Het is begin 1970. In de aula van het Sint Ignatiuscollege wordt een hearing gehouden over een kwestie die de katholieke gemoederen in Nederland danig in beroering brengt: het celibaat. Op de laatste zitting van het Pastoraal Concilie in Noordwijkerhout, die van 4 tot 7 januari van dat jaar had plaatsgevonden, was deze kwestie op de spits gedreven. Dit Pastoraal Concilie was  in 1968 op initiatief van kardinaal Alfrink van start gegaan met als doel de hervormingen van het Tweede Vaticaanse Concilie te bespreken en in de Nederlandse situatie in te voeren.

Het waren roerige tijden. De top-down structuur van de Kerk leek in korte tijd plaats te maken voor een structuur van onderop. Voor dit democratiseringsproces was Nederland willens en wetens een soort proeftuin geworden. Aan het Pastoraal Concilie waren verkiezingen vooraf gegaan voor de benoeming van Pastorale Raden, waarin leken inspraak zouden krijgen bij beslissingen van allerlei aard. Mijn voormalig klasgenoot van het Ignatiuscollege, Hans Kraan, werd gekozen in de Pastorale Raad van het Bisdom Haarlem. Hij is op de foto in het midden te zien met zwarte bril en sigaret in de hand. Geheel rechts zit pater Van Kilsdonk. Hans nam ook deel aan de plenaire vergaderingen van het Pastoraal Concilie in Noordwijkerhout.

Het jaar daarvoor, in april 1969, hadden Hans en ik tijdens de Paaswake de pastorie bezet van onze parochiekerk in de Watergraafsmeer, de Martelaren van Gorkum. Met Hans ben ik in juni 1969 ook naar Münster geweest, dat in die tijd – evenals Nijmegen – een centrum van theologische vernieuwing was. Daar bezochten we ondermeer Leo Dullaart, die samen met Hans in de redactie zat van het tijdschrift ‘Tegenspraak’ dat in Nijmegen werd uitgegeven en een brug wilde slaan tussen theologie en marxisme. Hans had zich in die tijd diep in deze materie gestort. In korte tijd ontwikkelde hij zich tot een behoorlijk radicale marxist en verloor stilaan zijn belangstelling voor theologische zaken. Ik zelf begreep niet zoveel van dit soort ontwikkelingen. Daar was ik destijds te chaotisch voor, soms zelfs psychotisch.

Toch hebben Hans en ik in die tijd veel gepraat en gedebatteerd. In de zomer van 1971 vroeg hij mij of ik een kamer wilde huren in zijn huis. Hij woonde destijds in de Wakkerstraat, een zijstraat van de Middenweg, in het huis waaruit zijn ouders in 1969 waren vertrokken. Hans woonde boven en ik sindsdien beneden, maar mijn kamer fungeerde vaak als huiskamer. De meest wonderlijke mensen kwamen hier over de vloer, onder wie nog al wat radicale marxisten uit Duitsland, van wie het me achteraf niet zou verbazen dat ze later bij de RAF zijn terechtgekomen. Maar ook theologen van diverse pluimage, zoals professor Ben Hemelsoet bij wie Gerard Reve examen moest doen voor zijn toetreding tot de rooms-katholieke kerk in 1966. Ik heb in dat huis in de Wakkerstraat tot 1973 gewoond. Toen bekoelde onze vriendschap, maar later zijn we opnieuw met elkaar in contact gekomen. Hans woont al sinds jaren in Maastricht.

Wakkerstraat, Amsterdam

Maar terug naar de foto uit 1970. Pas de laatste jaren begin ik mij opnieuw te interesseren voor de radicale ontwikkelingen die zich in de jaren zestig in katholiek Nederland hebben voltrokken. Pas nu begrijp dat er veel meer aan de hand is geweest. Het ging niet alleen om kwesties inzake seksualiteit en celibaat, die alle aandacht op eisten, ook internationaal, maar vooral ook om een fundamenteel probleem dat daaronder lag. Wat speelde was een conflict dat zich al jaren lang had voortgesleept en in de jaren zestig juist in Nederland tot uiting kwam. Je kunt zeggen dat dit probleem al tijdens de oorlogsjaren was ontstaan. De geharnaste katholieke kerk die sinds eeuwen autoritair van bovenaf werd bestuurd kwam juist in die tijd onder druk te staan.

In de jaren van de Duitse bezetting werden ook katholieken teruggeworpen op morele dilemma’s die universeel waren. Daarnaast begonnen katholieke intellectuelen zelfstandig opvattingen te ontwikkelen, inhakend op nieuwe tendenzen in de wetenschap en de filosofie. De gijzelaars in Sint Michielsgestel discussieerden over een nieuw Nederland van de oorlog. Dat zou een maatschappij moeten worden zonder zuilen en zonder hokjesgeest. Door die vernieuwing in denken, die overigens in de praktijk heel moeizaam te realiseren bleek, werd de greep van het Vaticaan na de oorlog stilaan minder. Er kwam ruimte voor een sociaal bewogen katholicisme dat zich ging richten op de problemen van de moderne tijd. Meer nog dan protestanten werden de katholieken in de eerste jaren na de oorlog aangetrokken door het socialisme.

In Rome zag men kort na de oorlog met lede ogen aan hoe met name in Frankrijk zich nieuwe ontwikkelingen voltrokken die ook elders invloed kregen. In Frankrijk had zich al voor de oorlog de zogeheten ‘nouvelle théologie’ gevormd en ontstond stilaan een soort ‘links katholicisme’, eerst bij de arbeiders-priesters van de jaren veertig en later bij de linkervleugel van de christelijke vakbonden in de jaren vijftig. Bovendien insprireerde het existentialisme, dat na 1945 vanuit Parijs kwam overwaaien, menig katholiek in Nederland tot een personalistisch humanisme dat de vertrouwde zuilen oversteeg. Bij al deze ontwikkelingen werd de theologie steeds meer horizontaal opgevat, niet zozeer als een leer over de goddelijke openbaring, maar meer als een opdracht voor de verandering van de wereld in het hier en nu.

De encycliek Humani Generis, die paus Pius XII in 1950 had doen uitgaan, werd in Nederland vrijwel genegeerd. Juist in deze encycliek werd gewaarschuwd voor de gevolgen van de modernisering en verwereldlijking, zoals de historische interpretatie van Bijbel en dogma. De goddelijke waarheid is door de menselijke ratio uit de schepping te herleiden, maar dat wil niet zeggen dat de menselijk natuur gevrijwaard is van ernstige dwalingen. Sterker nog, de menselijke natuur is juist tot dwaling geneigd, niet alleen door de werking van de zintuigen en de verbeelding, maar ook door de diep gewortelde begeerte die voortkomt uit de erfzonde. Een mens heeft een verlangen naar het goede maar is basaal geneigd tot het kwade.

