Er was een tijd dat het nationalisme in Europa in hoogtij vierde. In die tijd werd er naarstig gezocht naar kenmerken in de specifieke cultuur van volkeren en naties op basis van klimaat, geografie of volksaard. Elk volk zocht naar de eigen historische wortels, de eigen identiteit, de eigen ritmiek in de choreografie van het alom oprukkende beschavingsideaal. De baeis voor volkerenpsychologie aan het eind van de negentiende eeuw werd samengevat in de studie van Wilhelm Wundt ( Probleme der Völkerpsychologie, 1911). Dit boek leverde de eerste aanzet van een theoretisch instrumentarium voor deze onderneming. Wat volgde was een invasie van psychologische termen in het denken over het karakter van volken. Het onderzoek naar de volksaard werd steeds mee gebaseerd op intuïtieve instrumenten van de menselijke psyche waardoor het beeld van het geheel in verband kon worden gebracht met de bezielde vormen waarin een volk zich manifesteert.

Zo werd ook ‘identiteit’ een begrip dat in meta-psychologische termen werd geduid. Het begrip ‘identiteit’ kon van wisselende ladingen worden voorzien. Die ladingen waren altijd betekenissen die voorkomen in de hoofden van mensen die met elkaar in een voortdurend proces van interactie zijn verwikkeld. Vaak wordt vergeten dat deze betekenissen nooit kunnen verwijzen naar iets wat in de werkelijkheid zelf een concreet bestaan leidt. Maar zodra de laadruimte van het meta-begrip eenmaal van een pasklare lading was voorzien, werd meestal snel overgegaan op een zoektocht in de historische of eigentijdse werkelijkheid om het bestaan van deze lading ook aan te tonen in een meer concrete gedaante.

Waar de Friese identiteit niet bestaat, moet hij kennelijk worden uitgevonden. Zo ontstaan weldra fantoomverschijnselen, onbestaanbare constructies die even echt aandoen als de werkelijkheid zelf. Mythevorming is een ontsporing van denken die voortkomt uit een behoefte om het veranderlijke onveranderlijk en het onbestendige bestendig te maken. Dat soort ontsporingen zijn vaak terug te voeren op de cruciale denkfout: het concretiseren van het imaginaire. Het is de fout van koning Midas. Wie zoiets als de identiteit van een volk in werkelijkheid wil zien, maakt alles wat hij aanraakt concreet en tastbaar. Het is een menselijke fout, al te menselijk misschien. Het is niet alleen Fries, maar ook al te Fries.

Deze manier van denken roept niet zelden irritatie op bij niet-Friezen. Er zit iets krampachtigs in al dat zoeken naar concrete bewijsstukken voor identiteit, een onderneming die op termijn zelfs averechts kan werken als het gaat om het behoeden van de dynamiek van de Friese identiteit. Identiteit is altijd een tijdelijke constructie en nooit een tijdloze essentie. Als er al zoiets als identiteit bestaat, dan kan die ook alleen in vrijheid gedijen, zonder psychologisch gefundeerde fixaties, laat staan uitsluitingen. Een goed voorbeeld van het psychologisch concretiseren van het ongrijpbare fenomeen ‘identiteit’ trof ik aan in de nota Fan de minsken en de grûn.  (zie: hier)

Het is een van de sleutelteksten van De Nieuwe Friese Beweging 2.0. Een nota waarin gedacht wordt in termen van ‘Friese DNA’ en ‘Friese ziel’ en die zich baseert op de het proces van ‘transitie-management’, waarbij ‘koplopers’ geselecteerd worden om mee te denken in een proces van overgang naar…. Ja, naar wat eigenlijk?  Het is het nieuwe corporatieve denken van de Friese duurzaamheid, waarbij een nieuwe balans wordt gezocht tussen het hoofd en het hart. Het is het utopisch visioen van een nieuwe spirituele, Fryske mienskip, gebaseerd op begrippen als ‘ziel’, ‘bodem’, ‘natuur’, ‘milieu’,  ‘duurzaamheid’, ‘meester en gezellen’…. Lees en huiver. Het nieuwe, Friese nationalisme is niet bruin maar groen.

