“De ervaring als jochie op de pont bij Buitenhuizen waar het Noordzeekanaal werd als een rivier in mij die uitstroomde en samenvloeide in zee, blijkt nog altijd een bron, wonderlijk
open gaan en vol raken in één. Zo stond ik later vol van eerbied voor dat door mij gespannen maar als open ervaren lege
vlak. In 1972 plaatste ik een levensgroot transparant zelfportret in een weids landschap. Open voor en naar alle kanten. “

Aldus Fred Landsman. Hij werd in 1941 geboren in Zaandijk en woont en werkt sinds 1975 in Holwerd. Zijn werk lijkt een brug te slaan tussen zijn vroegste ervaringen van het landschap in de Zaanstreek en de onmetelijke ruimte aan de noordelijke rand van Friesland. Gisteren was ik op zijn atelier in Holwerd. Ramon van de Werken was er ook. We willen een korte film gaan maken over het Wad en het werk van Fred. Tenminste als het gaat lukken, want er moet nog heel wat gebeuren. Alle notitieboeken lagen al klaar. Bijna veertig jaar lang op het Wad. Tekeningen. Aantekeningen. De ruimte als een gigantisch embryo. Een spiegel tussen hemel en aarde. Een reis door de tijd. Een reis naar je zelf. Terug naar de geboorte van alles. Als een astronaut op het Wad, een wereld zonder begin of eind.

Zie ook: www.fredlandsman.nl

De storm heeft Gysbert Japicx geveld, meldt de LC. Het is een wat treurig gezicht. Het lijkt wel Saddam Hussein. Dat beeld van Gysbert Japicx is overigens een verhaal op zich. Wat je noemt Friesland op zijn smalst. Het werd vervaardigd door Wilfried Put, destijds een piepjonge kunstenaar, net afgestudeerd aan de Rijksacademie in Amsterdam. Toen de eerste plannen voor het beeld werden gesmeed, zei mevrouw Faber – destijds directeur van de Fryske Kultuerried – ‘Dat moat wol goed, no.’ Het mocht dus beslist geen Friese kunstenaar zijn die de opdracht zou krijgen, en helemaal niet Jentsje Popma, want juist aan hem had ze een godsgruwelijke hekel. Dus toog Frou Faber naar de minister en sloot een deal. Als het Rijk zou meebetalen, dan mochten zij de kunstenaar aanwijzen die de opdracht zou uitvoeren. De minister heeft toen aan de directeur van de Rijksacademie gevraagd wie dat moest worden. Die koos voor een net afgestudeerde kunstenaar, Wilfried Put dus. Maar helaas, Wilfried Put kon de opdracht helemaal niet aan. Hij had ook nog nooit zo’n groot beeld vervaardigd. Vandaar dat het ook niet klaar was op het tijdstip van de onthulling in 1966. Uitstellen kon ook niet, want het ging om de vierhonderdste sterfdag van de grote Friese dichter. Dus werd er en gipsen model onthuld. Zo kreeg Friesland uiteindelijk het standbeeld dat het verdiende. Een middelmatig beeld, dat te laat werd opgeleverd door een kunstenaar die de opdracht eigenlijk niet aan kon. Bij de onthulling stormde het overigens ook al aardig zoals een filmpje op YouTube laat zien.

.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog stelde de minister van financiën van de Engelse regering aan Winston Churchill voor om een deel van het kunstbezit van de staat te verkopen, om zo de almaar stijgende kosten van de oorlogsvoering te kunnen financieren. Churchill zou toen geantwoord hebben met een van zijn vermaarde oneliners: “Then what are we fighting for?” Ik kende deze anekdote niet. Van de week hoorde ik hem voor het eerst uit de mond van Joop Mulder, artistiek directeur van Oerol. Hij was een van de insprekers op het Provinciehuis bij de behandeling van het plan van de Provincie Friesland en de gemeente Leeuwarden om culturele hoofdstad van Europa te worden.