Waterlooplein, 1956

Kortom, de maakbaarheid van de wereld, die door linkse katholieken werd gepredikt, kende zijn grenzen. Maar dat was in de tijd van de wederopbouw een moeilijk verkoopbare boodschap. Het mandement van de Nederlanders bisschoppen in 1954, waarin katholieken werd verboden om PvdA te stemmen en ontraden om naar de VARA te luisteren, werd door de meeste katholieken intellectuelen in die tijd niet echt serieus genomen. De doorbraak-socialist Anton van Duinkerken bijvoorbeeld weigerde aan openbare discussies over deze kwestie deel te nemen, omdat hij het als een vergissing zag, die van tijdelijke aard zou blijken te zijn. In feite kreeg hij daarin gelijk. Het klimaat onder de vooraanstaande katholieken in het Nederland van de jaren vijftig was overwegend progressief. Ook in dit zo oersaaie decennium, waarin Nederland door Willem Frederik Hermans ‘een gaskamer van verveling’ werd genoemd, voltrok zich in katholieke kringen een vergeten revolte die tegen Rome was gericht.

Vandaar ook dat er in Nederland een vruchtbare bodem ontstond voor de hervormingen van de jaren zestig zoals die hun beslag kregen in het Tweede Vaticaans Concilie en het aansluitende Pastoraal Concilie Noordwijkerhout. De democratisering van het roomse bolwerk leek juist in Nederland een aanvang te nemen. Er ontstond een open klimaat waarin alles bespreekbaar werd. Door de vrijmoedigheid waarmee de verschillende thema’s besproken konden worden trok het Pastoraal Concilie Noordwijkerhout ook veel aandacht in het buitenland. Katholiek Nederland was ‘hot’ in die tijd. Geregeld werden er cameraploegen van CNN op Schiphol ingevlogen om verslag te doen van de ontwikkelingen.

Misschien is het juist wel die grote media-exposure geweest die de aandacht afleidde van het werkelijke probleem dat aan de orde was. Nogmaals, het conflict tussen Nederland en Rome ging niet alleen over de pil en het celibaat, maar over twee botsende opvattingen in de theologie. De ‘theologie van onderop’ versus de ‘theologie van bovenaf’. De secularisering tegenover een middeleeuwse genadeleer. Het hete hangijzer was de ‘Nieuwe Katechismus’, die in 1966 in Nederland was opgesteld op verzoek van de bisschoppen.

De jezuïet pater Piet Schoonenberg SJ was hiervan in de samensteller geweest. Samen met de jongere Edward Schillebeeckx was hij de belangrijkte vernieuwer in de Nederlandse theologie, waarbij werd voortgeborduurd op de eerdere ontwikkelingen in Frankrijk. Schoonenberg was hoogleraar dogmatische theologie aan de Universiteit van Nijmegen. De inhoud van deze Nieuwe Katechismus stuitte al gauw op fundamentele bezwaren bij de Congregatie voor de Geloofsleer in Rome, maar die bezwaren werden in Nederland wederom niet serieus genomen.

Limburg, 1995

Deze Nieuwe Katechismus werd gekenmerkt door een immanent godsbeeld. God handelt met de handen van de mens. Er is dus geen fundamenteel onderscheid tussen God en mens. Daarmee werd de aloude opvatting van de goddelijke natuur, die geheel los staat van het menselijk willen en handelen, als een overleefde gedachte weggeworpen op de vuilnisbelt van de kerkgeschiedenis. God werd een verhaal dat de mens in de geschiedenis realiseert. Er was geen sprake meer van een bovennatuurlijke genade, alleen nog in die zin dat de genade van God de mensen dichter bij elkaar brengt in de naastenliefde, waarvoor Christus als voorbeeld had gediend.

God doet dus niets buiten de mens om. Ook de sacramenten werden op deze wijze opgevat. Bij het doopsel ontvangt het kind geen bovennatuurlijke gave. De bedienaars van de sacramenten handelen niet in naam van Christus op aarde. Het priesterschap werd voortaan in wezen een functioneel ambt en niet langer begiftigd met een bovennatuurlijke gave. Vanuit zo’n theologische visie is het slechts een kleine stap om alles wat tussen wereldlijke haken wordt gezet dan ook meteen maar te elimineren. Als het sacrale tot een dergelijk minimum wordt gereduceerd, dan is God zelf binnen de kortste keren verdwenen.

Dat laatste is ook gebeurd. De katholiek Kerk in Nederland is grotendeels verdampt ten gevolge van het snelle proces van secularisering dat zich in de tweede helft van de jaren zestig heeft voltrokken. Het conflict met Rome dat daarna zijn beslag kreeg in de uiterst controversiële bisschopsbenoemingen, was in feite al in de kiem aanwezig. Dat wil zeggen, in een nieuwe theologische opvatting die geen theologie meer was, een opvatting die zo werelds was, dat God als in een tovertruc verdween. Het theologisch debat is in katholiek Nederland nadien ook grotendeels verstomd. Alles wat resteerde was het fossiel daarvan. Een telkens weer oplaaiend conflict met Rome dat zich toespitste op uiterlijkheden, maar het theologische kernprobeem onaangeroerd liet.

Alkmaar, 2001

Het dringend verzoek dat de theoloog Schillebeeckx deed tijdens het Pastoraal Concilie in Noordwijkerhout om daadwerkelijk een theologisch antwoord te formuleren op de problemen van de moderne tijd werd niet ingewilligd. Katholiek zijn werd eerder levensstijl dan een vorm van geloof. Het werd een manier van maatschappelijk handelen, zonder theologische diepgang. Sterker nog, zonder een waarlijk theologisch besef. God zelf verdween uit de theologie en dat proces was onomkeerbaar. Om die reden heeft de secularisering in Nederland vrij baan gekregen, met alle rampzalige gevolgen van dien.

Het katholicisme – of wat daarvan overbleef – kon zich volledig uitleveren aan het maatschappelijk engagement dat in de jaren zeventig alle aandacht trok. Marx trok de Kerk binnen en daarmee kwam het spookbeeld terug, waarvoor Gerard Reve diezelfde Kerk juist was binnen gevlucht. Mede om die reden heeft het extreem seculiere Nederland, dat in decennia nadien is ontstaan, ook nauwelijks een antwoord op de islam kunnen ontwikkelen, laat staan dat ooit een inhoudelijk theologisch debat met de islam tot stand is kunnen komen. Dat zou een debat zijn, waarbij ook deze verstarde religie wars van de moderniteit kan worden gewezen op de redelijke en rationele aspecten die in haar eigen traditie te vinden zijn.