HET WEZEN OF DNA VAN DE FRIES

De identiteit van de Fries is gevormd door de strijd met de natuurlijke elementen en met de natuurlijke vijanden. De Friese ziel is geaard in het water (stormvloeden en klimaat- veranderingen), in het landschap en in veldslagen (vrijheidsstrijd tegen indringers). Kenmerkend is de samenhorigheid als er een gemeenschappelijke vijand was, maar ook de onafhankelijkheid en autonomie, die zich uitte in kleine gemeenschappen (dorpen) met zelfbestuur. De Frie- se geschiedenis is doortrokken van anarchie en opstanden. Nog steeds herkent men die elementen in de Friese samenleving.

Alhoewel dé Fries niet bestaat en elke omschrijving dus aangevochten kan worden met tegenvoorbeelden, proberen we toch een zekere typering te geven van de Fries. Over het algemeen is de Fries recht door zee, heeft een sterke zucht naar vrijheid en onafhankelijkheid. De Fries kan ook stug overkomen en eigenzinnig zijn en lijkt dan een soort onbuigzame beslistheid te hebben. De volgende typeringen om de Friese ziel te duiden, werden door deelnemers aan de arena genoemd: Een Fries is niet zozeer beter maar anders; als drie wegen naar het doel leiden dan gaat de Fries de vierde weg. Die laatste omschrijving is wellicht veelzeggend.

De Friese ziel zit vol met paradoxen. De Fries is zowel fier/ trots als bescheiden, is innovatief en conservatief, prak- tisch en intellectueel, ingetogen en emotioneel, nuchter en temperamentvol en zowel rationeel als gevoelig. Dit is een vreemde maar interessante mix. De Fries is zich ook bewust van het verleden toen alles groter en beter was. Fryslân was ooit veel groter en belangrijker en autonomer. De Friese paradoxale ziel uit zich ook in Fryslân zelf, in de mooie dingen maar ook in de lelijke dingen. Mooi Fryslân staat dicht bij de natuur vanuit respect voor die natuur, staat met de voeten in de grond (klei, veen en/of zand), is kleinschalig georganiseerd met veel saamhorigheid en zelfredzaamheid, een innovatief MKB, vanuit een sterk vrijheidsgevoel en sterk geworteld in liefde voor water en de natuur, ruimtelijkheid, met een eigen taal en cultuur

Daar staat tegenover een minder mooi Fryslân wat steeds meer verrommelt en verstedelijkt, soms te kleinschalig is en tamelijk conservatief, een ‘low-risk society’, wat moei- te heeft met ambities, waar het onderwijsniveau onder de maat kan zijn en ambities mist, wat last heeft van het Calimero-effect, waar bescheidenheid de boventoon voert, waar bureaucratie vertraagt en waar geen overkoepelende visie op de toekomst aanwezig is en geen regie wordt gevoerd en daadkracht veelal ontbreekt.

De Fries heeft een soort oergevoel wat voortkomt uit een gevoel voor: vrijheid en onafhankelijkheid, water, natuur en ruimtelijkheid en de eigen taal, cultuur en historie. Dit oer- gevoel van de Fries uit zich in eigenheid en zelfredzaamheid, maar ook in saamhorigheid en kleinschaligheid. Wil je de Fries in beweging krijgen dan moet je hem raken in zijn oergevoel. Zo niet, dan gaat het langs hem/haar heen en bij teveel druk gaat de Fries ondergronds, dat wil zeg- gen, de luiken gaan dicht en men laat de ander praten, knikt, maar denkt er het zijne van. De Fries sluit zich dan af, trekt zich terug en zal zich niet aan de ander die iets wil, willen verbinden.