Ik ben daarna is gaan uitzoeken op internet of het inderdaad waar is of Churchill dit letterlijk zo gezegd heeft. Zo ontdekte ik dat er tal van varianten van deze woorden in omloop zijn. Ook is niet duidelijk wanneer Churchill dit gezegd zou hebben, laat staat of hij dit ooit ook daadwerkelijk zo gezegd heeft. Maar ook als is het niet waar, dan is het in ieder geval mooi gevonden. Het citaat  werkt uitstekend als ondersteuning voor een pleidooi voor het belang van de kunst, of anders wel bij een protest tegen de bezuinigingen van de overheid op kunst en cultuur. Als we de kunst moeten verkopen, waar vechten we dan eigenlijk voor?

Maar klopt het ook wat hier wordt beweerd? Is de kunst het hoogste goed, dat we in laatste instantie zouden verkopen, als de nood aan de man komt en we ons met wapens moeten verdedigen? Vervang het woord ‘oorlog’ door de woorden ‘economische crisis’, en je staat voor het dilemma van vandaag. Wat is de kunst ons waard in tijden van crisis? Waar vechten we voor, als we de welvaart overeind willen houden? Toen ik vorige week gevraagd werd hier iets te zeggen bij de opening van deze manifestatie heb ik meteen ja gezegd. Niet omdat ik automatisch inga op elk verzoek om te demonstreren tegen de bezuinigingen. Integendeel. Als ik heel eerlijk ben, dan moet ik u bekennen dat ik niet in alle opzichten een tegenstander ben van het beleid van deze regering.

Het is een ongelukkig binnenkomer misschien bij deze tentoonstelling van vandaag. Bovendien ben ik dertig jaar lang zelf beroepsmatig werkzaam geweest in de sector beeldende kunst, en dan is het niet zo chique om nu te gaan spugen in je eigen bron. Meningen over de overheidssteun voor kunst en cultuur worden sterk bepaald door de positie die je inneemt in het veld. Belangen vertroebelen de standpunten en het is vrijwel onmogelijk om een onbevangen mening te hebben als je zelf – direct of indirect – baat hebt bij die overheidssteun. Misschien is dat ook een van de redenen waarom ik de huidige bezuinigingsgolf nu met andere ogen bekijk. Wiens brood men eet, diens woord men spreekt.

Maar los daarvan, een economische crisis is nog geen oorlog. We leven in een bevoorrecht deel van de wereld. Bovendien ben ik van mening dat een mens ook zonder kunst heel goed gelukkig kan worden. Kunst is geen halszaak voor ons bestaan. Vrede, veiligheid, gezondheid, armoedebestrijding en vrijheid van meningsuiting vind ik persoonlijk belangrijker dan kunst. Wat is dat eigenlijk kunst? Een woordje van slechts vier letters en in het Engels nog maar drie. Kunst is niet heilig, ook al zijn er mensen die ons dat wijs willen maken. Om u eerlijk te zeggen: Ik geloof niet in kunst. Ik geloof in kunstenaars.

Kunstenaars zijn van een ander ras. Het zijn mensen van elders die al duizenden jaren voor het venster staan, roepen in de woestijn, waanzin planten tussen vastgeroeste opvattingen, hun publiek beledigen, doof zijn als Beethoven, kromme vingers van de reumatiek hebben als Renoir, een tumor in hun hoofd hebben als Ravel, vrijwel blind zijn als Monet, moeten stelen om te eten als François Villon, om wier begrafenis gebedeld moet worden als bij Belà Bartók, maar die door niets en niemand zijn tegen te houden. Ik geloof in de kracht van de  verbeelding, maar dat is iets anders dan kunst. Die verbeelding is niet weg te vagen. Niet door een oorlog en niet door een crisis. Dat zelfbewustzijn miste ik wel eens in protesten in de afgelopen maanden tegen de bezuinigingen van de regering. De verbeelding is zelfs sterker dan de kunst zelf. Het beste kunstwerk – zo heeft Marcel Duchamp ooit beweerd – is een schilderij van Rembrandt dat gebruikt wordt als strijkplank.

