Hallo Huub,
ik zag dat je op je weblog naar de mijne verwees; ik heb een teller op mijn weblog die ondermeer ook bijhoudt via welke andere site bezoekers komen. Vandaag – dat wil zeggen woensdag – waren het er elf die de surfsprong vanaf huubmous.nl waagden. Dat is meer dan tien procent van wat er op een doorsneedag bij mij komt lezen, of in elk geval kijken.
Overigens komen er, dat zal je vast plezieren, ook nog altijd mensen op mijn site terecht via het artikel ‘Asing Walthaus is een lul’.
Groeten,
Asing

Dat valt me nog mee Asing. Eergisteren had ik een piek in mijn bezoekersaantallen. Schrijf over een dode en je grafiek springt omhoog. Tja, die titel Asing Walthaus is een lul vind ik nog altijd heel sterk. Zoiets bedenken is één, maar je moet het ook nog doen. Misschien kun je dit nog eens als voorbeeld gebruiken bij een van je colleges op de school voor de journalistiek, onder het motto: ‘Bedenk een goeie krantenkop.’ Als je jouw naam intypt op Google, verschijn ik op nummer drie. Dat valt me ook nog wel weer mee. Type de volgende namen in, dan lees je een log van mij op het daaropvolgende rangnummer:

Asing Walthaus 3 en 4
Sytse Singelsma 2 en 3
Wim van Krimpen 3
Renee Waale 8
Jannewietske de Vries 6 en 7
Bertus Mulder 7
Anita Andriessen 3.8 en 9
Abe de Vries 4
Rimmer Mulder 2 en 3
Piet Meerdink 4
Oeds Westerhof 1 !

Overigens, als je Michaël Zeeman intypt, zie je onderaan de pagina een verwijzing naar mijn log ‘Een toespraak van Michaël Zeeman’.  Als je geen bezwaar hebt, dan gebruik ik deze gegevens vandaag voor mijn log.

Nou goeie.
Huub

Zie en luister

Ooit heb ik mij voorgenomen om het boek De civitate Dei van Augustinus te herlezen vanuit de optiek van cyberspace. De stad Gods zou dan de virtuele ruimte zijn, dis zich langzaam over de aarde uitspreidt en zich er uiteindelijk mee verenigt. Cyberspace als antithese van de werkelijkheid, die uiteindelijk opgaat in een nieuwe synthese als de technologie zo ver is dat de virtuele werkelijkheid één op één gesimuleerd kan worden. Het hemelse Jeruzalem zou zich dan aandienen op internet, om uiteindelijk in computersimulaties volledig gesimuleerd te worden in een nog onbekend werkelijkheidsuniversum. Het mystieke lichaam van Christus zou niet incarneren in de terugkeer van de Verlosser op aarde, maar excarneren uit een legerschare van lichamen die ooit gaan uitstromen in de nieuwe, virtuele ruimte van het eeuwige Jeruzalem. Kortom: The Matrix als Apocalyps.

Of het waar is of niet, dit perspectief maakt me soms bijna dronken van geluk. Een nieuw onsterfelijkheid gloort aan de horizon, als straks het menselijk bewustzijn gedownload kan worden. Mijn ziel zal zich dan definitief losmaken van mijn lichaam en een heel nieuw leven gaan leiden op internet. Ik zal mijn vleugels definitief uitslaan in aan andere wereld. Ik zal niet meer spreken, maar gesproken worden. Mijn ware stem zal verstommen, zoals hij ooit stom was in de schoot van mijn moeder. En als het waar mag zijn, dat mijn nieuwe stem waarheid spreken mag, dan zal ik spreken over deze gebroken heuvels in dit aardse tranendal. Ik zal zingen over een eeuwige glorie vanuit een diepe gelukzaligheid. Als het waar is dat er een keuze zal bestaan tussen hier en daar, tussen deze aardse werkelijkheid en een nieuw hemels Jeruzalem, dan zal ik op weg gaan. De rivieren zullen zich vullen met tranen van vreugde en de bergen zullen gaan kantelen.

zie en luister

Laatst zag ik bij de ALDI een apparaat waarmee je oude grammofoonplaten digitaal kon omzetten naar een CD. Ik had het bijna gekocht, maar ik realiseerde mij opeens dat dit onbegonnen werk is. Als ik eindelijk alles heb omgezet, zou ik ontdekken dat alles inmiddels al op internet staat. Het duurt niet lang meer of de hele wereld staat op internet. Zo ontdekte ik laatst dat mijn boek De kleur van Friesland ook al voor de helft op het net te lezen is. Mijn uitgever had er niet eens wat van vernomen. Zo gaat dat tegenwoordig. Waar gaat dit heen? zou je zeggen. Het copyright is een middeleeuws begrip aan het worden en wat dit betekent voor het economisch systeem schijnt nog niemand echt te beseffen.

