Dit was de oogst van twee jaar geleden. Zeven welpies lagen uitgeteld op de grond. In de kwartfinale van het EK vloog Nederland eruit tegen Rusland, na een droomstart van drie overwinningen onder meer tegen wereldkampioen Italië. De welpies hebben nog lang dienst gedaan. Mira (op de fot0), Pablo en Charly vonden alle drie dat dit  gratis speeltuig van mijnheer Heijn voor katten op maat is gemaakt. Vooral Pablo was er gek op. Door de welpies leerde hij apporteren. Normaliter doen alleen honden dat, maar Pablo is een wat eigenzinnige kat. Na het avondeten komt hij steevast met een welpie aanzetten die dan door de kamer moet worden gegooid. Dat ritueel herhaalt zich dan enkele malen totdat het welpie weer wordt opgeborgen, meestal in zijn etensbak.

Inmiddels hebben we nog maar één welpie over. Zijn lange haren zijn inmiddels behoorlijk gekort en hij ziet er niet uit. De overige zijn successievelijk in de stofzuiger beland of zoekgeraakt in de tuin. Ook een welpie heeft helaas niet het eeuwige leven. Van de week kwam het eerste beesie over de vloer. Inmiddels liggen er al drie op de mat voor de tuindeur. Ze worden door de katten nog wat onwennig bekeken. Alleen Mira speelt er af en toe mee. Dan gooit ze er een hoog in de lucht en vangt hem dan weer op alsof het en vliegende muis is. Wat een leven heeft zo’n kat, denk ik dan. Ik wou dat ik me zo met mezelf kon vermaken. Hoe dan ook, het WK is weer begonnen en de katten zijn er klaar voor. In de komende weken zullen er allemaal beesies het huis binnenkomen. Alles heeft zijn zo zijn eigen ritme. Toch goed dat er een WK is.

zie en luister

2008 is het Jaar van de Kikker. De Wereld Organisatie van Dierentuinen en Aquaria (WAZA) wil hiermee aandacht vragen voor haar campagne om de bedreigde amfibieën tegen uitsterving te beschermen. Bijna de helft van de amfibieën kan de komende jaren uitsterven wegens klimaatverandering en verkleining van de natuurlijke habitat. Dit zou de grootste uitsterving binnen de mondiale fauna zijn sinds het uitsterven van dinosaurussen. Er is een nieuwe Ark van Noëh nodig om de kikkers te doen voortbestaan.

In een museum in Bolzano wordt momenteel een ‘gekruisigde kikker’ geëxposeerd. Dit kunstwerk is door Martin Kippenberger (1953-1997) in 1990 vervaardigd en kreeg als titel Zuerst die Füsse. De kunstenaar wilde hiermee zijn eigen angst voor de dood en de levensangst van de mens verbeelden. Paus Benedictus XVI heeft ‘de gekruisigde kikker’ van Kippenberger onlangs als een uiting van blasfemie bestempeld. Ontaarde kunst dus. Als er iets ontaard is in deze wereld dan is dat het dreigende uitsterven van de kikker.

Ik geloof in de kikker.

C R E D O

Ik geloof in één God, de almachtige Kikker,
Schepper van hemel en aarde,
van al wat zichtbaar en onzichtbaar is.
En in één Heer, Kermit de Kikker,
eniggeboren Zoon van God,
voor alle tijden geboren uit de Grote Kikker.
God uit God, Kikker uit Kikker,
ware God uit de ware Kikker.
Geboren, niet geschapen,
één in wezen met de Kikker,
en door Wie alles geschapen is.
Hij is voor ons, mensen,
en omwille van ons heil
uit de sloot gekropen.
Hij heeft het kikkervlees aangenomen
door de heilige Geest uit de Kikker Maagd,
en is kikker geworden.
Hij werd voor ons gekruisigd,
Hij heeft geleden onder Pontius Pollution
en is begraven.
Hij is verrezen op de derde dag,
volgens de Schriften.
Hij is teruggekropen in de sloot:
zit aan de rechterhand van de Kikker.
Hij zal wederkomen in heerlijkheid
om te oordelen levenden en doden.
En aan zijn Kikker Rijk komt geen einde.
Ik geloof in de heilige Geest,
die Heer is en het leven geeft;
die voortkomt uit de Kikker en Kermit de Kikker;
die met de Kikker en Kermit de Kikker
te samen wordt aanbeden en verheerlijkt;
die gesproken heeft door de profeten.
Ik geloof in de éne, heilige, Katholieke Kikker Kerk.
Ik belijd één doopsel tot vergeving van de zonden.
Ik verwacht de opstanding van de kikkers en het leven
van het komend Kikker Rijk.
Amen.

zie en luister

Gisteren zag de beelden terug van de paarden van Marrum. Ik realiseerde mij dat ik in het hier en nu naar de verbeelding keek van een gebeurtenis die in het verleden heeft afgespeeld. Toen de beelden werden uitgezonden, gebeurde het ook echt. Het zijn live beelden tijdens een nieuwsuitzending. Loretta Schrijver heeft daar moeite mee. Ze kijkt naar iets wat tegelijk nieuws is terwijl ze er naar kijkt. Ze blijft doorpraten, want ze denkt: er moet commentaar bij. Beelden alleen zijn immers alleen maar beelden. Het commentaar maakt de beelden tot nieuws, denkt zij. De beelden zelf zijn geen nieuws. Niemand weet immers waar hij op dit moment naar zit te kijken. Misschien is het wel gisteren gebeurd of eergisteren. Misschien is het wel nooit gebeurd, maar is het een speelfilm. Daarom praat Loretta. Ze zegt ook wat ze ervan vindt (‘Wat een machtig gezicht!’). Eigenlijk geeft ze een treffend voorbeeld van een angst die iedereen wel eens heeft. De angst dat er niets bestaat buiten de taal. De taal maakt de wereld tot wat hij is. Beelden zijn geen taal. Beelden zijn alleen maar beelden. Nutteloos, zinloos, gedachteloos, emotieloos, eindeloos, oeverloos.

Soms denk ik dat het leven zinloos is. Of beter gezegd: het leven heeft geen andere betekenis dan zichzelf. Wie een grote mierenhoop ziet kan zich niet aan de indruk onttrekken, dat al dit gekrioel uiteindelijke geen doel heeft. Elke mier is met iets bezig, maar de activiteit van alle mieren tezamen leidt nergens toe. Een mierenhoop meer of minder, wat doet het er toe om van één enkele mier maar te zwijgen. Kijk naar een druk verkeersplein in de vrijdagmiddagspits. Elke bestuurder heeft zijn eigen agenda. Sommige hebben er zelfs twee. Maar al die agenda’s tezamen dienen geen enkel doel. Het is één groot gekrioel van gefragmenteerde nutteloosheid. Om moedeloos van te worden. En zodra ik dit constateer, is dit ook zo.

Taal is een oneindige verzameling van losse woorden in steeds wisselnde samenstellingen. Die wisselende samenstellingen noemen wij ‘zinnen’. Wie een zin uitspreekt, doet een uiting. Hij doet iets met de taal. Hij stelt iets vast, raadt iets aan, veronderstelt iets of beveelt iets. Kortom, hij doet iets en al doende legt hij een nieuw verband tussen de woorden. Dat verband wordt telkens weer gelegd in een specifieke situatie in het hier en nu. Die nieuwe uiting in de taal bedient zich ook tekens weer van de taal zelf. Dat wil zeggen van reeds bestaande verbintenissen tussen betekenis en klank, die met elkaar verbonden zijn in een uitgebreid gestuctureerd veld van regels. Het denken vindt altijd plaats in een wereld van talloze reeds eerder uitgesproken gedachten. Een gedachte op zich zelf heeft geen binnenkant. Een gedachte bestaat niet buiten de wereld van gedachten. Een gedachte bestaat niet buiten de woorden.

Waarheid is een product van de taal. Als de wereld (lees: taal, c.q. logica) helder is – of op zijn minst helder kan zijn – waarom dient die helderheid zich dan niet onmiddellijk aan als ik nadenk? Denken is het vermijden van omwegen die in de taal zelf zitten ingebakken. Een kloppende redenering is de kortste verbinding tussen twee punten. Ons verstand heeft de neiging om altijd de kortste weg te kiezen, want die weg is ook de makkelijkste. Maar de weg, die het allerkortst is, is tegelijk ook het allermoeilijkst. Die allerkortste weg zie je nooit meteen. Daarvoor moet je meestal grote moeite doen. Daarvoor moet je diep nadenken.

Hoe komt dat toch? Zitten en soms witte plekken in de taal, plekken waar je met het denken – dat per definitie van taal afhankelijk is – niet bij kan of moeilijk bij kan, zoals vroeger de witte plekken op de kaart van Afrika? Zijn er plekken waar je in gedachten nooit bij kan. Zoals je ook jeuk kunt hebben op een plek waar je niet kunt krabben? Ook de logica is van taal afhankelijk, of het nu een gesproken taal is of een formele taal. Grammatica of wiskunde het is allemaal één pot nat. Kies een andere taal, dan krijg je een andere logica. Maar is er dan helemaal niets waarnaar een gedachte verwijst. Is er dan niet wat buiten de taal zelf bestaat? Met andere woorden: heeft het gekrioel van de mieren een zin of betekenis die buiten het gekrioel van de mieren ligt?

Neem zoiets geks als religie. Wat blijft er over van de religie als je de taal weghaalt? Is er bijvoorbeeld een religie mogelijk zonder heilig boek? Ik denk van wel. Maar is er ook en religie mogelijk waarin niets wordt gezegd? Ook dat is mogelijk, lijkt mij. Is er een religie mogelijk waarin niets wordt gedacht? Zelfs dat moet kunnen, kijk maar neer de mystiek. Maar wat blijft er nog over zonder gedachten? Niet veel. Wat blijft er over zonder woorden? Niets. Wat is dat dan, dat niets? Dat niets is niets. Maar dat is dan toch een rondtollend woordenspel? Niets, dat niets is, is tegelijk weer iets. Als -A = -A dan is de –A links van = een andere –A dan de –A rechts van =. Door de taal kruipt er altijd weer iets in het niets naar binnen toe. Als de taal stopt, dan blijft er niets over. Maar hoe kan dat niets, dat overblijft, niets zijn, als er niets meer is om dat niets te kunnen zijn?

De filosoof Frits Staal heeft diep nagedacht over wat taal eigenlijk is. Zelfs over de vraag waar de taal vandaan komt. Hoe is de taal ontstaan? Volgens hem uit het ritueel. Uit een zinloze en telkens weer herhaalde handeling of mantra, die uiteindelijk betekenis is gaan krijgen. Betekenis is iets wat ooit zo naar binnen is geslopen. En sindsdien zijn we met zijn allen gaan denken dat de betekenis in de taal zelf ook zo iets als ‘betekenis’ heeft. Dat er buiten de taal iets anders bestaat dat de taal zelf als een effect teweeg brengt. Dat er zoiets bestaat als een uiteindelijke zin van de dingen, een uiteindelijke zin van het bestaan, dat er iets is – of zou kunnen zijn – dat ontsnapt aan de ultieme zinloosheid, waaruit alle de taal is voortgekomen. Frits Staal heeft ooit een essay geschreven ‘De zinloosheid van het ritueel’ dat hij besluit met de volgende woorden:

‘Een laatste alinea en een laatste troost. Er zijn ongetwijfeld lezers die geschokt, boos of ontmoedigd raken bij het idee dat het ritueel (om van religie en zelfs van taal maar niet te spreken) niet alleen ingewikkeld, maar ook zinloos zou zijn. Ik geef er de voorkeur aan dat een ding – en ook een mens – zichzelf is en niet naar iets of iemand anders verwijst. Hoe weten wij dat het leven zelf niet zinloos is? Van buitenaf bezien lijkt het leven van een mier inderdaad zinloos – een gedachte die al bij koning Salomo moet zijn opgekomen (Spreuken 1:6). De mieren en wij zijn daar zeker niet minder om.’

ik kon de poes niet meer verstaan
zingt Boudewijn de Groot
daar hadden wij geen last van
wij spraken zonder woorden
een klein geluid, een vriendenblik
dat was genoeg, meer hoefde niet
zodra ik zat, nam jij mij in bezit

Een uur geleden is Mickey Mous gestorven. Gisteren is hij naar de dierenarts gebracht. Het zag er niet goed uit. Hij had een grote bobbel in de buik. Vandaag deed de dokter nog een echoscan. Diagnose: hopeloos. Eigenlijk was hij al maanden niet goed. Veel spugen, maar ja, dat doen katten wel meer. Hij begon ook steeds aanhankelijker te worden. ’s Avonds zat hij vaak uren lang bij me en als ik er genoeg van had ging hij zelf in mijn nek liggen. Achteraf had dit een signaal moeten zijn. Maar er was geen kruid tegen gewassen.

Mickey is 13 jaar oud geworden. Hij heeft een mooi leven gehad, een leven als een kat in Frankrijk. ‘s Ochtends sprong hij altijd als eerste op bed, knorrend en wel. Dan wilde hij de tuin in. Eten deed hij nooit zoveel. Een echte held was het ook niet. Als de grote zwarte kater van Joke Keizer onze tuin insloop was hij altijd doodsbang. Dat was anders toen hij nog jong was. Toen wist hij wel wat knokken was. Hij miste nog altijd een stukje uit zijn oor.

Rond zes uur heeft hij een spuitje gehad. Op dat moment stond de hele binnenstad op zijn kop vanwege een grote brand op het Zaailand. Eerst leek het dat al die sirenes een soort afscheidssaluut voor Mickey vormden. Uiteindelijk ben ik zelf ook naar even gaan kijken. Midden op het Zaailand stonden vier ambulances en een helikopter. Het was zwart van de mensen. De brand was toen al onder controle dacht ik. Toen de helikopter opsteeg gingen er tientallen mobieltjes de lucht in. Adieu Mickey. Je bent nu weggevlogen. Het ga je goed.

De geredde paarden gaan niet naar de slacht. Dat is een hele opluchting, hoe absurd dat gevoel ook is, als je bedenkt dat paardenslachter zich niets van dit soort calamiteiten aantrekt. Het dramatische gebeuren vorige week heeft heel wat columnisten en hoofdredacteuren aangezet tot moralistische beschouwingen over de domheid van de mens en de wijsheid van het dier. Het ‘drama van Marrum’ was bijna een bijbelse les, die ons niet alleen heeft gewezen op een naderende ecologische catastrofe, maar ook een teken van verlossing leek te zijn, de Exodus, de tocht naar ‘het beloofde land’, dwars door de Waddenzee.

In de Volkskrant van vandaag las ik een verklaring van Ultsje Hosper over de oorzaak van het drama. Het was geen menselijk falen of nalatigheid, maar puur het noodlot zelf. De stormverwachting kwam te laat binnen. Dat was nog geen ramp geweest, als de kudde paarden maar had besloten om op de ‘Oude Dobbe’ te blijven en niet al zwemmend uit te wijken naar een lagere dobbe. Kennelijk is er iets misgegaan in het kuddegedrag van de paarden. Heeft de leider een verkeerde inschatting gemaakt? Of was het een falend groepsproces, een soort poldermodel van compromissen met fatale afloop. Kortom, kwam het door het gebrekkig functioneren van de democratische kuddegeest of kwam het door de totalitaire leider die zijn kudde in no time naar de afgrond leidde.

Het toeval wil dat gisteren de NRC de resultaten bekend maakte van een wetenschappelijk onderzoek naar de werking van het kuddegedrag. Dit onderzoek werd gedaan naar postduiven, maar is ook voor andere dieren van belang. Postduiven blijken in grote groepen beter de weg naar huis te kunnen vinden, dan in kleine groepen of alleen. Als de zwerm groot is dan verloopt het besluitvormingsproces democratisch. Elke duif sluit dan een compromis tussen twee impulsen (1) ‘volg je eigen vertrouwde route’ en (2) ’volg andere duiven’.

Dit is een simpele formulering van de zogenaamde ‘zwermwet’ die Craig Reynolds in 1987 heeft opgesteld naar aanleiding van computersimulaties van het zwermgedrag van vogels, dat ook van toepassing is voor kuddes viervoeters en scholen vissen. Ik kwam die ontdekking ooit eerder tegen in het boek van Mitchell Waldrop, ‘De rand van chaos, over complexe systemen’ (1992) en heb hierover zelf geschreven in mijn verhaal ‘De voorspelling van Dewey’, dat elders op deze site te vinden is.

Reynolds ging uit van een grote verzameling vogelachtige agentia, die hij ‘boids’ noemde (een woord dat enige klankverwantschap heeft met het Engelse woord ‘bird’). Elke ‘boid’ volgt drie eenvoudige gedragsregels:

(1) Hij probeert een zo klein mogelijk afstand te bewaren tot andere objecten in zijn omgeving, inclusief andere ‘boids’.
(2) Hij probeert zijn snelheid gelijk op te laten lopen met andere ‘boids’ in de buurt.
(3) Hij probeert dichter bij het middelpunt van de groep ‘boids’ in zijn buurt te komen.

Hoe zit het nu met de keuze tussen democratisch zwermgedrag en totalitair leiderschap? Het recente onderzoek naar het vluchtgedrag van postduiven wijst uit, dat bij kleine verschillen tussen de ‘eigen voorkeur’ en de ‘groepsvoorkeur’ automatisch een ‘compromis-route’ wordt gevolgd. Dan is er dus ‘democratie’ of ‘zwermgedrag’. Bij grote verschillen volgt de ene duif eerst de ander. De afwijking van de eigen route wordt dan al snel te groot, waardoor meestal de leidende duif gevolgd wordt, of het groepje zich splitst. Overigens is bij Kaapse buffels in dit soort situaties eerder ‘democratsich stemgedrag’ over de te volgen route waargenomen.

Wat er boven Marrum is gebeurd, toen vorige week het water ongekend snel ging stijgen, laat zich raden. De democratie heeft hier waarschijnlijk gefaald, waarna een foute inschatting van de leider de totale kudde bijna fataal is geworden. Democratie wordt dus kwetsbaar in uitzonderlijke omstandigheden van dreigend gevaar. Je kunt deze situatie wellicht vergelijken met de verkiezingscampagne van 2002, toen de verschillen tussen ‘eigen richting’ en ‘kudderichting’ voor menig kiezer te groot werden en Pim Fortuyn het volk bijna naar de rand van de afgrond leidde.

De huidige verkiezingstrijd lijkt eerder een voorbeeld van ‘regulier democratisch kuddegedrag’. Het enige onverwachte, dat nog gebeuren kan, is dat Wouter Bos de aanhang van de SP gaat ‘leegeten’. SP-kiezers moeten dus niet gaan twijfelen tussen hun ‘eigen voorkeur’ en de ‘kuddegeest met zijn afkeer van Balkenende’. Dat soort compromissen kan juist fataal worden, zo hebben de paarden van Marrum geleerd.

Gisteravond voltrokken zich kort na elkaar twee gebeurtenissen in en rond mijn huis. Eerst vloog er een gigantische libelle de kamer in. Hij was wel 15 cm lang en leek op een gevechtshelikopter. Gefascineerd keek ik naar zijn constructie. Elk onderdeel van de anatomie was uiterst kwetsbaar maar ook zeer effectief. Een ideaal ontwerp zou je zeggen. Ik realiseerde mij dat libelles – net als vlinders – zich ontpoppen uit een cocon. Deze kleine helikopter moest zich dus zeer recentelijk in mijn tuin hebben ontvouwd.

Laatst sprak een kunstenares die de metamorfose van een libelle ooit in wekelijkheid had gezien. Ze lag de hele dag op haar buik in de tuin om dit fascinerende proces op video vast te leggen. Het leek alsof er een ingenieuze constructie werd uitgeklapt. Alle onderdelen waren al aanwezig en opeens werd de onderlinge samenhang zichtbaar. Net als alle organismen is de libelle een product van de evolutie, maar het blijft een raadsel dat zo’n ‘intelligent ontwerp’ alleen kan voortkomen uit toeval in combinatie met natuurlijke selectie. De Libelle lijkt ontworpen of op zijn minst gebouwd uit onderdelen die apart moeten zijn ontstaan.

Lynn Margulis is hoogleraar geowetenschappen aan de universtiteit van Massachusets. In haar boek ‘De symbiotische planeet’ (1999) wijst zij op het fenomeen ‘symbiogenese’. Zij schrijft hierover het volgende: ‘Symbiogenese’, een idee dat is bedacht door de Rus Konstantin Merezhkovsky (1855-1921), verwijst naar het ontstaan van nieuwe organen en organismen door symbiotische samensmeltingen. Het is, zoals ik zal aantonen, een fundamenteel aspect van de evolutie. Alle organismen die groot genoeg zijn om door ons te worden gezien, bestaan uit microben die eens onafhankelijk waren en zich later tot grotere organismen hebben samengevoegd. Bij deze samenvoeging zijn vele hun eerdere identiteit kwijtgeraakt.’

Toen ik bekomen was van mijn verwondering over de mega-libelle hoorde ik opeens een doffe klap. Een vogel was op het dak van de serre gevallen. Kennelijk was hij tegen het raam gevlogen en had hij zijn nek gebroken. Ik heb hem in een krant gewikkeld en in de groene afvalbak gedoponeerd. De fascinerende transformatieprocessen, die de levende natuur in petto heeft, gaan gepaard met toeval, domme pech, tragische gebeurtenissen en schitterende ongelukken. Het zijn processen die zich voltrekken zonder dat je er weet van hebt. Soms teder en ontroerend, maar vaak ook onverschillig en wreed, zoals alleen de natuur kan zijn.