De huidige prikkels om de Fries te bewegen duurzamer te gaan leven werken vaak niet: deze prikkels grijpen niet aan op het oergevoel van de Fries en leiden vaak niet tot een werkelijke gedragsverandering. Ook de urgentie van bijvoorbeeld het klimaat- en energie- probleem, naast de verrommeling en verdwijnen van bij zondere landschappen, is voor de Fries niet klip en klaar: door de eeuwenlange strijd met het water in de vorm van overstromingen en rampspoeden heeft de Fries een soort overlevingsmechanisme gevormd. In eerste instantie zorgt dat ervoor dat het probleem wordt gebagatelliseerd of zelfs ontkend. Het valt wel mee in Fryslân, we hebben wel voor hetere vuren gestaan. Dit geldt eens te meer als de Fries het als een opgelegde druk van buiten voelt. Dan is het credo: de Hollanders praten ons iets aan.

Hierdoor is er in Fryslân een gebrek aan urgentie, zowel op het niveau van de burger als dat van de gemeenschap. Het gevoel dat er een urgent probleem is ontbreekt grotendeels en ook ziet men nog onvoldoende de noodzaak in voor ingrijpen en radicale verandering. Wel is het zo, dat als de Fries eenmaal doordrongen is van de urgentie en noodzaak tot verandering, dat hij zich er dan ook helemaal achter kan scharen en dan kan het hard gaan. De vraag of de Fries moet, wil en kan veranderen is dus niet eenduidig te beantwoorden. Het kan zeker wel, maar dan moeten de prikkels tot verandering raken aan de Friese ziel en het achterliggende oergevoel. Anders gesteld, dan moeten de prikkels geaard zijn in de Friese kernwaarden van water, natuur, ruimte, vrijheid en onafhankelijkheid, taal, cultuur en historie.

Een Kafka-achtige ervaring vannacht. Ik was ontboden in de studio van Omrop Fryslân. Er was niemand. Na een uur wachten in een kaal vertrek, waarin alle wanden waren bekleed met stalen lambriseringen, werd ik door een bode in zwart gewaad naar binnen geroepen. Het volgende vertrek was met tropisch hardhout bekleed. Weer een uur later kwam er een nieuwe bode, nu getooid in een zeventiende-eeuws kostuum. Hij leidde me naar een grote zaal met een lange rode loper. Helemaal aan het eind zat op een gouden troon Grutte Pier. Hij sprak een onverstaanbare taal die het midden leek te houden tussen Oud-Keltisch en Fries. Toch kon ik hem  goed verstaan.

Het moet niet gekker worden, dacht ik bij mijzelf. Al meer dan dertig jaar woon ik in Friesland, maar ik heb nog nooit Grutte Pier gezien. Iedereen heeft het er altijd over, alsof hij een oude bekende is die je verder niet nader hoeft aan te duiden of te omschrijven. Noem ‘Grutt Pier’ en iedere Fries weet wie je bedoelt. Grutte Pier is de super-Fries. Hij is van iedereen en van niemand. Oeroud is hij, maar Grutte Pier gaat nooit dood. Sterker nog hij is onoverwinnelijk en steekt altijd weer fier het hoofd omhoog. Wonderlijk genoeg komt Grutte Pier altijd pas opdagen als het eigenlijk te laat is. Misschien is Grute Pier wel een mythe, zo heb ik wel eens gedacht. Misschien bestaat hij helemaal niet in het echt, maar alleen als metafoor, als een soort bloedprop die zich schuilhoudt in de haarvaten van de Friese samenleving. Maar nee, hij bestaat dus echt. Hij sprak tegen mij.

Zijn boodschap kwam er op neer dat ik van al mijn taken ontheven ben. Grutte Pier heeft besloten mij vogelvrij te verklaren en in die hoedanigheid mag ik geen verdere publieke functies meer vervullen. Ook kreeg ik een algeheel publicatieverbod opgelegd dat met name geldt voor internet. Ik word dus voorgoed de mond gesnoerd. Dit wordt mijn laatste blog, dacht ik nog. Achter Grutte Pier was een vreemd geluid te horen, zoiets als het instemmend gemor dat vaak opklinkt in het Britse Lagerhuis.