Wat bedoelen we eigenlijk met dat hoogdravende woord ‘beschaving’? Zo’n honderd jaar geleden waren het  kunstenaars die zich keerden tegen de fundamenten van burgerlijke beschaving die als bankroet werd beschouwd. De beschaving van de brave burger, zo beweerde Marinetti, is gedoemd te verdwijnen, net zoals kathedralen, torens, vestingmuren en het pacifistisch ideaal’. Eerder al riep Alfred Jarry zelfs openlijk op  tot geweld: ‘Zodra ik de financiën van de banken heb gejat zal ik ze allemaal afmaken en hem dan smeren.’ Wie was hier eigenlijk beschaafd? Toch niet de kunstenaar zou je achteraf zeggen.

Bezuinigingen op de kunstsector betekenen dan ook zeker niet het einde van de beschaving. Ik heb dit jaar dan ook niet meegedaan aan de zogeheten Mars der beschaving. Dergelijke leuzen zijn volgens mij zwaar overdreven en zelfs op het hysterische af. Ze werken ook alleen maar averechts. Een Mars der verbeelding. Daar was ik in mee gaan lopen. De verbeelding, dat is waar mensen bang voor zijn, die zelf geen verbeelding hebben: de dorknopers, de regelneven, de managers, de mensen die alleen kunnen tellen en plannen. Dié mensen zijn als de dood voor de verbeelding van de kunstenaar. ‘Als de verbeelding uit de wereld is verdwenen,’ schreef Baudelaire, ’kunnen er alleen nog minnaars van prostituees en minnaars van de wolken bestaan.’

Wat ik sympathiek vind aan deze manifestatie is dat kunstenaars in het verweer komen met hun eigen middelen. Negenentwintig kunstenaars, die aangesloten zijn bij BAS, geven op geheel eigen beeldende wijze hun reactie op het kunstbeleid van deze regering. Zij demonstreren niet met voor de hand liggende leuzen, maar de met de producten van hun verbeelding. Wie geen oog heeft voor het belang van beeldende kunst kan alleen door de kunst zelf overtuigd worden van het tegendeel.

Onlangs sprak ik de van oorsprong Friese kunstenaar Hans van Houwelingen die bezig is met een kunst opdracht voor het nieuwe Provinciehuis in Leeuwarden. Hij verbaasde zich erover dat de kunstwereld zich zo makkelijk opzij laat zetten door deze rechtse regering en niet haar eigen politieke kracht aanwendt. Kunst is niet alleen maar autonoom en waardevrij, maar heeft altijd ook zelf politieke implicaties. Omgekeerd zouden politici veel kunnen leren van de verbeelding van kunstenaars. Het is soms tenenkrommend om te zien hoe politici het belang van de Euro en  steun aan Griekenland aan hun kiezers proberen uit te leggen en tegelijk wijzen op de noodzaak van meer bezuinigingen.

Met dat soort paradoxen hebben kunstenaars doorgaans veel minder moeite. Kunst is het domein bij uitstek van de paradox en het is vreemd dat politici die kwaliteiten van de kunstenaar niet weten aan te wenden om hun moeilijke boodschap te verkondigen. Omgekeerd is het vreemd dat kunstenaars niet hun eigen verbeelding inzetten als wapen tegen deze al te rigoureuze bezuinigingsplannen. Welnu, met deze manifestatie bij BAS wordt Hans van Houwelingen op zijn wenken bediend. Het zijn immers de kunstenaars die hier zelf laten zien waartoe hun verbeelding is staat is, en daar kunnen heel wat politici jaloers op zijn.  Als we de verbeelding niet meer hebben ….. Then what are we fighting for?”

( Openingswoord bij de expositie Cultuurbeleid?, BAS, Sneek).

Daarna leek hij er genoeg van te hebben
 en zijn reputatie in één klap te grabbel te gooien. In september 1909 verliet zijn vrouwen hun zes kinderen en ging hij ervandoor naar Europa met Mamah Borthwick Cheney, de vrouw van een goede vriend en buurman. 
Ze woonden een jaar lang in Italië en Duitsland en keerden daarna terug, overigens zonder wroeging. Mamah Cheney vroeg een scheiding aan; Frank 
Wright woonde enige tijd op zijn oude adres voordat hij zijn permanente band met zijn minnares bevestigde. Hij bracht haar onder in Taliesin, een 
toevluchtsoord vlak bij Spring Green, Wisconsin, een project waaraan hij 
maandenlang had gewerkt en waar hij zelf ook zoveel mogelijk tijd doorbracht. Wrights gestaag groeiende reputatie zorgde ervoor dat deze affaire meer werd dan een plaatselijk schandaaltje. (….) Vervolgens overkwam Wright een vreselijke trage
die, die er paradoxaal genoeg voor zorgde dat zijn sociale omgeving hem weer 
min of meer in genade aannam. In augustus 19i4, toen Wright in Chicago ver
bleef, kwam een immigrant uit Barbados die in Taliesin als kok werkte in een acute psychose terecht en vermoordde zeven mensen, onder Wie Mamah Cheney en haar twee kinderen. Wright uitte zijn rouw in een gedrukte grafrede, 
waarin hij haar wezenlijke goedheid benadrukte. Bovendien beweerde hij dat 
hun band had bestaan uit een hogere vorm van liefde die slechts voor weinigen 
was weggelegd. Ooit was hij de spreekwoordelijke bourgeois geweest, maar nu 
nam Wright de identiteit aan van een gewonde bohemien. Een aantal kennissen uit zijn vroegere milieu leek dit een goed moment om hem te vergeven.

Uit : Peter Gay, Modernisme, de schok der vernieuwing (2007)

Het afgelopen jaar zijn verschillende van uw naaste medewerkers vertrokken, soms al na een paar maanden, zoals uw persoonlijk assistent. Hoe komt dat?

“Het museum is in beweging. De organisatie is in het verleden veranderd en zal ook in de toekomst veranderen.”

U bent hier bijna twee jaar. De heropening komt eraan. Dit is een geschikt moment om meer te vertellen. Mensen wachten met spanning.

“Ik kijk ook zo uit naar de toekomst.”

Je gelooft het niet, maar dit zijn de letterlijke antwoorden van Ann Goldstein, directeur van het Stedelijk Museum, in een interview in de NRC van donderdag j.l.  Er klinkt al enige tijd felle kritiek op haar functioneren. Het SM was in de afgelopen jaren keer op keer negatief in het nieuws. De opening van de nieuwbouw moest een aantal malen worden uitgesteld en de renovatie pakt €4,5 miljoen hoger uit. Ann Goldstein communiceert slecht en weet haar beleid niet te verkopen. In het openbaar zegt ze er ook nauwelijks wat over. Onder de titel ‘Stedelijk heeft acht jaar verprutst’ schreef Christiaan Braun enkele weken terug een openbare brief in de NRC , waarin hij de Raad van Toezicht van het SM verantwoordelijk stelde. Hij verzocht de hele raad wegens ‘wanprestatie’ af te treden.

Gisteren werd bekend dat het Fries Museum ruim een jaar dicht gaat. Opeens kreeg ik een déja vu. Is Saskia Bak soms de Ann Goldstein van Leeuwarden? Ook bij het Fries Museum hapert er nog al wat de laatste jaren, en niet alleen in de communicatie. Evenals in het Stedelijk Museum is in het Fries Museum een hoofdconservator benoemd die tussen de directeur en de conservatoren in staat. De kans om van de verbouwing een creatieve periode van experiment te maken is door het Fries Museum jammerlijk gemist. Dat in de tunnel af en toe nog wat jonge kunstenaars mogen exposeren is vooral te danken aan druk van buitenaf, anders was de staf van het Fries Museum in een jarenlange winterslaap weggedommeld.

Buro Leeuwarden moest dicht en de conservator moderne kunst Toos Arends is inmiddels naar Assen vertrokken. Waarom? Uit frustratie? Dat krijgt cultuurminnend Leeuwarden niet te weten, vooral ook omdat noch de Leeuwarder Courant, noch Omrop Fryslân tot nog toe de moeite hebben genomen om hier eens kritisch naar te gaan kijken. Het vertrek van Toos Arends werd niet eens in een persbericht meegedeeld. Ik heb het in ieder geval nergens gelezen, behalve in de regionale media van Groningen en Drenthe, waar haar nieuwe baan een nieuwsfeit was. Wanneer de vacature voor conservator moderne kunst door het Fries Museum wordt ingevuld is niet bekend.

Toen het Stedelijk Museum dichtging, zo’n acht jaar geleden, had ik spijt dat ik geen flesje had gevuld met een etiket erop: ‘De lucht van het Stedelijk’. Ik heb nog altijd heimwee naar het oude Stedelijk Museum, waar ik als kind voor het eerst in aanraking kwam met moderne kunst. Begin jaren zestig zag ik daar de spraakmakende tentoonstellingen Bewogen Beweging en Dylaby en ik raakte gefascineerd door het beleid van Sandberg.  In die tijd was het Stedelijk nog een museum voor iedereen. Tegenwoordig is het vooral en chique plek voor sponsoren en andere bobo’s. Wonderlijk genoeg heb ik geen heimwee naar het oude Fries Museum. Ze mogen van mij die  krottenboel aan de Turfmarkt snel afbreken. Maar dat ik nu met spanning uitkijk naar het de opening van het nieuwe Fries Museum, kan ik ook niet zeggen. Wat gaan ze daar eigenlijk doen? In het persbericht van het Fries Museum las ik hierover het volgende:

Het nieuwe Fries Museum gaat over de Friezen en over Friesland, een eigenzinnig stukje ‘buitenland in Nederland’. Over de elf steden en het platteland, de haat-liefde verhouding met het water, de zoektocht naar het typisch Friese en de plek van Friesland in de wereld. De schilderijen van Gerrit Benner, het zwaard van Grutte Pier, de film De Overval: samen vertellen ze het verhaal van Friesland.

Daar krijg je volgens mij geen honderdduizend bezoekers mee binnen. Je mag blij zijn als je het eerste jaar de helft haalt en dan zakken de cijfers weer naar het oude niveau. Je kunt nu ook ‘vriend van het Fries Museum‘ worden. Een wonderlijke actie. Je wordt toch ook niet vriend van een stiltecentrum! Wat de hedendaagse kunst betreft heeft het Fries Museum de boot gemist. Museum Belvedère werpt zich steeds meer op als the place to be.  Zelfs de internationale fotografiemanifestatie Noorderlicht zal voortaan niet meer in het Fries Museum te zien zijn. Directeur Ton Broekhuis wijkt uit naar Museum Belvedère, omdat bij bij Saskia Bak voor een dichte deur kwam te staan. Die zien we in Leeuwarden dus nooit meer terug. Dat soort blunders is onvergeeflijk. Zo’n houding is ook een culturele hoofdstad als Leeuwarden onwaardig.

Ann Goldstein is nu eindelijk Nederlands aan het leren. Ik heb me laten vertellen dat Saskia Bak inmiddels een spoedcursus Fries gevolgd heeft op Terschelling. Ze slaat inmiddels ook allerlei Frieszinnige taal uit, terwijl ze voorheen niet veel moest weten van het – in haar ogen – nogal chauvinistische karakter van de Friese cultuur. Erg overtuigend klinkt dat allemaal niet. Ook niet wat ze onlangs te vertellen had in de tweeledige documentaire van Omrop Fryslân, Salang ‘t de wyn fan de wolken waait…., waarin ze in discussie ging met Goffe Jensma en Abe de Vries. Bij die uitzendingen kneep ik mijn tenen dicht, maar ik was niet de enige zo heb ik inmiddels begrepen.

Een hedendaags museum moet midden in de samenleving staan. Ook in perioden van overgang en verbouwing. Juist zo’n transitiefase – als  de pretentie wat minder hoeft te zijn – biedt mogelijkheden om het publiek op te zoeken met eenmalige activiteiten zoals lezingen, debatten, guerrillakunst in de stad, bijzondere publicaties, filmprogramma’s etc. Ook biedt zo’n periode  ruimte voor uitwisselingen met andere musea die in een vergelijkbare overgangsfase verkeren.

Afijn, noem maar op. Wat dat betreft kan Saskia Bak zelfs nog een voorbeeld nemen aan het Stedelijk Museum, dat op zijn minst activiteiten blijft organiseren al dan niet in samenwerking met collega-instituten in de stad. Over dat alles hoor je bij het Fries museum helemaal niets. Ze gaan daar een jaar lang in retraite. Gesubsidieerd navelstaren, anders kan ik het niet noemen. En iedereen in Friesland vindt het wel best. Die Ann Goldstein krijgt tenminste nog de wind van voren.  Op de Turfmarkt heerst voortaan een vredige windstilte. Salang ‘t de wyn fan de wolken waait….

Bij de sculptuurmanifestatie in Münster in 1987 plaatste Katharina Fritsch een geel geschilderde kopie van een Madonnabeeld zomaar op het plaveisel, midden tussen het winkelende publiek. Binnen de korte keren was het beeld verdwenen. In de jaren tachtig was de stedelijke ruimte het domein geworden van een shoppende menigte die weinig oog meer had voor helden of heiligen, al dan niet op een sokkel. Het standbeeld is uit de tijd. Zelfs het monument – zo lijkt het – heeft zijn beste tijd gehad. Zijn wij anno 2011 nog wel in staat om een monument op te richten, een kunstwerk om te gedenken?  De symbolen die tegenwoordig worden gecreëerd ter herinnering aan een gedenkwaardig persoon of gebeuren excelleren vaak in softheid en zoetsappigheid. Onze cultuur biedt geen voedingsbodem meer voor heldhaftige symbolen. Onze hedendaagse helden leven niet op de Olympus, maar op het podium van de massamedia. De waarden waar onze helden voor staan hebben niets te maken met vaderlandsliefde, eenheid en noblesse. De kunst van het fascisme en het communisme wist het wel, die beeldde een trotse fiere arbeidzame mens uit. Maar met de ideologieën is ook de heldhaftige mens begraven.

Een monument past slecht in een wereld die geteisterd wordt door onzekerheid. De kunst biedt geen symbolen waaraan de mens van vandaag zich vast kan houden. Integendeel, de kunst reflecteert zichzelf. Enige jaren geleden pleitte Anna Tilroe voor het opnieuw bedenken van collectieve symbolen in de openbare kunst. De beeldende kunt kunst mocht volgens haar niet zomaar voorbijgaan aan de opkomst van het populisme. De kunst moet nieuwe symbolen aandragen, symbolen die een nieuw gevoel van gemeenschap kunnen creëren als tegenwicht voor het misplaatste gemeenschapsgevoel dat het populisme propageert. En dat alles natuurlijk op een kwalitatief verantwoorde manier, want kunstenaars houden niet van clichés en simplificaties.

Onlangs hoorde ik de kunstenaar Hans van Houwelingen – die zich al jaren bezighoudt met de problematiek van het monument – iets vergelijkbaars beweren. Hij verbaasde zich erover dat de kunstwereld zich zo makkelijk opzij laat zetten door deze rechtse regering en niet niet haar eigen politieke kracht aanwendt. Kunst is niet alleen maar autonoom en waardevrij, maar heeft altijd ook politieke implicaties. Omgekeerd zouden politici veel meer gebruik kunnen maken van de politieke kwaliteiten van kunstenaars. Het is soms tenenkrommend om te zien hoe politici het belang van de Euro en  steun aan Griekenland aan het volk proberen uit te leggen en tegelijk wijzen op de noodzaak van meer bezuinigingen. Met dat soort paradoxen hebben kunstenaars doorgaans veel minder moeite. Kunst is het domein bij uitstek van de paradox en het is vreemd dat politici die kwaliteiten van de kunst niet weten aan te wenden om hun boodschap te verkondigen.