Binnen een tijdspanne van vier decennia is God uit Nederland verdwenen. Natuurlijk is deze bewering overtrokken en gekleurd door een persoonlijk perspectief. Maar louter persoonlijk kun je deze constatering ook weer niet noemen. God is er niet meer, dat zullen veel mensen kunnen beamen. Er zijn er ook heel wat, die zijn vertrek niet hebben betreurd. Integendeel. Een benauwend godsbeeld heeft hun jeugd vergald en soms zelfs psychische schade aangericht. Wat dat laatste betreft, behoor ik niet tot de groep die bevangen wordt door nostalgie naar een voorgoed voorbije, harmonische tijd. De gedachte aan een persoonlijke God is ook voor mij ondenkbaar geworden. Maar dat wil niet zeggen, dat ik me niet interesseer voor de wijze waarop dit proces zich in zo’n korte tijd heeft kunnen voltrekken. De wereld, die er voor in de plaats is gekomen, is immers in veel opzichten niet bepaald een verbetering.

We zijn tegenwoordig dol op biografieën. De biografie voldoet kennelijk aan een diep gevoeld verlangen om onze intimiteit te delen met een bewonderd persoon. In een tijd van grote onzekerheden biedt het privéleven van een ander houvast. We snakken naar minutieuze beschrijvingen van het innerlijk leven, naar verborgen geheimen, verzwegen relaties, verdrongen obsessies en ontsporingen van het libido. En dat liefst van iemand die zo dood is als een pier, want dan kan hij of zij ook niets meer terugzeggen. Een biografie is een tango funèbre, een voyeuristische dans rond een doodskist waarvan de deksel nog op een kier staat. Daarvoor moet alles wijken, zelfs de nabestaanden. ‘Kill the widow’ is het devies van elke biograaf.

Michaël Zeeman beweerde in 1998 dat alle recente Nederlandse biografieën rampzalig zijn wegens gebrek aan een volwassen discours over het wezen van de biografie. Hij constateerde dat biografen klakkeloos de geboekstaafde gebeurtenissen uit het leven van hun held achter elkaar zetten, veelal met als enige ambitie daarin volledig te zijn. Inmiddels zijn we dertien jaar verder en is niet alleen de Nederlandse, maar ook de Friese literatuur verrijkt met een aantal nieuwe schrijversbiografieën. Maar er blijven ook tal ‘ferneamde Friezen’ nog zonder biografie. Wie schrijft er eens een biografie van Fokke Siersksma bijvoorbeeld? Het Prins Bernard Cultuurfonds Fonds geeft sinds de jaren negentig opdrachten om biografieën te schrijven. Misschien ligt hier een schone taak weggelegd voor het provinciaal bestuur van Friesland. Een fonds voor Friese biografie-opdrachten. Na het aanstaande fiasco van Fryslân 2018 is er straks geld genoeg voor dit soort leuke dingen voor de mensen.

Wie schrijft er eigenlijk ooit een biografie over Laurens ten Cate? Deze vraag stelde in mijn log van 15 maart j.l. Ik heb wel eens meer dat ik een vraag stel die dan weldra beantwoord wordt. Wie schrijft er een opera over Foekje Dillema bijvoorbeeld. Welnu, die opera is er inmiddels. En de biografie van Laurens ten Cate komt er aan. Gisteren las ik dat Ayolt de Groot de winnaar is geworden van de Scriptieprijs voor biografie van Villamedia met een scriptie over Laurens ten Cate. Het is een biografische schets die – naar ik aanneem – binnenkort zal leiden tot een echte biografie. Ik heb me wel eens afgevraagd waarom Fedde Schurer inmiddels een dikke biografie heeft gekregen en Laurens ten Cate niet. De ironie van de geschiedenis wil dat de zoon van de biograaf van Fedde Schurer nu een biografie schrijft over Laurens ten Cate. Zo word ik op mijn wenken bediend. De geschiedenis corrigeert zichzelf, ook als het gaat om biografieën en biografen.

Ik vraag me overigens af of Ayolt de Groot voor zijn biografie al gesproken heeft met Dietje Maria ten Cate-Bos. Zij is de eerste echtgenote van Laurens ten Cate, de schoonmoeder dus van Rutger Hauer. Zij belde mij in maart j.l. en wist mij een paar wonderlijke verhalen te vertellen over Laurens ten Cate. Ik zal ze hier niet herhalen, want ze gaan over zijn roerige, en op het eind zelfs dramatische privéleven. Ik vroeg zelfs af of zulke verhalen wel in een biografie thuishoren. Maar je kunt er natuurlijk niet omheen als je in iemands privéleven duikt.

De laatste tijd verschijnen er in Friesland ook biografieën waar nog al wat op aan te merken valt. Over de biografie van Jopie Huisman is al het nodige gezegd, dus dat zal ik niet herhalen. In de biografische schets die Doeke Sijens onlangs schreef over Boele Bregman wordt niet verwezen naar de briefwisseling tussen Boele Bregman en Laurens ten Cate. Die briefwisseling kan als een belangrijke bron voor de gedachtewereld van Boele Bergman worden beschouwd. Ook de patriarchale houding van Laurens ten Cate komt hierin schril aan het licht. Wonderlijk genoeg verwijst de biograaf van Bregman wèl naar mijn boek De kleur van Friesland, waarin ik deze briefwisseling besproken heb. Zo’n omissie hoort niet thuis in een goede biografie. Maar wat hoort dan wèl in een goede biografie?

In een biografisch onderzoek moet een vraag centraal staan. 
Die vraag moet als het goed is iets opleveren. Niet een definitief antwoord, maar een reeks van nieuwe vragen. Er zijn 
intussen al zoveel boeken geschreven over schrijvers en 
historici, maar wat doen die nou eigenlijk? Is een biografie 
een grafsteen, of een nieuw begin? Sluit ze een discussie, of 
opent ze die? Ik vermoed het eerste. Neem de biografie van 
Henriette Roland Holst door Elsbeth Etty. Een schitterend 
boek, maar is er na het verschijnen daarvan verder onderzoek gedaan naar leven en werk van Roland Holst? Heeft 
de biografie van Gerrit Achterberg door Wim Hazeu een 
nieuwe impuls gegeven aan het onderzoek aan diens werk?

Aldus Maaike Meijer in een interview in het Biografie Bulletin. Ik weet niet of ze helemaal gelijk heeft met deze uitspraak. Het lijkt erop dat ze haar eigen biografie van Vasalis als norm stelt voor elke biograaf. In deze biografie stelde Maaike Meijer de vraag centraal waarom Vasalis zo vroeg als dichteres is gestopt. Ze beantwoordt die vraag, maar eigenlijk was dat antwoord allang bekend, omdat Vasalis zich daar al zelf – zij het indirect – over heeft uitgelaten. Wel kun je zeggen dat de – overigens uitstekende – biografie van Vasalis geen nieuwe vragen oproept of aanleiding geeft tot nieuw onderzoek. Het is eerder andersom, alle vragen lijken beantwoord en haar leven is nu een open boek. Voortaan spreekt alleen nog haar poëzie. Na het lezen van haar biografie ben ik al haar gedichten gaan lezen en herlezen, en dat is geen geringe verdienste van een goede biografie. Maar wat bepaalt dan de kwaliteit van een goede biografie?

Volgens Maaike Meijer is de biografie tegenwoordig zo populair omdat dit genre een aantal  conventionele manieren van denken uit de geesteswetenschappen in leven houdt. Het is ieder geval een genre waar ook literaire en esthetisch-empathische kwaliteiten bij te pas komen. Een goede biografie moet geen cascade zijn van minuscule details en helemaal geen voyeuristische expeditie naar het seksuele privéleven. Het is ook niet zo dat de biograaf een grote verwantschap moet voelen met zijn onderwerp. Het omgekeerde kan evengoed het geval zijn. In hun boek Hoe schrijf ik een biografie? geven Dik van der Meulen en Monica Soeting voorbeelden van het tegendeel. Jeroen Koch, de biograaf van Abraham Kuyper, moest zich als voormalig katholiek een wereld eigen maken die bepaald niet de zijne was.  In hun handzame gids noemen Van der Meulen en Soeting ook een aantal valkuilen, waar je als biograaf voor op moet passen.

Zo moet een biograaf de vooroordelen van een bepaalde tijd niet klakkeloos overnemen. Het levensverhaal dat hij schrijft mag niet finalistisch of deterministisch zijn. Dat wil zeggen: niet gericht zijn op een doel dat er vooraf is ingelegd. Bronnen zijn niet altijd betrouwbaar. Tien procent van de geboorteaangiften in Nederland zijn onjuist, zo las ik. Ook moet een biograaf behoedzaam omgaan met bronnen die een sterk privékarakter hebben. Dagboeken bijvoorbeeld, maar ook brieven, processen verbaal en zelfs medische of psychiatrische rapporten. Als iets formeel te verantwoorden is, hoeft dat nog niet moreel in de haak te zijn. Vroeg of laat stuit de biograaf op morele afwegingen. De feiten moeten spreken, maar een biograaf is geen rechter over een mensenleven, laat staan God die een laatste oordeel kan vellen.

‘De feiten moeten gewoon kloppen. Je bent bezig met iemands leven, maar het gaat niet alleen om de feiten. Ik kom in de papieren van Fedde Schurer zulke ontzettend persoonlijke dingen tegen dat ik me afvraag wil ik die wel gebruiken. Ik ben zelf veel opruimeriger geworden nu ik me er meer bewust van ben dat anderen in mijn spullen gaan sneupen.’

Deze woorden zijn van Johanneke Liemburg. Ze werden opgetekend door Sietse de Vries in de Leeuwarder Courant van 1 december 2003. De subtiele hint is duidelijk. Deze biograaf gaat er vanuit dat er na haar dood ook aan haar eigen leven een biografie zal worden gewijd. Zoiets moet je altijd maar afwachten.  ‘Ik zie ze al graaien in mijn kasten, mijn liefdesbrieven openen…’ zong Jacques Brel in zijn chanson Tango Funèbre. Eén ding is zeker: na mijn dood zal geen biograaf ooit in mijn kasten zitten te graaien. Ik ben in ieder geval niet behept met de hoogmoed om me daar nu al zorgen over te maken.

In december vorig jaar hield ik een lezing in het HCL  in het kader van de manifestatie Langharig Leeuwarden. Ik had de opdracht om vooral in te gaan op de ontwikkelingen buiten Friesland, nationaal en internationaal. De culturele revolutie van de jaren zestig was immers een wereldwijd verschijnsel, niet in de laatste plaats door de onstuimige ontwikkeling van het medium televisie.  Dankzij de televisie voltrok een culturele revolutie zich voortaan wereldwijd. De impact van popmuziek kon dankzij de media een transnationale generatie-samenhang creëren. De eerste wereldwijde live-uitzending per satelliet op 25 juni 1967 – waarbij de Beatles hun All you need is love lanceerden – staat gegrift het collectieve geheugen van een mondiale generatie van de babyboomers. Deze uitzending werd door 400 miljoen mensen in 26 landen gelijktijdig bekeken.

De mondiale doorbraak van de televisie manipuleerde de contemporaine beleving van tijd, maar ook de herinnering en de geschiedenis. Sterker nog, het beeld van de jaren zestig is voor een groot deel door de media geconstrueerd. In zijn boek De wereldwijde jaren zestig (2004) stelt Hans Righart een cruciale vraag over dit roerige decennium dat een groot deel van de wereld in gelijktijdig beroering bracht: ‘Zijn de media misschien de causa causans van het transnationaal karakter van de jaren zestig?’ In dat decenium bereikte het modernisme zijn hoogtepunt, maar er ging ook iets verloren dat het proces van modernisering van begin af aan had vergezeld. De vooruitgang had tot dan toe zijn keerzijde gekend in een respect voor de traditie. Die keerzijde verdween opeens als een plotselinge verduistering van de zon. Misschien is dat ook wel de reden waarom ik – naast al mijn nostalgie – de jaren zestig haat.

Hoe revolutionair waren de rebellen van the sixties? In de kunst was alles al vijftig jaar eerder uitgeprobeerd. Het experiment  van de jaren zestig was in feite één grote reprise. Een revolutionair kan ook conformistisch zijn, als de revolutie in de mode raakt. De Amerikaanse kunstcriticus Harold Rosenberg noemde de rebellen van dit tijdvak: ‘een kudde van onafhankelijke geesten.’ En zijn collega Clement Greenberg oordeelde niet anders toen hij schreef:  ‘When everybody is revolutionary, the revolution is over.’ Bovendien was niet alles wat de jaren zestig aan vernieuwing brachten daarmee ook een verbetering. Die utopie sloeg om in een distopie. ‘Na ons de zondvloed’ was het adagium van deze grenzeloze jaren. Na een gigantische wolkbreuk ontaardde de Bijbelse idylle van Woodstock in een armzalige modderpoel. Rond 1970 stierven kort na elkaar drie iconen van dit decennium: Jim Morrison, Jimmy Hendrix en Janis Joplin. Dat was het keerpunt van the sixties. In dit decennium is de moderniteit volwassen geworden, maar ook op een dood spoor beland. De idealen van de opstandige babyboomers waren slechts van korte duur.

Waar is anno 2011 het vergezicht op een andere samenleving? De spreiding van kennis macht en inkomen? Waar is de vergaande democratisering die de generatie van de babyboomers voor ogen stond? Waar is de groene aarde met schoon water en schone lucht? Waar zijn de Kabouters met hun onbespoten groente? Waar zijn de kunstenaars die voor hun kunst de straat op gingen en niets van galeries en musea moesten hebben? Waar zijn de nieuwe samenlevingsvormen? Waar zijn de krakers? Waar zijn de communes? Waar is de gelijkheid van minderheden? Waar is de afschaffing van oorlog en geweld? Waar is de minachting voor geld en rijkdom? Waar is het respect voor creativiteit? Waarom is de verbeelding nooit aan de macht gekomen? Waar is de bevlogenheid, de bezieling? Waar is de droom van Martin Luther King? Waar zijn de opstandige jongeren? Waar zijn de dropouts? Waar is het paradijs op aarde dat heel even in aantocht leek?

Dat paradijs op aarde is er nooit gekomen. James Kennedy, de Amerikaanse historicus die alles van de jaren zestig in Nederland weet, schreef ooit dat het beloofde land nooit eerder zo snel leek te naderen als in het Nederland van de jaren zestig. Het mag dan waar zijn dat de babyboomers de schuld hebben gekregen van alles wat er mis ging met Nederland, helemaal onterecht was die kritiek niet. Na hun ‘gang door de instituties’ bleven de revolutionairen van destijds tergend lang op het pluche zitten. Ze hielden de mooie baantjes bezet voor het opstormend talent van de generatie X en Nix. De secularisering van de jaren zestig is inmiddels zover opgerukt in de samenleving, dat vrijwel niemand meer begrijpt wat religie in wezen is, laat staan zoiets exotisch als de islam. De bonuscultuur van grijpgrage bankiers en wereldvreemde managers, dat is wat er overbleef van de visionaire woorden van John Lennon, ooit de goeroe van de babyboomers: ‘Imagine there is no possession…’

Wie kan het zich nog indenken zonder bezit te leven, zonder geld, zonder afgunst, zonder ressentiment? Nee, het zijn de babyboomers zelf die in gebreke zijn gebleven. De nieuwe wereld, die zij ooit hebben gepredikt, had allang gerealiseerd moeten worden. De ‘verweesde samenleving’ van Fortuyn, dat is de erfenis van de babyboomers. Een generatie met een gespleten ziel, zoals ook Fortuyn – als grootste babyboomer van zijn generatie – zelf ook een gespleten ziel had. Hij was immers niet alleen de grootste babyboomer, maar ook de eerste populist. Een trendsetter, want daar zijn ze nog altijd goed in, de babyboomers.

Als de van the sixties idealen anno 2011 inderdaad nog iets voorstellen, dan zullen ze door een nieuwe generatie opnieuw moeten worden uitgevonden. Met nieuwe woorden en met nieuwe beelden, met nieuwe muziek en nieuwe poëzie, met een nieuwe bevlogenheid en met een nieuwe bezieling. Maar wij babyboomers kunnen er maar beter het zwijgen toe doen. Onze generatie heeft gefaald, daar helpt geen lieve moeder aan. Dat is geen schande, want we hebben het in ieder geval geprobeerd. Er is een oude Bijbelse wijsheid die zegt dat iedere generatie de mogelijkheid krijgt om het beloofde land binnen te trekken.

De babyboomers waren even op weg naar dat beloofde land, maar bij de eerste afslag al zijn ze het spoor bijster geraakt. Het is aan een nieuwe generatie dat spoor terug te vinden. Misschien slaagt ze daarin, maar beslist niet door te rade te gaan bij degenen die de weg zijn kwijtgeraakt. De babyboomers hebben hun kans gehad. Het enige dat hen nog rest, is om precies te vertellen hoe hun idealen schipbreuk leden.
.

In de methodiek van de exacte wetenschap, zo stelt De biochemicus Ilya Prigogine (1917-2003), wordt de factor tijd vaak volledig geëlimineerd. Maar de levende natuur is een proces van wording en dus van tijd. Voor de wetenschap van complexe dynamische systemen is de onomkeerbaarheid van de tijd dan ook een cruciaal gegeven. Dat soort processen, waarin alles met alles samenhangt en het geheel meer is dan de som der delen, is te beschrijven en mogelijk zelfs tot op zekere hoogte te verklaren, maar de uitkomst ervan blijft onvoorspelbaar. Complexiteit ontstaat met de tijd en elke vorm van creativiteit heeft een moment van chaos nodig om te kunnen ontstaan.

In een tijd dat het woord ‘creatieve industrie’ nog niet bestond, zag Le Roy in dat de creativiteit van geen enkel mens mag worden buitengesloten. Creativiteit wordt tegenwoordig door economen als een belangrijke motor van de economie beschouwd. Sinds het verschijnen aan het boek The rise of the creative class (2002) van de Amerikaan Richard Florida is creativiteit een sleutelwoord geworden in het toekomstgericht denken over steden en regio’s. Zo schrijft Florida:

Het denken van Le Roy over het inschakelen van de creativiteit en de vrije energie van de mens lijkt in dit nieuwe denken van Richard Florida over creatieve economie opnieuw te voorschijn te komen. Was het niet Le Roy die schreef:

Waarin verschilt het nieuwe denken van Richard Florada over de creatieve economie met het denken van Le Roy over de uitgeschakelde mens en het inschakelen van zijn vrije energie en creatieve potenties? Is het soms zo dat de filosofie van Le Roy opnieuw wordt uitgevonden, maar nu als een zachte motor voor de harde economie? Richard Florida gaat er van uit dat er in het laatste kwart van de vorige een paradigmawisseling heeft plaatsgevonden. De economie heeft zich van de massaproductie verschoven naar diensten en uiteindelijk naar creativiteit. Het gaat er niet meer om wàt je produceert, maar hoe het in de markt zet. Hoe bedenk je concepten die aansluiten bij een bepaalde beleving, ‘brand’ of levensstijl. Technologie wordt daarbij opgevat als een deelverzameling van een veel breder register van creatieve activiteiten, waarbij het voortdurend draait om innovatie.

De treinen creëerden een massamobiliteit die tegelijk voor een individu een uitzonderlijke manier van reizen was, elke keer opnieuw de vreemdste 
reis uit de geschiedenis. Elke keer een optocht, een theater, tot 1880 bij 
avond met kaarsjes verlicht. Wagens alleen met vrouwen, wagens met man 
nen, allemaal rokers; wegens brandgevaar had elke pijp volgens het reglement 
een dop. Wagens met stevige zachte banken, kussens van zeegras of paarden- 
haar, tussen 1 november en 15 april brandde hier de verwarming. Dat was de 
eerste klas: grote heren, deftige dames, ruisende kleren, voorname gebaren. De tweede klas: de fatsoenlijke burgers, mensen met hoeden. De derde klas 
was van het volk, de mensen met hoofddoeken en petten (de slappe vette hoe- 
den hoorden bij jagers of vissers, mannen van het vrije veld). Het volk reisde 
daar zonder weelde, op harde banken van hout met zeildoek bekleed. Tussen 
november en maart groeiden er de ijsbloemen op de ramen: welkom in het 
paleis van Koning Winter, uw verwarming is misschien een stoof.

Aldus Auke van der Woud in zijn boek Een nieuwe wereld. Het ontstaan van het moderne Nederland (2006).  Van der Woud onderzoekt in dit boek wat er in mentaal opzicht met Nederland gebeurde toen het na 1850 in enkele decennia een totaal andere infrastructuur kreeg. Er ontstond destijds in de westerse wereld een collectief verlangen naar massamobiliteit en hoewel Nederland met zijn waterwegen van oudsher was aangewezen op de binnenvaart kon men hier niet achter blijven met de aanleg van een spoorwegnat. Daarvoor waren niet alleen rails nodig en stations, maar ook grote spoorwegbruggen over brede rivieren en kanalen. Dat was een gigantische operatie die in betrekkelijk korte tijd zijn beslag kreeg. Toch was Nederland niet echt een land voor de trein. Alles ging hier een beetje kalm aan, zo schrijft Van der Woud. De treinen reden niet zoals in Engeland met een razende vaart het station binnen, maar minderden al vroeg vaart. ‘In Nederland,’ zo schrijft hij, ‘was de machinist een schipper die zijn schuit stil naar de 
kant laat glijden. Nederland was geen land met vulkanische energie; energie 
in Nederland was alchemie van aarde, lucht en water.’  Toch kon men ook in lege, natte kikkerlandje zich niet onttrekken aan de groeiende uitdaging van de techniek: de 
gelijktijdigheid van de geografische ruimte.

Twee weken geleden zat ik ‘s avonds laat op het station van Haarlem te wachten op de trein naar Rotterdam. Voor mijn neus stond al een trein, maar die moest ik niet hebben. Ik keek naar de verlichte vensters van de coupés. Overal zaten mensen. Iedereen was bezig iets in te typen op zijn mobiele telefoon of iPhone. Niemand sprak met elkaar. Er heerste een diepe stilte. Toch was niemand alleen. Iedereen had immers virtueel contact met iemand die weliswaar niet lijfelijk aanwezig was, maar zich toch ergens ophield in de echte ruimte, misschien wel vele kilometers van dit station in Haarlem verwijderd. Ik realiseerde me opeens dat dit station geen station meer was. Nota bene het eerste station dat in Nederland gebouwd werd, het mooiste misschien ook wel. Achter mij waren de wachtkamers, onderverdeeld in eerste, tweede en derde klasse. Maar dit waren geen wachtmakers meer. Er zat nu een discotheek in. De deur ging open en het stampende ritme van de muziek nam bezit van de hol klinkende ruimte onder de gietijzeren overkapping.

Ik besefte opeens dat de tijden veranderen. Honderdvijftig jaar geleden bracht de aanleg van het spoorwegennet in Nederland een radicale verandering teweeg. De moderne wereld werd opengebroken en nieuwe stations werden een toegangspoort naar een andere werkelijkheid. Hier ontstond een nieuw soort ruimte. In een station was je aanwezig, maar tegelijk ook niet. Wie een stationshal betrad bevond zich eigenlijk al in een andere wereld. De trein kon je opeens razendsnel wegvoeren naar elders. Naar Amsterdam bijvoorbeeld en halfweg hoefde de koets niet eens nieuwe paarden te hebben. De rijdende stoommachine verplaatste zich als een duivels monster over de rails. Maar dat alles is voltooid verleden tijd. De uitdaging van de techniek heeft inmiddels zijn laatste fase bereikt. We leven in een tijd dat de gelijktijdigheid van de geografische ruimte nagenoeg een feit is.

Gisteren als ik in de Volkskrant een recensie van het boek van Sherry Turkle: Alone Together: Why we expect more from technology and less from each other.  Zoals de aanleg van de infrastructuur anderhalve eeuw de mens mentaal veranderd heeft, zo is dat nu in verhevigde mate met internet en de sociale media aan de hand. We ervaren tegenwoordig zowel een virtuele als een fysieke wereld simultaan als een nieuw soort gelijktijdigheid van de ruimte. De mobiele telefoon is een mentaal verlengstuk van het lichaam geworden. Maar de moderne communicatietechnologie creëert ook een nieuwe eenzaamheid. We zijn samen alleen, zo concludeert Sherry Tuckle. Door al dat ‘multitasken’ splitsen we onszelf in verschillende identiteiten. Niets wordt meer met volle overgave gedaan. Er is geen werkelijk gevoelscontact meer, alleen maar een vrijblijvend surrogaat daarvan in korte geschreven teksten. Mensen praten steeds minder en typen steeds meer op toetsenborden en touchscreens. De overvloed aan informatie werkt verslavend en vervreemdt ons van het echte leven.