‘U bent een vrij man,’ sprak Grutte Pier, u kunt gaan en staan waar u wilt. Jins dreamen no, jins skiednis skielk. ’ Ik maakte een diepe buiging overeenkomstig de etiquette van het huis en liep de zaal uit. Toen de zware deur achter me in het slot viel, hoorde ik het gemor aanzwellen tot een extatisch gejuich. Alsof Cambuur had gescoord in blessuretijd. Op straat zochten mijn ogen een weg in de maanloze nacht. Een vreemd gevoel kwam in mij op, en juist op dat moment gebeurde er iets raars, alsof er een soort kaasstolp van mijn hoofd werd weg getild.

Verbijstering greep mijn aan bij de duizelingwekkende gewaarwording van een eindeloos krioelen van atomen en elektronen. Het was alsof ik in een diepe afgrond keek en tegelijk een tomeloze vreugde beleefde. Dit is het hiernamaals, zo dacht ik bij mezelf. Ik voelde me opgenomen in de gemeenschap der Friezen. Maar opeens zat ik weer thuis achter mijn beeldscherm. Om mijn enkel zat een knellende band. Ik had elektronisch huisarrest. Vroeger dan ooit tevoren greep de angst om zich heen.

.

‘Alle dagen nij!’ staat er met koeienletters op de gevel van Omrop Fryslân. Wie bedenkt zo’n slogan? vroeg ik me af. Het is zoiets als ‘Heden verse eieren te koop!’ Zo’n aanbeveling neem je voor kennisgeving aan, terwijl je sinds Buziau weet dat elk woord van de zin overbodig is. Een reclamebureau zal er wel heel lang over nagedacht hebben. Er zit vast een befrijfsvisie achter. Zo van: ‘Wij zijn niet zo’n suf lokaal omroepje dat de hele week herhalingen uitzendt. Nee, alle dagen nij!’  Maar is dat ook zo? Volgens mij gaat het niet goed met die Omrop. Het is niet meer zoals het vroeger was. Die gewaarwording heb ik wel meer, naarmate ik wat ouder wordt, maar met de Omrop is het echt huilen met de pet op.

Neem nou ‘Need op Freed’. Wat een idiote naam!  Maak er dan ‘Neuk op Freed’ van. Dat bekt tenminste nog. Gisteren moet ik weer even komen opdraven. Alweer voor de Kulturele Haadstêd. De tweede keer al deze week.  Ooit heette dat programma Faktor Freed. Ook geen naam, maar toen zaten er nog wel eens gasten aan tafel die ook nog wat mee te delen hadden. Een politicus of dominee Bottenbley, of anders wel die professor Fries met maar één student (ik kan even niet op zijn naam komen). Maar deze keer was het wel heel droevig gesteld. Faktor Freed was een talkshow. Need op Freed is en babbelprogramma.

Het gaat al mis met de presentator. Aardige jongen, ik kan niet anders zeggen. Roelof Lousma is de naam. Hij opteert voor de rol van ideale schoonzoon en zegt ook steeds dat hij het liefst met een paar vrienden een pilsje pakt op het terras. Tja, wie wil dat niet met Roelof? Jammer alleen dat hij er niet in slaagt om ook maar één scherpe vraag te stellen. Misschien wil hij dat ook helemaal niet.  Hij wil gewoon aardig zijn en daar is hij ook heel goed in. Nu moet ik zeggen dat aan deze onderwerpen ook weinig eer te behalen viel. ‘Hoe lullig is de nieuwe Carglassreclame?’ Ze hadden er zelfs een deskundige voor ingevlogen. En de familie, die wereldkampioen line-dancen was geworden, mocht zelfs een dansje doen op de studiovloer.