De woorden van Tilroe hebben destijds heel wat losgemaakt in de Nederlandse kunstwereld. Ze raakten een gevoelige snaar en riepen bij menigeen weerstand op. Bestand tegen kritiek en tegenspraak zijn ze ook zeker niet. Zo kun je je afvragen of de kern van de bewering wel hout snijdt. Is de kunst op zichzelf juist geen symbool geworden. De hedendaagse vrijheid van de individuele kunstenaar met al zijn ontoegankelijke of provocerende uitingen heeft als nooit tevoren een symbolische waarde gekregen. De moderne avant-garde heeft zich laten leiden door het esthetisch concept van een ongenaakbare kunst die zich juist onttrekt aan de directe verstaanbaarheid van het symbool. Juist in zijn ontoegankelijkheid werd de moderne kunst voortgedreven door een negatieve kritiek, zoals Adorno heeft beweerd. Daarin lag de belofte. Daarin lag het verzet.Die belofte heeft de kunst meegenomen ook toen bleek dat ‘de grote verhalen’ – en daarmee ook het bestaansrecht van de avant-garde zelf – voorgoed voorbij leken te zijn.

Ik denk dat de roep van Anne Tilroe om de herinvoering van het collectieve symbool wat te veel vroeg van de hedendaagse kunstenaar. Toch raakte zij met haar ogenschijnlijk oneigentijdse beschouwing wel degelijk aan open zenuw. De kunst van tegenwoordig lijkt niet meer in staat om collectieve waarden te verbeelden, laat staan om nieuwe symbolen daarvoor aan te dragen. Neem de hedendaagse productie van literatuur en poëzie in Nederland, wat heeft die nog te vertellen over de wereld van vandaag? Maar ook de beeldende kunst, voorheen toch de hofleverancier van collectieve symbolen, heeft de symboliek in de ban gedaan.

Maar is dat erg? In hoeverre heeft kunst ooit bijgedragen aan maatschappelijke cohesie? Was het niet eerder de ideologie van kerk, staat of de heersende klasse die in vroeger tijden voor dit maatschappelijk bindmiddel de basis vormde? Kunst kan collectieve waarden niet beschermen en ook niet creëren. Net zomin als Minister van Onderwijs ouders kan leren hoe je kinderen moet opvoeden.  Alles van waarde is weerloos, schreef Lucebert. En toch, die intrinsieke staat van weerloosheid van de kunst hoeft nog niet te impliceren dat je als kunstenaar waarden, die in het geding zijn, niet hoeft of moet verdedigen.

Maar hoe zijn die nieuwe collectieve symbolen dan te verbeelden? We kunnen de erfenis van de naoorlogse vernieuwingen in de kunst niet zo maar aan de kant schuiven. Na de formele experimenten van de jaren zestig en zeventig en de verdere onttakeling het symbolische beeld in de jaren tachtig en negentig is ‘beeldende’ kunst al lang niet meer wat ze ooit is geweest en dat zal ze ook nooit meer worden. De aandacht voor de pure vorm heeft de symbolische inhoud van het beeld voorgoed in een ander licht gezet. Die Gestaltsprong is onomkeerbaar. We kunnen niet zomaar de beeldtaal van vóór de oorlog transplanteren naar onze tijd. De collectieve symbooltaal van weleer is in feite onbruikbaar voor de actualiteit.

Voorts rijst de vraag of de hedendaagse massamedia niet de rol van de kunst hebben overgenomen als het gaat om het creëren van nieuwe symbolen. Persfoto’s kunnen een iconische waarde krijgen. Symbolen hebben iets, wat iconen niet hebben. Een symbool heeft een laag die existentieel en universeel is los van de ideologische scheidslijnen in een oorlog of een conflict. Een symbool verbeeldt iets wat structureel niet te verbeelden is, een soort gat in de menselijke existentie, die door het symbool juist open wordt gehouden en niet in wordt ingevuld. Een icoon betekent met één beeld alles verbeelden binnen een bepaalde context. Dat kan ook het menselijk lijden zijn, maar altijd een lijden van daar en toen of hier en nu. Een icoon sluit af. Er valt een loden deur dicht. Je kunt alleen maar huiveren of bidden, maar niet. Een symbool echter laat altijd iets van betekenis open, waardoor het een bindende werking krijgt die het icoon ontbeert.

Hoe dan ook, ik zou willen, dat iemand eens een fraai geïllustreerd boek schreef over al die foute monumenten die in de twintigste eeuw in Europa zijn gebouwd. Laat een reisbureau eens een rondreis organiseren langs die gedenkplaatsen van de dood. De twintigste eeuw was een de eeuw van oorlog, The age of extremes, zoal de historicus Eric Hobsbawm dat zo treffend noemde in zijn gelijknamige boek. De foute monumenten getuigen nog steeds van al die extremiteiten die in naam van volk en vaderland in Europa zijn begaan. Over een paar honderd jaar weet niemand meer wie goed of fout was destijds. Dan vertellen alleen nog deze ruïnes van steen het verhaal van een foute eeuw. Voor zover ze nog overeind staan tenminste. De meest foute monumenten zijn inmiddels al afgebroken of verwoest.

Het Holocaust-monument in Berlijn staat nog niet zo lang overeind. Twee jaar geleden heb ik het met eigen ogen gezien. Of beter gezegd ervaren, want te zien valt er niet zo veel. Je moet dit monument ondergaan, of er in ónder gaan. De ontmenselijking van het nazisme zou alleen op deze wijze tot het bewustzijn van de hedendaagse mens kunnen doordringen, zo dacht de maker, de Amerikaanse architect Peter Eisenman. Het resultaat is een mislukking. Rondlopend tussen dit monotone raster van granieten blokken, waande ik mij eerder in een verlaten attractie van de Efteling of een futuristisch knekelveld dat een vage herinnering oproept aan de verzakte graven van het kerkhof Père Lachaise in Parijs. Het ontzagwekkende en onbenoembare onheil van de Holocaust is hier gedegradeerd tot een labyrintisch uitje in de stedelijke ruimte.

Maar zelfs een labyrint wekt meer ontzag. Nergens immers voelt men zich verlaten in dit monument. Overal zie je de uitgang. Zelfs kinderen hebben het al gauw gezien en gaan op balorige wijze verstoppertje spelen. Ik zag een jonge Duitse huisvader die wanhopig probeerde zijn luidruchtige koters tot stilte te manen, maar er was geen houden aan. Die kinderen deden precies waar dit monument toe uitnodigt: klooien en keten. Ik heb begrepen dat Richard Serra, die als medeontwerper aanvankelijk met Eisenman heeft samengewerkt, zich al in een vroeg stadium heeft teruggetrokken. Om principiële redeneren. Het was volgens hem onmogelijk om de Holocaust in een monument te gedenken.

Die terecht verwoorde onmacht zegt veel over de hedendaagse kunst in het algemeen en dit monument in het bijzonder. Het minimalisme is de enige beeldtaal die nog rest voor voor wat de verbeelding te boven gaat. Het monument ter herdenking van de aanslagen op de Twin Towers werd uiteindelijk een sober bassin met vallend water en de namen van de slachtoffers. De westerse wereld kent geen symbolen meer. Er is geen collectieve beeldtaal voorhanden om iets onbevattelijke nog in beelden te vatten. Het is ieder voor zich en het grote niets voor ons allen. De crisis van het monument is een symbool op zichzelf geworden. Een monument als symbool voor de crisis. Zelfs in onze diepste ervaringen is er niets wat wij delen, geen beeld dat kan worden opgetrokken als een zuil in de lege hemel.