Het lijkt erop dat Parnas eerst in het stof moet bijten, en dat we daarna pas opnieuw kunnen beginnen. Wat zonde toch, dat het allemaal zo moet gaan, terwijl het met een beetje goede wil misschien ook anders zou kunnen. Maar misschien ben ik weer te somber. Isabelle bedoelt het goed. En bovendien had ze gelijk, voortaan zal ik eerst even bellen, als ik weer iets vervelends over een van haar ambtenaren te melden heb. No hard feelings. Sterker nog, Isabelle,  het wordt niks zonder jou.

Onlangs zag ik op de inmiddels alweer ter ziele gegane zender Het Gesprek in een interview met Harry Mulisch. Hij werd aan de tand gevoeld door Frits Barend. ‘Bent u bang voor de dood?’ werd er gevraagd. Mulisch haalde de pijp uit zijn mond en riep: ‘Bang voor de dood? Hoezo bang voor de dood. De dood is niets en voor niets kun je niet bang zijn. Je kunt hooguit bang zijn om dood te gaan.’ Er verscheen iets van een twinkeling in de ogen van de oude schrijver. Kennelijk was hij zeer tevreden met deze spitsvondigheid.  Misschien had hij ook wel gelijk met die bewering dat de dood niets is. Ik verbaas me er alleen over, hoe iemand die zo helder kan denken, zo’n stellige uitspraak kan doen over een onderwerp, waar geen zinnig woord over te zeggen valt. Of de dood niets is, of niet niets is, daarover wordt nog altijd verschillend gedacht. Toch is het zo, dat niemand, maar dan ook niemand, op deze vraag een antwoord kan geven dat op zekerheid is gebaseerd.

Ik vond de triomfantelijkheid in het antwoord van Mulisch dan ook ongepast. Kort daarop las ik in de NRC een interview met Joke J. Hermsen. Zij schreef onlangs het boek Stil de tijd, een pleidooi voor een langzame toekomst. Ze sprak onder meer over Proust, over de eeuwigheidsglans die hij ervaart bij het genot van een mémoire involuntaire, als hij bij het eten van een madeleine wordt weggevoerd door zijn herinneringen. ‘Dan is hij bevrijd, van die ene tijd, van de kloktijd.’ zo stelde zij. ‘De tijd voelt voor hem eindeloos. Alsof de dood verdwenen is. Henri Bergson was zijn zwager. Het staat ook dicht bij het werk van Ernst Bloch. Voor Bloch was de dood niet het doel van het leven, maar een steeds weer opnieuw beginnen. Ik merk zelf dat mijn gedachten over tijd en het onzichtbare steeds dichter bij de klassieke noties van de ziel komen te staan.’

Hoe komt het dat dit soort tastende woorden op mij veel sympathieker overkomen dat de stelligheid waarmee Mulisch de dood tot niets verklaart? De dood als abstractie is misschien ook wel niets. Maar het is zo veel anders als iemand uit je directe omgeving plotseling overlijdt. Dan denk je meestal niet aan Mulisch, Proust, Bergson of Bloch. Dan denk je aan die specifieke persoon, aan zijn of haar leven, maar vooral aan al het mooie dat is geweest en met zo’n leven opeens verdwijnt. De dood vat het leven van een mens samen tot een beeld dat ontroert. Over de dood als abstractie kun je nadenken en filosoferen. Over de dood van een mens niet. Daarover kun je alleen maar zwijgen. De dood maant dan tot stilte en soms ook tot een wonderlijk gevoel van dankbaarheid dat jij deze bijzondere persoon heb mogen ontmoeten en leren kennen.

Vorige week werd ik opgeschrikt door het bericht dat Rika de Valk plotseling is overleden. Ze werd in haar slaap getroffen door een hersenbloeding op haar geliefde stek in de Dordogne. Gisteren viel de rouwkaart in de bus met een prachtig getekend portret van haar uit 1955. Ik heb Rika leren kennen als  een bijzondere en zachtmoedige vrouw. Ik herinner mij de avonden na een opening in de galerie in Harlingen, die zij samen met Jan de Valk met veel bezieling leidde. Bij zo’n maaltijd, omringd door een kring van gasten, was zij dan een stralend middelpunt. Ik herinner me ook dat prachtige weekend in Kortrijk, deze maand al weer drie jaar geleden. In een oude elektriciteitscentrale was de manifestatie Mijn vlakke land te zien, met kunstenaars en dichters uit Friesland en West Vlaanderen. Ook daar was Rika een stralend middelpunt. Ze was een vrouw met het nadrukkelijke charisma van een onnadrukkelijke aanwezigheid. Morgen zal ik naar Harlingen om afscheid te nemen. Deze week wordt Rika in stilte begraven. Ze is maar 67 jaar geworden.

UPDATE 11.53 uur. Ingezonden foto van Sjoerd S. Osinga: Rika de Valk in Kortrijk, september 2007.

Het is vandaag weer 1 september. Meer dan welke andere dag is dit elk jaar weer een beladen datum. De zomer is voorbij. Binnenkort nemen de spreeuwen weer bezit van de bomen achter in de tuin, om al het fruit, wat er nog over is,  in een orgastisch gekwetter weg te vreten. De datum 1 september is voor mij nog altijd verbonden met het einde van de grote vakantie. In de jaren dat ik zelf nog naar school ging, begon het nieuwe schooljaar altijd op 1 september. Dat kon ook wel eens 2, 3 of 4 september zijn, maar nooit 30 of 31 augustus. Men had in die tijd nog gevoel voor symboliek en van vakantiespreiding had nog niemand ooit gehoord. Leraren begonnen nog met een peptalk. ‘Als je vandaag niet meteen begint, begin je het hele jaar niet meer.’ Ik hoor het ze nog zeggen. Het was zaak om vanaf de eerste dag op scherp te staan. Vanaf 1 september dus.

1 september is voor mij ook al dertien jaar lang de datum die verbonden is met de dood van Prinses Diana. Eigenlijk was het zondag 31 augustus, dat het ongeluk gebeurde. Het nieuws sloeg bij mij in als een bom. Die hele zondag zat ik gekluisterd aan de tv. Ik zie nog de beelden van Tony Blair, geïnterviewd op weg naar de kerk. Ik zie de eerste bloemen rond Buckingham Palace. Het was het begin van een gigantische mediahype, die zich nooit eerder in deze omvang had aangediend. Die zondag was ook de laatste zomergast op tv: Hugo Brandt Corstius, de vader van de huidige presentator, u weet wel die kalende jonge man met vochtige ogen, die niet weet wie Jean Genet is. Hugo Brandt Corstius begon de avond met de mededeling dat bij beslist niets over Lady Di wilde zeggen. Die uitspraak schokte mij. Ik heb toen meteen de tv uitgezet. Wat een intellectuele arrogantie! Totaal blind ook voor het historisch belang van deze mondiale media-happening.

Soms denk ik wel eens, dat aanslagen van 11 september nooit hadden plaats gevonden, als Lady Di niet was verongelukt. Opeens werd duidelijk hoe televisie en emotie een monsterverbond aan kunnen gaan met de massa. Ik schreef die laatste zondag van augustus een tekst die de volgende dag in de krant verscheen. Op 1 september dus. ‘Lady Di was echter dan echt’, luidde de kop. Aan het slot verwees ik nog naar het lied, dat Elton John ooit schreef over de dood van Marilyn Monroe,  like a candle in the wind, niet wetend dat dit vijf dagen later – in aangepaste versie -  door diezelfde Elton John bij de uitvaartdienst gezongen zou worden. Alles was onecht aan dit lied, dat oorspronkelijk ook niet voor Lady Di geschreven was. Het werd ook niet eens live gezonden, maar was al een dag eerder opgenomen. En toch, toen ik de stem van Elton John hoorde – ‘live’ op tv – liepen de rillingen me over de rug. Ik geloof zelfs, dat ik toen heel even een traan gelaten heb. Er was iets voorgoed veranderd. Voortaan leefde ik in een wereld van voorgeprogrammeerde emoties. Alles gebeurt alsof je het zelf zo hebt bedacht. Zo onecht, dat het tegelijk weer echt wordt. Sterker nog: echter dan echt.

zie en luister