Het meest treurig is nog het publiek. Dat staat als klapvee drie kwartier lang achter een balustrade opgesteld, alsof ze naar een motorcross zitten te kijken. Een stoel kan er niet meer af bij de Omrop. Helemaal op het eind van de uitzending mocht ik nog wat zeggen over KH 2018. Dieuwke Kroese had nu gelukkig een beter fragment geknipt uit de discussie met Anneke Douma. Nee, dit doe ik niet meer. Ze kunnen de boom in daar bij die Omrop. Toen ik thuiskwam voelde ik nog twee plastic consumptiemuntjes in mijn broekzak zitten. Wie ze hebben wil die mag ze komen halen.

UPDATE 12.36 uur: Ingezonden door Sjoerd S. Osinga,

Frysk & Frij, Mediabijlage 19 december 1987 (fragment):

Na 8 minuten begint het.

Het was windkracht tien gisteren, toen ik naar het gebouw van Omrop Fryslân fietste. Zonder achterlicht, dus had ik een lampje in op mijn rug bevestigd. Het moet een raar gezicht zijn geweest daar in die stille negorij. Een vrouw ging net naar binnen, maar er was niemand in het gebouw. Bij nader inzien bleek het Anneke Douma te zijn. Ik had  haar al eens eerder ontmoet bij een Fries dictee. Daar moesten wij samen de kandidaten van de wijs zien te brengen om te voorkomen dat ze geen fouten maakten. Ik deed dat met een plastic toeter en Anneke door gewoon Anneke te zijn. We gingen naar boven. Eenmaal in het café werden wij uitgenodigd om samen met vijf anderen rond de tafel te gaan zitten  Niemand wist eigenlijk wat precies de bedoeling was. Een enkeling wist niet eens dat er camera’s bij zouden zijn. Ikzelf had het idee gehad, dat het iets met de culturele hoofdstad te maken zou hebben. Een brainstorm of zoiets. Niets was minder waar. Gaandeweg het gesprek bleken wij proefkonijnen te zijn voor een nieuw programma. ‘Wie is de lul? zo gaat het heten. Het duurde even voordat ik had omgeschakeld, maar toen ging ik ook helemaal los. En anders wel Anneke. Zij wist uiteindelijk precies te vertellen wie de lul is. Nu wilt u natuurlijk weten wie dat was, maar dat mag ik helaas nog niet vertellen. Na twee uur opname waren er vier banden vol. Op de foto heeft Dieuwke Kroese die al voor zich op tafel liggen. Volgende week woensdag is de uitzending. Kijken dus! Dit mag u zeker niet missen.

De storm heeft Gysbert Japicx geveld, meldt de LC. Het is een wat treurig gezicht. Het lijkt wel Saddam Hussein. Dat beeld van Gysbert Japicx is overigens een verhaal op zich. Wat je noemt Friesland op zijn smalst. Het werd vervaardigd door Wilfried Put, destijds een piepjonge kunstenaar, net afgestudeerd aan de Rijksacademie in Amsterdam. Toen de eerste plannen voor het beeld werden gesmeed, zei mevrouw Faber – destijds directeur van de Fryske Kultuerried – ‘Dat moat wol goed, no.’ Het mocht dus beslist geen Friese kunstenaar zijn die de opdracht zou krijgen, en helemaal niet Jentsje Popma, want juist aan hem had ze een godsgruwelijke hekel. Dus toog Frou Faber naar de minister en sloot een deal. Als het Rijk zou meebetalen, dan mochten zij de kunstenaar aanwijzen die de opdracht zou uitvoeren. De minister heeft toen aan de directeur van de Rijksacademie gevraagd wie dat moest worden. Die koos voor een net afgestudeerde kunstenaar, Wilfried Put dus. Maar helaas, Wilfried Put kon de opdracht helemaal niet aan. Hij had ook nog nooit zo’n groot beeld vervaardigd. Vandaar dat het ook niet klaar was op het tijdstip van de onthulling in 1966. Uitstellen kon ook niet, want het ging om de vierhonderdste sterfdag van de grote Friese dichter. Dus werd er en gipsen model onthuld. Zo kreeg Friesland uiteindelijk het standbeeld dat het verdiende. Een middelmatig beeld, dat te laat werd opgeleverd door een kunstenaar die de opdracht eigenlijk niet aan kon. Bij de onthulling stormde het overigens ook al aardig zoals een filmpje op YouTube laat zien.