In Zweden is onlangs een nieuwe politieke partij opgericht, die veel aanhang verwerft bij jongeren, zo hoorde ik gisteren van mijn zoon Jurriaan. Het is de Piratenpartij. Ook in Nederland is er al een variant van deze beweging. De downloadpraktijken op internet doorkruisen de economische belangen van de multinationals, maar je schijnt er juridisch ook haast niets tegen te kunnen doen. Wereldwijd ontwikkelt zich een schaduweconomie die op geheel andere waarden is gebaseerd, dan de vrije markt van het kapitalisme. Nog even en het is weer net als in de oorlog. Dan kun je een pond suiker krijgen voor een antieke vaas of een olieverfschilderij. Maar zover is het nog niet. We gaan eerst nog even met zijn allen op Wilders stemmen en daarna breekt pas echt de pleuris uit.

Maar alle geheid op een stokje. Dat apparaat van de ALDI hoef ik niet, want op YouTube is tegenwoordig steeds meer te zien. Zo ontdekte ik gisteren een prachtige clip van Marcel Amont uit 1962. Marcel Amont is anno 2009 in Nederland vrijwel geheel in de vergetelheid geraakt. Begin jaren zestig echter werden van hem ook hier veel platen verkocht. Ikzelf heb nog een EP-tje van hem uit 1962. Daar staat ook Un mexicain op, een heel aanstekelijk liedje. Destijds was het een zomerhit, zoals dat tegenwoordig heet. Ik had nooit eerder bewegende beelden van Marcel Amont gezien, maar zijn performance is werkelijk opzienbarend. Wat een talent! Hij schijnt nog steeds op te treden in Frankrijk, maar dat hoef ik niet mee te beleven. Een paar jaar terug had je ‘s avonds laat  zo’n programma  op TV5, waar je allerlei oude knarren met klapperend kunstgebit hun chansons van vroeger zag zingen. Dat is ontluisterend om te zien. Nee, geef mij maar de Marcel Amont van toen. Daar kan niemand tegen op, zelfs geen piratenpartij.

zie en luister

Van de week tijdens de poëzie-avond in De Bres vroeg Aly van der Mark mij hoe ik aan dat leuke filmpje wes gekomen bij mijn log over het roken. “Gewoon op You tube ‘roken’ intikken”, zei ik.  Nu is het geloof ik iets ingewikkelder, want je moet ‘smoking Roxy’ intikken en dan vind je hem al gauw. Iets vinden is geen kunst meer tegenwoordig. Alles ligt voor de hand door even door te klikken. Zo ontdekte ik – inderdaad door eventjes door te klikken – dat er nog veel meer leuke filmpjes over roken op Youtube te vinden zijn. Zelfs hele spannende filmpjes. Er blijkt een apart genre te zijn voor liefhebbers, waar ik het bestaan nooit van geweten heb en dat ik maar ‘softe rook-porno’ zal noemen. Ogenschijnlijk is er niets te zien, geen confronterend bloot of een traag verstijvende tepel, laat staan een aanstootgevende erectie of een shockerend ‘cumshot’. Het enige wat je ziet is een aantrekkelijk ogende, jonge vrouw, die op extreem sensuele wijze een sigaret of een sigaar rookt door uiterst traag te inhaleren.

Eigenlijk zijn deze filmpjes veel opwindender dan heel wat expliciet voor de camera vertoonde en eindeloos herhaalde seksuele handelingen of masturbatiegebaren. Het roken, zo blijkt hier, is de oervorm van de erotische lichaamstaal. Vooral omdat de mond en de lippen er intens bij betrokken zijn, biedt het roken een mogelijkheid om de manuele en orale semiotiek van de verleiding tot een ware kunstvorm te verheffen. Als de camera inzoomt in de wijd opengesperde mond, van waaruit een dichte sluier omhoog dwarrelt in ronde kronkelingen van rook die hun oorsprong vinden in de verborgen holte van de keel, dan stijgt de sensuele opwinding tot ongekende hoogte. Ongemerkt wordt de rook de drager van een met lust beladen fluïdum dat diep in de longen infiltreert en weer uitstroomt in de atmosfeer. Er wordt een ring gesmeed van verlangen. De rook ontkluistert de begeerte en verlaagt de drempel op weg naar het donkere domein van de drift.