Ik heb het boek niet gelezen, maar zo te zien is het nogal een somber betoog. Eerlijk gezegd kan dit soort beschouwingen mij nog steeds niet echt overtuigen. Hoe zat het dan in de negentiende eeuw? Toen zijn mensen toch ook niet knettergek geworden van al die nieuwe mobiliteit en infrastructuur, terwijl daar toen misschien nog meer aanleiding toe was dan tegenwoordig. Is hier niet sprake van een hardnekkige vorm van cultuurpessimisme die telkens weer de kop op steekt als de technologie een snelle ontwikkeling doormaakt? Er zouden tegenwoordig zelfs nieuwe ziektes ontstaan zoals Infobesitas. Laatst hoorde eik iemand beweren dat verdween ziektebeelden uit de late negentiende eeuw – zoals hysterie bij vrouwen – tegenwoordig weer terugkomen bij pubers en adolescenten. De overvloed aan informatie en keuzevrijheid zou belemmerend werken op het uitkristalliseren van een eigen identiteit. Jonge mensen worden hysterisch, apathisch en soms zelfs psychotisch als er teveel te kiezen valt. Altijd maar weer die iPhone die knippert.

En toch. Actie is reactie. Er is niets veranderlijker dan de mens. Ik denk dat over honderdvijftig jaar een professor als Auke van der Woud een heel mooi boek schrijft over de mentale verandering die Nederland onderging na de invoering van internet en de sociale media. De geschiedenis heeft de hardnekkige eigenschap om zich telkens weer te herhalen.

.

Op 22 december 1962 woonde hij de première bij van de film De Overval, gebaseerd op bet waar gebeurd verhaal uit de Tweede Wereldoorlog van de bevrijding van gevangen genomen verzetslieden uit de dik ommuurde gevangenis van Leeuwarden. Willem Nagel had aan deze – overigens moeizaam tot stand gekomen-  film meegewerkt door advies te geven over de kenmerken van het verzet in het noorden en de Leeuwarder gevangenis, die hij als zijn broekzak kende. De film werd een enigszins vertekend heldenepos dat goed paste bij de ontluikende aandacht voor bezetting en verzet in het begin van de jaren zestig. De hoofdrol werd gespeeld door Rob de Vries, die zelf indertijd betrokken was geweest bij deze spectaculaire bevrijding. In de aftiteling van de film werd na de namen van de acteurs in kleine lettertjes de adviesrol van Willem Nagel vermeld.

Aldus Kees Schuyt in zijn biografie van Willem Nagel, Volg het spoor terug. Het moet een koude avond zijn geweest, die 22 december 1962. De strenge winter van ’63 diende zich al aan. In heel Europa lag een dik pak sneeuw en in Nederland was die dag een vorstperiode van start gegaan die drie weken later zou resulteren in de roemruchte Elfstedentocht van Reinier Paping. Ook voor de bioscoop Tivoli, waar De Overval in première ging, lag sneeuw op straat. Eigenlijk was het de Friese première, want de dag daarvoor was de film in het Amsterdamse Tuschinsky-theater voor het eerst getoond in aanwezigheid van minister-president De Quay. (zie foto boven)

De première in Leeuwarden was eerder een Fries onderonsje, waarbij vooral vertegenwoordigers van het Friese verzet aanwezig waren. Vooraf liet de Commissaris van de koningin Linthorst Homan weten, dat hij er van overtuigd was, dat in Friesland dezelfde verzetshouding zou zegevieren, wanneer dat nog eens nodig zou zijn. Vervolgens  droeg Charlotte Köhler het gedicht De achttien doden van Jan Campert voor. Daarna werd het donker in de zaal en kon de film beginnen. Toen het licht weer op ging, werd vanaf het balkon spontaan het Friese volkslied ingezet, waarna de hele zaal ging staan en uit volle borst meezong. Na afloop was er voor de aanwezigen nog de mogelijkheid om in het nabijgelegen Amicitia oude herinneringen op te halen.

Het toeval wil dat ik die avond ook in Leeuwarden was, maar niet bij deze gala-avond natuurlijk. Begin jaren zestig logeerde ik in de kerstvakanties bij mijn vriend Gwan, die ik nog kende sinds de derde klas van lager school in Amsterdam. Zijn ouders hadden een apotheek had op de Voorstreek. Deze apotheek – Tromp Visser  genaamd – bestaat niet meer. Het is een statig huis met een zolder, die zo groot was dat we daar makkelijk konden voetballen, met wat oude matrassen op de grond voor het doel. Ook gingen we wel naar de bioscoop, waar meestal draken van films draaiden, zoals Slangenoog, een cowboyfilm die ik me nog herinner, omdat hij zo ongelooflijk slecht was. In het huis van de apotheek van Tromp Visser – zo las ik later – heeft in het begin van de vorige eeuw ook de jonge Slauerhoff gespeeld. Hij was als schooljongen bevriend met Pilo, de zoon van Tromp Visser, maar dat is een ander verhaal.

De film De Overval werd een doorslaand succes. In totaal hebben bijna anderhalf miljoen Nederlanders de film gezien. Kort na de première werd hij ook nog in Engeland vertoond onder de titel The Silent Raid. In Friesland draaide De Overval in zowat alle bioscopen. Toch werd hij juist in Friesland al relatief snel uit roulatie genomen, zo las ik in het digitaal archief van de LC.  Lou de Jong, die kort tevoren de Nipkowschijf had ontvangen voor zijn televisieserie De Bezetting, had het scenario geschreven. Evenals De Bezetting heeft ook De Overval een belangrijke bijdrage geleverd aan de beeldvorming van de Tweede Wereldoorlog. Dat alles in de oorlog niet zo mooi en heldhaftig was geweest als in deze film werd voorgesteld, werd later pas duidelijk.

Ook Fokke Sierksma, die net als Willem Nagel over zijn eigen bijdrage in het verzet heeft geschreven, was bij de première op 22 december 1962 aanwezig. Hij vermeldt dat in Profiel van een incarnatie, dat in 1964 verscheen. Dat boek is een verslag van een drie jaar durende observatie van een Tibetaanse monnik die begin jaren zestig in Nederland verbleef. Na de Tibetaanse opstand tegen China in 1959 was een aantal Tibetaanse monniken ondergebracht bij universiteiten in Europa en Amerika. Sierksma nam niet alleen deze monnik, maar ook zijn eigen gezin mee naar de première van De Overval.

De monnik, zo schrijft  Sierksma, was zeer geïnteresseerd in deze oorlogsfilm. Onderweg keek hij gefascineerd naar Sierksma’s kinderen die met sneeuwballen gooiden alsof er niets aan de hand was. Voor Sierksma zelf was dit gebeuren een zeer emotionele ervaring die hij overigens in koele bewoordingen beschrijft. In feite blijft zijn eigen emotie geheel onbesproken, terwijl hij destijds zelf bij de overval betrokken is geweest. Hij stond op de uitkijk in een huis op het Blokhuisplein, tegenover de ingang van de gevangenis. Dat was op 8 december 1944, achttien jaar voordat de film De Overval in première zou gaan op die koude winterdag, drie dagen voor de Kerst. Leeuwarden was die avond een witte wereld, alsof de Himalaya in Friesland was platgeslagen.

Sir,
I am the grandson of Albert Leslie Hyrons:
My Grand Dad is pictured on the back row third from left.
Kind Regards,
Micheal.

Bovenstaande reactie werd gisteren geplaatst op mijn log over de propeller van Skillaerd (zie: hier). Twee jaar geleden schreef ik over de Stirling BF 347 van het 15de Squadron RAF, die in de nacht van 1 op 2 maart 1943 werd neergeschoten door de Duitsers. Die bemanning, bestaande uit zeven Engelse militairen, ligt begraven op het kleine kerkhof van Skillaerd. Micheal Andrew Hyrons, de kleinzoon van een van hen, had kennelijk al googelend mijn weblog gevonden. De herinnering aan de oorlog is nog altijd dichtbij, ook voor mensen zoals ik die de oorlog niet hebben meegemaakt. Soms word je er op onverwachte wijze mee geconfronteerd. Een ander voorbeeld:

Geachte lezer,
Ik woonde in 1943 als jongetje van 9 jaar aan het Muiderpoortstation waar ik via mijn zolderraam zag wat er op het perron plaats vond. Het was vreselijk allemaal. Ook wist ik innerlijk toen ik langs het prikkeldraad aan de Polderweg (waar joden zich moesten verzamelen) wat er zou gebeuren. Intuïtief weet je dit blijkbaar als kind. Als psycholoog heb ik zulke beelden nog wel eens vaag (mogen) zien in een LSD-behandeling. Later schreef ik gedichten waarvan er 1 was die over het Muiderpoortstation handelde. Ik voel me niet zo prettig onder de politieke ontwikkelingen en de politiek van het CDA en VVD is voor mij een beproeving. Het gaat niet de goede richting uit met Nederland.
Met groeten,
Fred van Dam

Deze reactie werd 10 oktober vorig jaar geplaatst op mijn log In de ban van goed en fout. In de afgelopen dagen moest ik hieraan denken tijdens de debatten in de Tweede Kamer en op het CDA-congres over de uitzetting van Mauro. Natuurlijk is het ongepast om telkens maar weer de oorlog erbij te halen als het asielbeleid van de Nederlandse regering ter sprake komt. Ook vind ik het ongepast om de ideeën van Geert Wilders te vergelijken met die van Adolf Hitler. Je doet er de discussie geen goed aan, net zomin als je het asielbeleid in Nederland enkel en alleen kunt baseren op de parabel van de barmhartige Samaritaan uit het Nieuwe Testament. Toch komt de Tweede Wereldoorlog telkens weer om de hoek kijken als het gaat om een morele kwestie als het al dan niet onderdak bieden aan vreemdelingen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn er Nederlanders geweest die met gevaar voor eigen leven hun huis beschikbaar stelden voor onderduikers, zoals Joden, mensen die weigerden om in Duitsland te werk gesteld te worden, of in een enkel geval een gestrande Engelse piloot. Anderzijds werden er nergens zoveel Joden weggevoerd als in Nederland. Hoe eenvoudig was het geweest om destijds te besluiten om met zijn allen een Jodenster te gaan dragen, zoals in Denemarken is gebeurd. Het gros van de Nederlanders was in de oorlog niet goed en niet fout, maar grijs. Men zweeg of deed een oogje dicht om zelf te kunnen overleven. En wie zwijgt stemt toe. Het is makkelijk om daarover achteraf een moreel oordeel te vellen, als jezelf nooit voor het dilemma hebt gestaan van verzet, zwijgen of collaboratie.

Vorige week verscheen het proefschrift van Chris van der Heijden Dat nooit meer, de nasleep van de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Tien jaar geleden bracht Chris van der Heijden een discussie op gang met zijn boek Grijs verleden. De centrale stelling van dat boek was dat het zwart-wit denken in goed en fout na de oorlog gaandeweg plaats heeft moeten maken voor een veel genuanceerder beeld. Bovendien is de beeldvorming van de oorlog een verhaal op zich dat voor een deel niets meer met de oorlog zelf te maken heeft. In zijn nieuwste boek – dat ik nog niet gelezen heb -  nuanceert Van der Heijden die stelling andermaal. Er is niet zozeer sprake van een grijs verleden, maar eerder van een veelkleurig verleden dat bovendien voortdurend in ontwikkeling was. Een cruciale verandering vond plaats in de jaren zestig, mede door de televisieserie De Bezetting van Lou de Jong, maar ook door allerlei affaires en niet in de laatste plaats door het werk van Jan Nagel (J.B. Charles).

Opvallend is dat het nieuwste boek van Van der Heijden zeer uiteenlopende reacties oproept. Paul Scheffer was in zijn bespreking in de Volkskrant van afgelopen zaterdag redelijk positief (zie: hier). Ewoud Kieft daarentegen kwam op dezelfde dag in de NRC tot een zeer negatief oordeel. De lange schaduw van de oorlog reikt tot de dag van vandaag. Ook in Friesland. De laatste tijd is er een aantal verzamelwerken verschenen van Friese schrijvers, waarin de verwerking van de Tweede Wereldoorlog in de literatuur op een rij wordt gezet.

Zo verschenen bij de Friese Pers Boekerij De fergetten oarloch, De oarloch fan Rink van der Velde, De oorloch fan Anne Wadman en De oarloch fan Durk fan der Ploeg. Onlangs verscheen bij Bornmeer het verzameld werk van Tjitte Piebenga, dat net zo goed als titel: ‘De oorlog van Tjitte Piebenga’ had kunnen hebben. Voor veel mensen eindigde de oorlog niet in 1945. Integendeel, de Bevrijding was juist het begin van een jarenlang verwerkingsproces, niet in de laatste plaats voor de kinderen van ouders die in de oorlog fout waren geweest. Friezen, Vlamingen en katholieken zijn om verschillende redenen extra vatbaar geweest voor de ideeën van Hitler en Mussolini. Wat dat betreft zou het tijd worden dat ook Friesland zijn eigen Chris van der Heijden krijgt. De lange schaduw van de bezetting is ook in deze contreien tot op de dag van vandaag zichtbaar. En dan doel ik niet alleen op de schaduw van de propeller van Skillaerd.