.

‘Wat is Huub Mous voor iemand? Hij heeft het steeds over de Leugenachtige Courant. Een briljant criticus, een gek? Kan iemand mij in enkele woorden wat informatie over hem geven? ‘

Deze vraag kreeg ik enige maanden geleden toegestuurd van een gewaardeerd lezer van mijn weblog, wiens naam er verder niet toe doet. Hij had die vraag weer gehoord van iemand anders. Wie dat was, weet ik niet. Laten we hem ‘Mister X’ noemen. Mijn kritisch geschrijf over wat er zoal gebeurt hier in Friesland roept kennelijk vragen op in kringen waar ik geen weet van heb. Doogt dy Mous wol?  In die tijd hoorde je nog niet zoveel kritiek op KH 2018. De hoofdredacteur van De Moanne vertelde mij dat het bijna onmogelijk was om objectief stuk over KH 2018  te laten schrijven, waarin ook ruimte werd geboden voor kritische geluiden. Er was bijna niemand die zijn mond hierover durfde open te doen. Ook bij Omrop Fryslan was het voor redacteuren heel moeilijk om kritiek op KH 2018 naar buiten te brengen. Kortom, het begon hier aardig op het voormalige Oostblok te lijken.

Dat beeld is inmiddels aardig gekanteld. Mijn rol in dat proces wordt me niet door iedereen in dank afgenomen. ‘Kritiek is tot daar aan toe, maar je moet ook een alternatief bieden,’ zo hoor ik vaak zeggen. Soms lijkt het wel eens of mijn kritiek een tegenbeweging oproept. Men is dan opeens helemaal vóór, louter en alleen omdat ‘die zure Mous’ tegen is.  Zo roep ik onbedoeld een nieuw Fries positivisme in het leven: ‘Tegen het cynisme!’ Het moet niet gekker worden. Wie ben ik eigenlijk? Een gek? Een eeuwige dwarsknuppel? In dat beeld herken ik mezelf niet. Het antwoord dat de gewaardeerde lezer van mijn weblog gaf op de vraag van die mysterieuze Mister X, wond er overigens geen doekjes om. Hij schetste een uiterst geflatteerd beeld van mij, waarin ik mezelf evenmin herken. Ik citeer:

Huub Mous is briljant en niet gek. Wel gaat hij soms helemaal op in zijn spel met mensen en verliest hij de redelijkheid uit het oog. Daardoor denken mensen dat hij gek is en maakt hij zich jammer genoeg ongevaarlijk. Want gevaarlijk is hij voor ieder die  in zijn ogen tekortschiet. Friese borstklopperij is een geliefd thema van hem. Hij heeft met Friesland een haat-liefdeverhouding.

Dit jaar was het vier jaar geleden dat ik voor mezelf begon. Zo’n overgang schijnt bij veel mensen een behoorlijke breuk in hun leven teweeg te brengen. Sommigen komen nooit meer in hun ritme, omdat ze de stimulans van hun dagelijkse werkomgeving missen. Anderen verpieteren, omdat ze geen raad weten met al die vrije tijd. Jaren geleden konden ambtenaren, die de fatale grens zagen naderen, zich opgeven voor een cursus ‘pensioen in zicht’. Ik weet niet of het komt doordat ik nooit een ambtenaar heb willen zijn – ik was altijd een vrije ondernemer in loondienst, ook toen de managers met een bord voor hun kop de macht overnamen – maar aan mij zou zo’n cursus niet zijn besteed. Ik heb de overgang naar een gehonoreerd werkloos bestaan als een weldadige verandering ervaren. Alle dagelijkse ergernis om dingen, die mij niet zinnen in mijn omgeving, is als sneeuw voor de zon verdwenen. Ik verveel me geen moment. Integendeel, ik kom tijd tekort.