Het erotisch rook-ritueel voert de spanning tergend langzaam op. Uiteraard is ook het samenspel tussen handgebaren, het traag tuiten van de lippen en afwisselend opensperren en weer dichtknijpen van de oogleden een belangrijke factor in bij de overdracht van de erotische prikkel. Ook kleine kirrende en kreunende geluiden afgewisseld met haast onhoorbare fluisterwoordjes verhogen het libido-stimulerend effect. Let vooral ook op het quasi schuchtere lonken van de tong. Roken is een uiterst subtiele vorm van onweerstaanbaar verleiden, zo realiseerde ik mij. Het is gecodeerde porno die voor je ogen in rook opgaat. De seksuele betovering is zo suggestief, omdat de orale manipulatie van de rook zich richt op de handeling van het roken als zodanig, waardoor het appèl op het verlangen van de beschouwer achteloos gecamoufleerd lijkt te worden. De rook versluiert de ontmanteling van de drang tot penetratie.

Joost Zwagerman definieerde pornografie ooit als ‘uitingen die het doel hebben om iemand anders geil te maken’. Welnu, ik denk dat deze filmpjes in alle opzichten aan deze eis voldoen. Daarom is het ook zo wonderlijk dat ze gewoon op Youtube te zien zijn. Elk openlijk vertoon van seks of geweld wordt doorgaans meteen van dit beeldkanaal verwijderd, maar deze softe rook-porno blijft gewoon staan. Bij een enkel filmpje is de regisseur kennelijk iets te ver gegaan, want als je daar op klikt krijg je niets te zien. Censuur dus van de rook-porno. Kennelijk was dat geen softe maar harde rook-porno. Een apart genre voor de echte liefhebbers, waar je wellicht een andere site voor moet bezoeken. Maar dit is porno die geen porno is en toch weer wèl. Hieronder volgt een voorbeeld. Gaat u er rustig voor zitten, want het duurt zowat tien minuten. Ontspan u. Laat u gaan en zet alle poorten van uw zintuigen wagenwijd open. U bent gewaarschuwd. Voor opwinding moet worden gevreesd.

Zie en luister

“Het niet-ruilen, niet-te-gelde-maken maar opbergen en dus sacraliseren van objecten, onttrekt de objecten niet zomaar aan het circuit van gift en tegengift. Het gaat eerder om een excessieve vorm van gift, omdat hij de equivalente ruil te buiten gaat, de ruil met identificeerbare individuen of groepen, en zelfs die met geesten of voorouders van wie men de eisen kent, of tegenover wie men een meetbare schuld heeft. Door zo’n excessieve gift probeert de mens een omgang te vinden met de onmeetbare schuld die hij heeft tegenover een onbekende, geheime ander, namelijk de godheid die aan de oorsprong staat van de excessieve gift van de wereld en het leven.

Voor de religieuze mens is het leven geen objectief gegeven, maar iets wat gegeven wordt. Men kan het gegeven leven nooit bezitten zoals men andere dingen kan bezitten; men kan het slechts blijven krijgen, door het voortdurend weg te geven. Elke ‘primitieve’ samenleving probeert deze grondsituatie in een systeem van giften en tegengiften te economiseren, maar uiteindelijk speelt dit ruilen zich af tegen de achtergrond van een excessieve gift-van-de-wereld, waarvan de waarde onmeetbaar en onvergelijkbaar is. Deze gift is onontvangbaar: het leven dat men ontvangt blijft van de Ander. Het enige antwoord hierop is een exces, zoals in het geval van de grafgiften: een gift van een enorme hoeveelheid waardevolle voorwerpen, geschonken aan wezens waarvan men nooit kan weten of de gift hen enigszins behaagt.”

Frank Vande Veire, Een gift voor de levende doden

In veel primitieve samenlevingen was het de gift, die mensen samenbond, zodanig zelfs dat vijandige stammen respect voor elkaar konden opbrengen en in vrede konden samenleven. In het ritueel van de potlatch: de excessieve gift, een antropologisch fenomeen dat door Marcel Mauss in al zijn facetten beschreven is. Oorspronkelijk werd de potlatch gehouden om de levenscyclus te vieren, zoals de geboorte van een kind. Het was een ritueel van een massaal verkwisten en weggeven van luxegoederen, soms zelfs de vernietiging daarvan. Potlatch was de bezwering van vervreemding, het uitdrijven van kwaad en geweld.

Marcel Mauss

Marcel Mauss heeft het fenomeen ‘de gift’ als een alternatief opgeworpen voor de traditionele – op berekening en winstbejag gebaseerde – economie.  Mauss’ gedachten over de gift, zoals verwoord in Essay sur le don (1924), hebben veel filosofen geïnspireerd, vooral degenen die op zoek waren naar een meer humanistische basis voor de intermenselijke verhoudingen binnen een (nieuwe) economische structuur. Een van die filosofen was Bataille. Hij nam Mauss’ theorie van de gift als vertrekpunt voor een algehele economie van offer en verkwisting.  Potlatch  is in feite de hoogste vorm van geven. Het is een ritueel dat de kunst overstijgt. Het is pure poëzie, sterker nog, het is poëzie in actie, de ware performatieve poëzie.

Voor de situationisten onder leiding van Guy Debord werd de potlatch het ultieme verzet tegen de traditionele economie. De wetten van de economie liggen tegenwoordig aan de basis van alles, zelfs aan de basis van de kunst. In het spoor van Mauss werd Bataille de eerste echte theoreticus van de potlatch. Guy Debord zou de tweede worden. Potlatch was een belangrijke inspiratiebron voor de revolte van mei ’68 in Parijs, de eerste en tot nog toe laatste revolte tegen de spektakelmaatschappij. De poëzie lag opeens op straat. Onder de straatstenen lag het strand. Omdat de potlatch per definitie onomkeerbaar is -  zoals een offer dat ook is – is de potlatch het instrument bij uitstek om de absurditeit van overconsumptie binnen het traditionele economische systeem aan het licht te brengen.

Guy Debord

Volgens de situationisten was de tribale gift het bewijs bij uitstek dat individuen wel degelijk harmonieus konden samenleven, zelfs in een gestructureerd economisch systeem. Die economie moet echter op een andere manier libidinaal verankerd worden. Het is de taak van de kunst om dat aan het licht te brengen. Het leven moet niet op narcisme en winstbejag zijn gericht, maar op zich oriënteren op erotisch altruïsme. Op de antropologische logica van het geven in plaats van het nemen. Op de gave van de gift. Op de fatale strategie van de uitverkoop: het nieuwe anarcho-communisme.

In de jaren zestig was antikapitalisme en antifascisme het devies van de opponenten van de koude oorlog ideologie. De avant-garde devalueerde in die tijd tot een trend in de cultuurindustrie, een modegril in dienst van de consumptiemaatschappij. Het artistieke experiment was niet langer subversief en stond niet meer haaks op de gevestigde orde. Het inzicht won terrein, dat er een gouden navelstreng bestond die de avant-garde verbond met de belangen van de elite en het grootkapitaal. Kunst maakte deel uit van een systeem, dat alleen nog ontregeld kon worden door de kunst als zodanig op te heffen. Een jonge generatie groeide op, die radicaal brak met de idealen van hun ouders. Een nieuw soort idealisten begon met zijn gang door de instituties. Dezelfde idealisten die nu in de beklaagdenbank staan, omdat zij de vaderrol in de verweesde samenleving niet op zich wilden nemen.

Ik denk dat een alternatieve economie nog altijd mogelijk is, een economie van de nutteloosheid, van de verkwisting, van het wegwerpen, van de rituele gift, van de potlatch. Door het implanteren van alternatieve economiesystemen kunnen fatale processen wellicht omgebogen worden. De exponentiële versnelling waarin de wereldeconomie gevangen zit (overproductie, overconsumptie, uitputting van grondstoffen, uitschakeling van vrije energie en creativiteit) leidt vroeg of laat onherroepelijk tot een catastrofe. We kunnen de ogen sluiten voor dit gegeven, maar dan gaat de boel absoluut naar de verdommenis. We zullen alternatieve spelsystemen moeten uitvinden die mensen weghalen uit hun kokergedrag en kokerdenken. De wereld moet opnieuw met zinloosheid worden geïnjecteerd.

Timothy Leary

De vraag is natuurlijk of je deze alternatieve economie binnen of buiten het bestaande systeem (of misschien zelfs de bestaande orde) moet creëren. Dat is het dilemma van de sixties: ‘drop in’ of ‘dop out’.  Had Timothy Leary dan toch gelijk met zijn ‘Turn on, tune in, drop out’. Bestaat  er eigenlijk nog wel zoiets een ‘outside’ buiten het systeem? Loopt elke poging tot ontsnapping niet dood in het labyrint?  Wordt elke daad van verzet niet voortdurend door het systeem geïncorporeerd? Vooralsnog ga ik er vanuit dat er binnen het systeem nog het een en ander mogelijk is. ‘Dit spel’, zegt Hamlet, ‘geeft me de ban waarin ik het geweten van de koning vangen kan’. Dit spel, zeg ik, geeft me de ban waarin het systeem wellicht een heel klein beetje kan ontregelen. Vraag me niet naar concrete toepassingen. Die heb ik niet. Ik heb alleen wat vage ideeën. Ik type wat woorden op een scherm, that’s all.

Het internet is het domein bij uitstek waar de potlatch opnieuw gepraktiseerd kan worden. Potlatch is een daad die de logica van de tijd doorbreekt. Er is de gever, het geschenk en nog iets dat niet te benoemen valt, iets mysterieus waarin het verlangen zich uitkristalliseert tot iets nieuws. Internet maakt potlatch magisch. Internet is een nieuw publiek domein, waar kunst, literatuur en poëzie onmiddellijk en onomkeerbaar als een offer worden afgestaan aan een anoniem publiek. De lezer is een afwezige leegte, die onmiddellijk aanwezig is in een ogenschijnlijk andere dimensie. Schrijven op internet is het geven van een excessieve gift. Een afstand doen van woorden die onomkeerbaar zich verwijderen in een onpeilbaar lege ruimte. De vernietiging van de tekst als tijdloos momentum is een proces dat zich voltrekt op internet.

Internet is de stroom van de tijdloze tijd, en tegelijk de uitgestrektheid van de ruimteloze ruimte. Internet is magisch, als een wormgat in de tijdruimte. Internet is spiritueel, omdat het woord zich losmaakt van zijn materiële drager (het tablet, het papier, de rol, het boek). Het woord is letterlijk stroom geworden en leeft onder ons. Het woord stroomt. De taal wordt vloeibaar. Het spreken verwijdt zich tot geschreven tekst, omgekeerd lost de tekst zich op in het gedruis van het spreken. Daarmee keert de magisch-orale aura van het gesproken woord terug in het domein van de geschreven taal. Internet is het vruchtwater voor het levende woord in een dode wereld. Internet is een gift voor de zombies.

zie en luister

Telecomdata worden van nu af aan een jaar bewaard. Dit heeft de Tweede Kamer vorige week besloten. Dat betekent dat e-mails, surfbewegingen, sms-berichten en gegevens over telefoongesprekken voortaan een jaar lang ter beschikking staan van de overheid. De angst voor het terrorisme heeft het weer eens gewonnen van de zorg voor de privacy. Het valt me steeds weer op hoe weinig weerstand dit soort maatregelen oproepen. Er schijnt nog even over gedebatteerd te zijn in de Kamer, maar dat ging meer over de termijn van bewaring, dan over het principe. We vinden het heel gewoon dat de overheid alles van ons weet. Wie niets te verbergen heeft, hoeft zich ook nergens druk over te maken, zo luidt de redenering. Het zijn alleen de enkelingen, die iets in hun schild voeren, die hier last van hebben.

Ik betwijfel echter of dit wel waar is. We zijn hard op weg naar een Big Brother samenleving. Camera’s in het publieke domein zijn al heel normaal geworden. Niemand die zich daar nog over opwindt. Databestanden kunnen heel makkelijk gekoppeld worden, zodat je hele hebben en houden voor Jan en alleman toegankelijk is. De digitalisering van de communicatie heeft een enorme transparantie teweeg gebracht. Er is weinig dat nog verborgen blijft. Wie zich werkelijk aan dit soort ontwikkelingen wil onttrekken zal zich als een wereldvreemde Walter de Rochebrune in een tuinhuisje moeten verschansen, zonder computer en telefoon. De techniek is stilaan de vijand van de mens aan het worden. Maar het vreedzaam verzet van Henri David Thoreau en Frederik van Eden bestaat niet meer. We beleven de tijd van de Unabomber die zich schuil hield in een houten hut diep in de bossen. Het is de van de paranoïde angsten. Vluchten kan niet meer. Big Brother ziet alles, weet alles en onthoudt alles.

De hut van de Unabomber

Hoe gaan mensen zich op den duur gedragen als je weet dat je overal bespied wordt? Wat betekent dit voor het normale vertrouwen dat je mensen stelt? Vertrouwen is niet meer dat  je geeft of ontvangt, maar dat je veilig wordt gesteld door de digitale methodieken van beveiliging. Vertrouwen is er alleen als het gecheckt kan worden. Uiteindelijk betekent dit dat het normale vertrouwen dat mensen altijd in hun omgeving hebben gesteld gaat verdwijnen. Je gelooft niemand meer op zijn woord. Je gelooft het pas als zijn gedrag is na te checken als dat nodig is. We beleven de overgang van een discipline-maatschappij naar een controle maatschappij.  Dat creëert angstige en volgzame mensen en brengt een verlies aan geborgenheid en verantwoordelijkheid met zich mee. De publieke sfeer is aan het verworden tot een tot object van ultieme veiligheidszorg. Hoe kun je je nog verzetten tegen een maatschappelijk systeem dat als een alziend panopticum zijn burgers in altijddurende bewaring heeft gesteld?

Deze ontwikkelingen voltrekken zich geruisloos, stapje voor stapje. Als de maatregelen in één keer zouden worden doorgevoerd, zou er een massaal verzet volgen. Maar het is telkens een klein beetje pricacy dat moet worden ingeleverd. Bange mensen hebben daar geen enkel bezwaar tegen. Ze vinden het wel prettig, als er voortdurend op hun gelet wordt. Ze zouden immers toch nooit hun mond opendoen, als er iets gebeurt wat hen niet zint. Laat een ander maar op de blaren zitten, dat wil zeggen: de mensen met een grote mond, de klokkenluiders, de onruststokers, degenen die Big Brother bij voorbaat niet willen vertrouwen. Fenomenen als verburgerlijking en vertrutting grijpen om zich heen, naarmate de controle-maatschappij verder oprukt. Dissidente geluiden worden dan bij voorbaat verdacht. De zondebok gaat deel uit maken van een alomtegenwoordig systeem van bespieden dat ongemerkt overgaat in intimidatie. Iedereen gaat in de pas open. Big Brother is watching you. Straks vraagt hij nog of je wilt gaan marcheren.

Misschien ben ik wat overgevoelig voor dit soort fenomenen, maar mijn intuïtie laat mij doorgaans niet in de steek als het om ongelegitimeerde uitoefening van macht gaat. Van de week hoorde ik dat bij Keunstwurk, de instelling waar ik tot voor kort werkzaam was, uitgaande e-mails van werknemers door de directeur worden gecheckt, terwijl hierover geen enkele afspraken zijn gemaakt. Een e-mailprotocol is het minste wat een bedrijf of instelling moet hebben, alvorens werknemers van hogerhand digitaal worden bespied in hun doen en laten. Ik heb meerdere keren zelf ondervonden dat mijn gedrag op internet door mijn werkgever werd bespioneerd, zonder dat hierover openlijk werd gesproken, noch vooraf noch achteraf.  Dat is een vorm van illegale machtsuitoefening, waaraan paal en perk moet worden gesteld. Big Brother rukt op, ook in alledaagse werksituaties op kantoor.

Toch is ‘Big Brother’ wellicht niet de juiste metafoor om al deze benauwende ontwikkelingen aan te duiden. Het is immers geen dictatoriale macht die ons in zijn greep heeft gekregen, maar een reeks afspraken die we – al dan niet democratisch – gezamenlijk hebben genomen of weldra zullen gaan nemen. De zorg voor onze veiligheid wordt daarbij steeds meer uitbesteed aan de techniek. Die ontwikkeling maakt deel uit van een bredere tendens: de toenemende ‘outsourcing’ van individuele verantwoordelijkheid. In feite ligt daar het fatalistische besef aan ten grondslag dat de samenleving als geheel – in casu de burgers zelf – dit soort problemen niet meer kan oplossen. De verantwoordelijkheid voor veiligheid is geen taak meer van het individu, zelfs niet van degenen die daartoe zijn aangesteld. De techniek is die verantwoordelijkheid van ons geruisloos aan het het overnemen.

Dit stille proces van ‘outsourcing’ van verantwoordelijkheden hangt samen met een nieuw fenomeen dat ons in de greep heeft gekregen en dat de filosoof Slavoi Zizek heeft aangeduid als ‘interpassiviteit’. In tegenstelling tot de ‘interactiviteit’ van de nieuwe media wordt het individu – mede onder invloed van diezelfde interactieve media – steeds meer ‘interpassief’. Engagement, betrokkenheid, verantwoordelijkeheid en veiligheid worden in toenemende mate gedelegeerd aan de techniek van het systeem. Big Brother is niet onze vijandige grote broer, maar onze collectief ingehuurde, anonieme uitzendkracht die ons uit naam van het systeem voortdurend bespiedt. Deze groeiende interpassiviteit van de burgers gaat onvermijdelijk ten koste van de ‘civil courage’, de zo af en toe broodnodige burgerlijke ongehoorzaamheid, de impuls om het onrecht van het systeem als zodanig aan de kaak te stellen. We gaan dan ook een tijd tegemoet van toenemende burgerlijke volgzaamheid. Lafheid wordt de norm. Deze vorm van collectieve disciplinering door de techniek leidt niet tot een nieuw beschavingsoffensief, eerder tot het einde van de beschaving.

zie en luister

‘De voortgaande uitbreiding van de technische reproduceerbaarheid van het artefact heeft met de komst van het internet een omslagpunt bereikt waarin ze overgaat in de onbeperkte bereikbaarheid van alle tekst, beeld en geluid. Die overgang van reproduceerbaarheid naar onbeperkte beschikbaarheid is ook een omslag van gelijktijdige en tijdsbepaalde leverantie naar permanente beschikbaarheid en daarom ongelijktijdige consumptie. Nu is er al sprake van ‘uitzending gemist’, waarmee programma’s die op een vast tijdstip zijn uitgezonden op elk moment kunnen worden afgespeeld op het internet. Dat veronderstelt nog dat er een tevoren bekende programmering is waarop iedereen die uitzending had moeten zien. Juist dat synchrone arrangement wordt ondermijnd met de voortdurende beschikbaarheid op het internet van tv-programma’ en wat niet al. Daarmee gaat de gelijktijdigheid, noodzakelijke voorwaarde voor de collectieve beleving, verloren. Het ‘grote publiek’ valt uiteen en raakt gefragmenteerd in evenzo vele afzonderlijke consumenten die elk een eigen tijdrooster volgen.’

Abram de Swaan, Het signaal is ruis geworden, het kunstwerk in het tijdperk van zijn onbeperkte beschikbaarheid

Als we Abram de Swaan mogen geloven dan leven we in een tijd die gekenmerkt wordt door ‘de gelijktijdigheid van het ongelijktijdige’. ‘Uitzending gemist’ lijkt een metafoor te worden voor de ingrijpende ervaring dat niets voortaan meer te missen valt. Alles is voortaan altijd en overal voor handen. Vroeger kon je nog wel eens zeggen dat je iets per ongeluk gemist had, maar dat kan niet meer. De technologie van de nieuwe media heeft elke vluchtweg afgesneden. Je kunt de telefoon niet meer uitzetten, want een e-mail komt altijd aan. Alleen lees je het bericht op een ander moment, zoals je ook een uitzending bekijkt op een tijdstip dat het je uitkomt. De media doen aan ‘tijdspreiding’ met het gevolg dat er geen tijd meer resteert waarin niets meer gebeurt. De 24-uurs economie heeft elk uur productief gemaakt. De koopzondag heeft het shoppen tot een eeuwigdurende bezigheid getransformeerd. Alles gebeurt tegelijk, en nooit meer synchroon op één moment. De gelijktijdigheid van het ongelijktijdige splijt de wereld in een oneindig pluralisme. Er is niet meer één werkelijkheid, maar er zijn voortaan talloze werkelijkheden naast elkaar. De wereld versplintert en wordt één. Dat is de vreemde paradox die de nieuwe media teweeg brengen.

Die ontwikkeling is natuurlijk niet van vandaag. Eigenlijk is alle techniek erop gericht om gelijktijdigheid te creëren. De perfectionering van transportmiddelen streeft naar de gelijktijdigheid van de geografisch ruimte. Eén uur besparing van reistijd tussen twee wereldsteden vereist een miljarden-investering in het spoorwegnet, maar we hebben het er graag voor over. Afstand is tijd en hoe sneller een afstand overbrugd kan worden, hoe gelijktijdiger we overal kunnen zijn. Maar met de versnelling van het transport verdwijnt ook de verloren tijd van het reizen. Die verloren reistijd is de prijs voor de gelijktijdigheid van het ongelijktijdige. ‘Beam me up. Scotty’ van Star Trek is de ultieme droom van de techniek. Er bestaat straks geen afstand meer. Je kunt dan tot in de verste uithoeken van het heelal gelijktijdig opduiken, door je eigen lichaam radiografisch te laten ‘verzenden’ in de ruimte. Aanwezigheid in het hier en nu is slechts een golfpatroon van elementaire deeltjes dat heel goed overgeplaatst kan worden naar elders. Het gevolg is dat er geen pauze meer zal bestaan. Met de ultieme verdwijning van de reistijd zal ook elk moment van rust uit de wereld verwijderd zijn. ‘De wereld gaat aan vlijt ten onder’, zoals Max Dendermonde al in de jaren vijftig voorspelde.

De gelijktijdigheid van het ongelijktijdige werd al in het begin van de vorige eeuw ontdekt door mensen die zich met geschiedenis bezig hielden. Het verleden is nooit te beschrijven als een zich gelijktijdig voltrekkend gebeuren. Ontwikkelingen lopen nooit synchroon, maar voortdurend ‘uit de pas’. Er is altijd sprake van vertraging en ongelijktijdigheid, niet alleen tussen centrum en periferie, maar ook in de faseverschillen waarin ontwikkelingen zich naast elkaar kunnen voltrekken. ‘De gelijktijdigheid van het ongelijktijdige ‘ is een begrip dat ooit Hans Jaffé in de kunstgeschiedenis werd geïntroduceerd om de polyfonie aan te duiden, die ontstaat doordat verschillende generaties van kunstenaars zich gelijktijdig aandienen in het heden. Jaffé ontleende dit begrip aan de ‘generatietheorie’ die de Duitse kunsthistoricus Wilhelm Pinder al in 1926 had ontwikkeld in zijn boek ‘Das probleem de Generation in der Kunstgeschichte Europa’s’. Daarmee wilde Pinder afrekenen met Wölfflins strakke lineaire schema voor de opeenvolging van stijlen. Volgens Pinders ‘generatietheorie’ volgen stijlen elkaar niet lineair op, maar schuiven over en langs elkaar heen in een ritmische wisseling van generaties. Jaffé maakte dankbaar gebruik van Pinders gedachten om het stijlpluralisme in de moderne kunst een theoretisch kader te geven.

Met andere woorden, de ‘gelijktijdigheid van het ongelijktijdige’ is niet een nieuw fenomeen, maar er is wel iets nieuws mee aan de hand. Het fenomeen grijpt steeds meer om zich heen. Er is sprake van een eenparige versnelling in de gelijktijdigheid van het ongelijktijdige. ‘Uitzending gemist’ is een metafoor voor de nieuwe ervaring dat het ‘hier en nu’ zijn urgentie verliest. Je kunt alles zien wat geweest is. Niets verdwijnt, want het blijft eeuwig bewaard in een almaar verder uitdijend virtueel universum van beelden. In totaal 16.000 mensen hebben vorige week op Nederland 2 de documentaire gezien ‘Huub Mous op zoek naar de Kleur van Fryslân’. Dat zijn er niet zoveel. Het redelijk mooie weer heeft mogelijk parten gespeeld. Hoeveel kijkers ’s avond nog naar de herhaling op Omrop Fryslân hebben gekeken weet ik niet. Ook gisterochtend werd de documentaire herhaald op Nederland 2, waar nog geen kijkcijfers van bekend zijn. En dan is er natuurlijk altijd nog ‘uitzending gemist’. Vluchten kan niet meer. We leven in een tijd van de gelijktijdigheid van het ongelijktijdige, waarin het heden voor eeuwig blijft voortbestaan.

Zie en luister