Toch is er natuurlijk wel iets veranderd. Zo kan ik niet ontkennen dat ik in de afgelopen vier jaar veel aan het terugblikken ben geweest. Soms zag ik hele films aan mijn geestesoog voorbij trekken, vooral ’s ochtends als ik wakker werd. Ik vroeg me af hoe het allemaal zo heeft kunnen komen. Als ik terugkijk, valt mijn leven in twee gelijke helften uiten. De eerste dertig jaar groeide ik op, werd met enig rumoer veel te langzaam volwassen en studeerde ik tien jaar lang in Amsterdam, waar de wereld aan mijn voeten lag. De tweede dertig jaar woonde en werkte ik in Friesland, aan het voeteneind van de wereld, in een baan, waarin ik nooit promotie heb gemaakt en die desalniettemin dertig jaar lang bleef boeien, omdat de hele wereld om heen veranderde behalve ik. Dat laatste is natuurlijk niet helemaal waar, want je ziet jezelf niet veranderen, terwijl je dat natuurlijk wel doet. Vooral in die tweede dertig jaar van mijn leven ben ik langzaam een ander mens geworden. Maar om nu te zeggen dat ik uiteindelijk mezelf ben geworden is op zijn zachts gezegd wat overdreven.

‘Ik ben mezelf niet of al die jaren nooit geweest….’

Het is een voor de hand liggende gedachte om dan aan jezelf de ‘als-vraag’ te stellen. Wat zou er gebeurd zijn als dit… als dat… en vooral: hoe zou alles zijn verlopen, als ik toen wist wat ik nu weet. Punt is, dat ik dat toen niet wist, en dat zal zijn redenen hebben gehad. Ik heb vaak genoeg geprobeerd om hier weg te komen, maar dat is me nooit gelukt. Het heeft zo moeten zijn. Ik heb zelf ook nogal eens met een bord voor mijn kop gelopen en me als een klein kind gedragen. Ik was vaak naïef, werd laat wijs en heb heel veel nutteloze gedachten heel lang heel serieus genomen. Maar aan de andere kant zie ik niet om in wrok of wroeging. ‘Non je ne regrette rien.‘ Het is goed zo. Door tegenslagen krijg je vechtlust, en door strijd ontwikkel je kracht.

Zo heeft elk nadeel zijn voordeel en is de som uiteindelijk altijd weer nul.  Ik ben nu al weer vier jaar bezig met mijn derde periode van dertig jaar, want alle mooie dingen gaan in drieën. Ik hoef me niet meer te bewijzen, om de simpele reden dat ik dat nooit heb gedaan. Ik hoef ook niets te compenseren, omdat het me eerder niet is gelukt. Ik ga gewoon door, waarmee ik altijd bezig ben geweest. Mijn ticket heb ik op zak, mijn vlucht is geboekt, maar mijn gedachten schieten vaak alle kanten op. Mijn hoofd zit vol, misschien wel te vol. Soms voel ik me als een vliegveld, waar voortdurend vertraging optreedt, omdat van alle kanten tegelijk grote vliegtuigen willen landen. Terugblikken kan zijn nut hebben, maar je moet er niet te lang mee bezig zijn. Ik was dertig jaar lang ‘gestationeerd in Friesland’ en ben daar uiteindelijk blijven hangen. Je kunt je lot niet ontlopen, maar ik geloof niet in een eindbestemming. De dingen gaan zoals ze gaan. Ach Friesland, ik heb je lief zoals je ziet, maar ergens klopt er hier iets niet.

UPDATE: 10. 30 uur: Ingezonden door Sjoerd S. Osinga: