Gisteren lag onze poes Mira steeds maar weer te kroelen tegen mijn colbertjasje dat over de stoel hing. Nu weet ik dat Mira erg op mij gesteld is, maar zo’n aanhankelijkheidsbetuiging was ook wel wat overdreven. Nadere inspectie deed blijken dat er iets bewoog in de voering van mijn jasje. Het kon er niet uit, dus moest het jasje maar naar buiten in de tuin. Na een kleine keizersnede kwam er een kopje van een muis naar buiten. Hij was kennelijk bij mij naar binnen gevlucht. Een asielzoeker heet zoiets. Nu hebben er al eens eerder dieren hun toevlucht tot mijn woning gezocht. Zo heb ik hele delegaties mussen mogen ontvangen en een echte kikker, een postduif, en zelfs een meeuw die pardoes op het dak van de serre viel, maar verder dan dat zijn ze nooit gekomen.

Deze muis pakte het grondiger aan. Hij wou bij me intrekken, zonder verblijfsvergunning uiteraard. Nog een geluk dat ik er niet op straat pas achter kwam. Ik was misschien wel van schrik in de gracht gesprongen. Morgen heb ik een vergadering. Dan kun je dat gekriebel in je rug niet gebruiken natuurlijk. Stel je voor dat hij opeens uit mijn mouw was gekropen als ik druk gesticulerend mijn gelijk wilde halen. Ik moet er niet aan denken. Het moet ook niet gekker worden. Maar het gekste verzin je niet. Dat gebeurt gewoon. The mouse that roared…. dat zeggen mensen wel eens van mij. Welaan, hier is hij dan. Dorus had twee motten in zijn oude jas. Ik had een muis in mijn colbert. We hebben hem los gelaten in de tuin en nadien niets meer van hem vernomen.

Muisje muisje….waer bestu bleven, mi lanct na di, gheselle mijn.

Een hond schijt op straat, pist tegen tafelpoten, laat scheten in gezelschap, masturbeert op de broekspijpen van zijn baas en ledigt zijn maag bij tijd en wijle op een Perzisch tapijt van de buurman. Kortom, een hond kent geen decorum. Alles wat wij in de afgelopen tweeduizend jaar beschaving hebben genoemd wordt door een hond te kijk gezet als een ongemakkelijk keurslijf. Met zijn huiselijkheid, trouw en bereidheid tot domesticatie staat de hond precies halverwege natuur en cultuur. Op die tweesprong speelt hij een dankbare dubbelrol. Hij herinnert ons voortdurend aan onze ongekunstelde oorsprong, terwijl hij toch graag bereid is om al onze kunstjes uit te voeren. Hij laat ons in de waan iets te willen leren, terwijl hij alleen maar laat zien wat wij zelf hebben afgeleerd.

Op bovenstaande foto is het zomer 1975. Ik sta met Boris op een bruggetje in het Oosterpark in Amsterdam. Twee keer hebben we een hond gehad. Iwan, die leefde van 1978 tot 1990. En daarvoor Boris in 1975. Eigenlijk hebben we Boris maar drie maanden kunnen houden.  Hij kwam uit het asiel en was waarschijnlijk zwaar getraumatiseerd. Hij was ook zo mager als een lat. We woonden destijds in een studentenflat in Diemen en ik ging elke dag twee uur met hem lopen op het opgespoten bouwland tussen Diemen en de Bijlmer. Dan rende hij weg tot aan de horizon. Thuis was hij niet te harden. Hij vrat alles op, zelfs de bloemen in de vaas.We hebben hem uiteindelijk dus weer terug moeten brengen naar het asiel. Twee maanden later zag ik hem met een nieuwe baas uit de trein stappen. Hij sprong tegen me op en er sprong een barst in mijn hart. Zijn nieuwe baas keek me wat raar aan.

Honden blijven je bij. Soms denk ik nog wel eens aan Boris, en soms ook aan Iwan. Een hond apporteert wat wij voorgoed hebben weggegooid: de impuls om te spelen, onbeschaamdheid en vrijpostigheid, de taal van het instinct, het koninkrijk van de geuren, het tijdloze paradijs van het zomaar er zijn. Wij houden van honden, omdat wij ooit op de drempel van onze beschaving de hond in onszelf in de steek hebben gelaten. Misschien hebben we hem wel lafhartig vastgeknoopt aan een boom, toen we werden verdreven uit de Hof van Eden en noodgedwongen aan cultuur gingen doen. Boris was een vuilnisbakkenras, maar Iwan was een echte schnauzer. Die had ook zijn streken, maar minder dan Boris. Beide hadden een Russische naam. Waarom weet ik niet. Misschien omdat honden een Slavische ziel hebben. Net als ik. Tenminste, dat vermoeden heb ik wel eens. Of misschien was het gewoon vanwege dat liedje van Marie Laforêt: Iwan, Boris & moi.

‘Welnu: een katholiek dier bij uitstek is de papegaai. Op gezag van het handboek van Ripa is deze fraai gevederde mensenvriend door de R.K. Kerk leerstellig als katholieke vogel erkend, onder andere omdat het naast de mens het enige dier is dat Ave kan zeggen. Vandaar ook, dat die oergezellige kerk in de Kalverstraat te Amsterdam De Papegaai heet, waar alles nog in het Latijn gaat en de vernieuwers (lees: vernielers) geen poot aan de grond krijgen.’

Aldus Gerard Reve in Zondagmorgen zonder zorgen (1995). Vorige week donderdag was ik zelf  in Amsterdam. Ik liep door de Kalverstraat en nadat ik een half uur lang bij de Slegte gezocht had naar een boek dat ik niet kon vinden, vervolgde ik mijn weg naar het Spui. Even verderop zie je dan aan je rechterhand de wat onooglijke gevel van De Papegaai, de Amsterdamse schuilkerk, die ook wel bekend is door het plakkaat dat bij de ingang hangt: Een kwartier voor God. Zo had Reve aanvankelijk zijn boek Moeder en Zoon willen noemen. Wat ik geloof’ was ook een titel die het niet heeft gehaald. Ik liep naar binnen en kon de verleiding niet weerstaan om een kaars voor het Mariabeeld op te steken. Die gewoonte blijf je je leven lang houden, als je ooit katholiek gedoopt bent. Katten maken pompende bewegingen met hun pootjes zoals ze dat ooit deden om de melk uit de tepels van hun moeder op te stuwen. Zo branden katholieken kaarsjes bij Maria, ook al ze allang niet meer ter kerke gaan. Het is iets dierlijks. Het heeft met instinct te maken, niet met verstand.

‘Ach neen, dat kaarsbranden voor mij hoeft niet. Laat het 
maar. Ik behoef voorlopig geen Troost meer doorkaarsen, want ik heb het gevoel dat het niet Zwaarmoediger meer 
kan, met mij. Ik zit op de bodem, en dat is wel een veilig 
voel. Jij moet nu maar eens een kaars gaan branden voor 
je zelf. Je moet gaan naar De Papegaai. Er staan daar altijd kaarsen voor 30 cents per stuk. Ik betaal voor vier stuks 
ooit meer dan één gulden, omdat ik een goede klant ben. Dat is genoeg. Op werkdagen is De Papegaai altijd open.
 Het is in de Kalverstraat, tussen het Spui en de Dam, links 
je van het Spui komt, en iets verder dan halverwege, dacht ik. Meteen als je binnenkomt, zie je wel links kaarsen staan branden voor Moeder en Kind. Ontsteek er maar naar behoefte, en zeg dan maar, hardop of bij jezelf: ‘Mevrouw, 
moet maar zien. Bekijkt U het maar eens. Ziet U maar.’ Dat is heel goed. Winkelende vrouwen gebruiken die kerk als uitspanning, om zonder al te veel kosten haar zware boodschappentassen en zieke lichamen even neer te kunnen zetten. Als je vlak achter ze gaat zitten en geknield zo ver mogelijk naar voren buigt, kun je haar gefluister afluisteren. Ik hoorde de laatste keer, dat ik er was: ‘Ze kan geen soep koken. Dat kan ze niet. Ze kan het gewoon niet.’

Dat schreef Reve in een brief aan Carmiggelt op 2 november 1971. Nederland was aan het bekomen van de roerige jaren zestig. De kerken gingen dicht, maar De Papegaai bleef open, zoals hij nog altijd open is. In de Papegaai zetelt de ‘Stichting Geestelijke Bedevaart tot Lourdes’. Waarom die bedevaart ‘geestelijk’ is, weet ik eigenlijk niet. Hoe dan ook, deze instelling maakt het voor zieken en invaliden mogelijk om naar Lourdes te reizen, zo las ik in een folder bij de ingang, ‘Geestelijke Bedevaart naar Lourdes’ werd in 1885 opgericht, toen een echte bedevaart voor slechts weinigen mogelijk was. Ook zijn er in de kerk flessen verkrijgbaar met water uit de bron bij de grot in Lourdes, het zogeheten ‘Lourdeswater’. Ik kon het niet nalaten om een zo’n fles mee te nemen. Hij kostte één Euro vijftig. Ik betaalde met twee Euro, zodat ik voor de resterende vijftig cent een kaarsje kon opsteken, dat inmiddels dus 20 cent duurder is dan veertig jaar geleden. Het was eigenlijk geen fles, waarin het Lourdeswater zat, maar een grote plastic flacon met een etiket erop. Hij staat nu bij mij thuis op de schoorsteen, tussen de Madonnabeelden, kaarsen en andere roomse parafernalia.

Lourdeswater roept bij mij een cascade van herinneringen op. In het begin van de jaren zestig ben ik drie keer in Lourdes geweest, samen met mijn ouders. Mijn vader nam daar altijd een fles Lourdeswater mee naar huis, zelf getapt uit de kraan bij de bron. Lourdeswater is een homeopathisch geneesmiddel dat veel krachtiger is dan Haarlemmer olie. Ook mijn tantes in Huissen hadden altijd een grote fles Lourdeswater op de gang staan. Die fles had de vorm van een Mariabeeld. Ik vroeg me wel eens af of dat water voor eeuwig goed bleef, of het niet ging stinken op den duur. Maar dit heilige water werd geacht over bijzondere krachten te beschikken.

In Lourdes – zo ging het verhaal – werden de zieken  ongewassen in het bronwater gedompeld zonder dat er ooit een overleed aan een infectie veroorzaakt door de pus van hun etterende wonden. Het Lourdeswater zou ook zo krachtig zijn  dat je het eindeloos verdunnen kunt. De kracht blijft bewaard, zelfs in één druppel op een hele liter. Dat is het geheim van Lourdes. Eau de Lourdes is dan ook sterker dan Eau de Cologne, al mogen dan in de Dom van Keulen de relieken van de Drie Koningen worden bewaard, Lourdeswater, daar kan geren reliek tegen op. Het is het vruchtwater van de Heilige Maagd. Of beter gezegd: het embryovocht van de Verlosser.

Lourdeswater kan zich dus eindeloos vermenigvuldigen. Dat kunnen relieken ook. Als je alle splinters van het kruis, die in middeleeuwse kerken worden bewaard, bij elkaar zou leggen, dan zou je een heel bos aan voor je ogen zien opdoemen. ‘Zes paar ossen’, zo stelde Bernardus van Siena, ‘kunnen niet het hout slepen dat doorgaat voor het hout van het heilige kruis.’ In het paleis van Lateranen schijnt men in een – met diamanten versierde – gouden reliekhouder de navel en de voorhuid van De Here te bewaren ( ‘alles geestelijk natuurlijk’) in afwachting van betere tijden. Want het Vaticaan mag dan geen last hebben van de kredietcrisis, een reliekcrisis is het ergste wat deze firma kan overkomen. Men doet dan ook voortdurend aan product-innovatie. Er is een dringende behoefte aan nieuwe relieken. Echt of vals, anything goes.

Hoe bepaal je trouwens de echtheid van een reliek? Rond een echt reliek schijnt een geur van heiligheid te hangen, zo wordt wel beweerd. Of er zit een plakkertje op met het wapen van de paus. Maar wat doet het ertoe, dat certificaat. Het is de gelovige die maakt dat een reliek ook inderdaad werkt. Zo gaat het ook met Lourdeswater. Je kunt de kruik eindeloos navullen met leidingwater. Geen gelovige die iets zal merken. Kortom, dit water gaat nog  jaren mee.

Reve is overigens meerdere malen zelf ook in Lourdes geweest. Hij was zich diep bewust van de archetypische symboliek van grot, bron, water, maagd, dood en sterfelijkheid. Archeologen hebben ontdekt dat Lourdes al ver voor dat de beschaving in Europa zijn intrede deed een magische plaats is geweest. In Lourdes heeft het mysterie van het christendom zich verzoend met moeder aarde, gepersonifieerd in Moeder Maria, de Eeuwige Maagd. ‘Het is de verzoening met het leven,’ schrijft Reve, ’met de Aarde, met het lichaam, met de sterfelijkheid. Graf en schoot is het, die Grot, en je kunt de mensgrote kaarsen zien als Roeden of als kaarsen in een altijddurende sterfkamer, net naar wat je wilt: het kan vermoedelijk beide tegelijk, want alles wordt één in Lourdes.’ In Lourdes heeft Reve definitief zijn genezing gevonden. In Het Lieve Leven schrijft hij: ‘O.L. Vrouw ter Nood in Heiloo, die heeft mij uit de drank gehaald, & O.L. Vrouw van Kevelaer uit de Melancholie. & O.L. Vrouw van Lourdes heeft mij genezen van mijn angst voor het leven. Ik ben nergens meer bang voor, & dat is ook wat waard.’

Maar terug naar De Papegaai in de Kalverstraat. Als je de binnenkomt zie een houten papegaai aan het plafond hangen. Waarom geen echte papegaai? zo vroeg ik mij af. In het Spaanse stadje Santo Domingo de la Calzada, dat aan pelgrimsroute naar Santiago ligt, hangt in de kerk een hok met een échte kip en haan erin. Daar is dan ook ooit een wonder gebeurd. Het is een lang verhaal, maar het komt er kort gezegd op neer, dat gebraden kippenboutjes ooit weer veren kregen en luid kakelend en kraaiend uit de dood zijn opgestaan. Kijk zo doe je dat. Je moet er wat voor doen om je pelgrimsplaats op de kaart te zetten. Je hebt dus goud in handen met zo’n papegaai in huis. Bovendien, de papegaai is het meest katholieke dier dat er bestaat. Nog roomser dan de paus.

Maar wat misschien nog mooier is: het zou een wonder zijn, als die houten papegaai in De Papegaai opeens het Ave Maria ging zingen. Deze papegaai zou middels een versnelde procedure terstond heilig worden verklaard in zijn eigen heiligdom. Een zaligverklaring is dan niet meer nodig, want dit is een wonder in het kwadraat. Zoiets moet toch makkelijk te regelen zijn. Laatst heb ik bij de Action in Leeuwarden twee plastic parkieten gekocht die gaan fluiten als je er langs loopt. Ik heb ze uiteindelijk de nek omgedraaid want ik werd er horendol van.

‘Koop een papegaai,’ zo heet ook een hoofdstuk in Reves boek Zondagmorgen zonder zorgen (1995). Het betreft een brief aan Rudy Kousbroek, geschreven op Hemelvaartsdag in 1985. Reve raadt Kousboek aan een papegaai te kopen van een levenservaren zeeman. Zo’n papegaai die de hele dag roept: ‘Je moet je zieltje aan God verkopen.‘ Want dat had Reve eens gehoord van de dichteres Vasalis. Die logeerde als kind wel eens bij haar roomse grootvader in diens pastorie, want die grootvader was r.k. priester. (‘Gedurende die logeervakantie werd zij telkens erg katholiek, maar dat ging na thuiskomst vanzelf weder over’):

‘Na de H. Mis gaf die grootvader, bij de koffie, nog enige toelichtingen op zijn preek. Telkens als er even een stilte viel, riep uit de voorkamer de papegaai uit zijn kooi  (want die grootvader had een papegaai) ” je moet je hartje aan God  geven.” Ook dat verhaal is nog steeds op waarheidsgehalte na te trekken.’

Ik heb het inderdaad nog eens nagetrokken in de Vasalis-biografie van Maaike Meijer, die onlangs is verschenen. Maar helaas, ik kan het niet vinden. De jarenlange vriendschap tussen Reve en Vasalis werd vanaf 1983 geleidelijk aan minder en verliep. ‘Hij is net een zebra en je weet nooit op welke streep je zit,’ placht Vasalis over Reve te zeggen. Dat is mooi gesproken. Het kan niet anders of ook een zebra is een katholiek dier. Misschien wel het meest katholieke dier dat er op aarde nog rondloopt. Nog roomser zelfs dan de papegaai.

Dit was de oogst van twee jaar geleden. Zeven welpies lagen uitgeteld op de grond. In de kwartfinale van het EK vloog Nederland eruit tegen Rusland, na een droomstart van drie overwinningen onder meer tegen wereldkampioen Italië. De welpies hebben nog lang dienst gedaan. Mira (op de fot0), Pablo en Charly vonden alle drie dat dit  gratis speeltuig van mijnheer Heijn voor katten op maat is gemaakt. Vooral Pablo was er gek op. Door de welpies leerde hij apporteren. Normaliter doen alleen honden dat, maar Pablo is een wat eigenzinnige kat. Na het avondeten komt hij steevast met een welpie aanzetten die dan door de kamer moet worden gegooid. Dat ritueel herhaalt zich dan enkele malen totdat het welpie weer wordt opgeborgen, meestal in zijn etensbak.

Inmiddels hebben we nog maar één welpie over. Zijn lange haren zijn inmiddels behoorlijk gekort en hij ziet er niet uit. De overige zijn successievelijk in de stofzuiger beland of zoekgeraakt in de tuin. Ook een welpie heeft helaas niet het eeuwige leven. Van de week kwam het eerste beesie over de vloer. Inmiddels liggen er al drie op de mat voor de tuindeur. Ze worden door de katten nog wat onwennig bekeken. Alleen Mira speelt er af en toe mee. Dan gooit ze er een hoog in de lucht en vangt hem dan weer op alsof het en vliegende muis is. Wat een leven heeft zo’n kat, denk ik dan. Ik wou dat ik me zo met mezelf kon vermaken. Hoe dan ook, het WK is weer begonnen en de katten zijn er klaar voor. In de komende weken zullen er allemaal beesies het huis binnenkomen. Alles heeft zijn zo zijn eigen ritme. Toch goed dat er een WK is.

zie en luister

2008 is het Jaar van de Kikker. De Wereld Organisatie van Dierentuinen en Aquaria (WAZA) wil hiermee aandacht vragen voor haar campagne om de bedreigde amfibieën tegen uitsterving te beschermen. Bijna de helft van de amfibieën kan de komende jaren uitsterven wegens klimaatverandering en verkleining van de natuurlijke habitat. Dit zou de grootste uitsterving binnen de mondiale fauna zijn sinds het uitsterven van dinosaurussen. Er is een nieuwe Ark van Noëh nodig om de kikkers te doen voortbestaan.

In een museum in Bolzano wordt momenteel een ‘gekruisigde kikker’ geëxposeerd. Dit kunstwerk is door Martin Kippenberger (1953-1997) in 1990 vervaardigd en kreeg als titel Zuerst die Füsse. De kunstenaar wilde hiermee zijn eigen angst voor de dood en de levensangst van de mens verbeelden. Paus Benedictus XVI heeft ‘de gekruisigde kikker’ van Kippenberger onlangs als een uiting van blasfemie bestempeld. Ontaarde kunst dus. Als er iets ontaard is in deze wereld dan is dat het dreigende uitsterven van de kikker.

Ik geloof in de kikker.

C R E D O

Ik geloof in één God, de almachtige Kikker,
Schepper van hemel en aarde,
van al wat zichtbaar en onzichtbaar is.
En in één Heer, Kermit de Kikker,
eniggeboren Zoon van God,
voor alle tijden geboren uit de Grote Kikker.
God uit God, Kikker uit Kikker,
ware God uit de ware Kikker.
Geboren, niet geschapen,
één in wezen met de Kikker,
en door Wie alles geschapen is.
Hij is voor ons, mensen,
en omwille van ons heil
uit de sloot gekropen.
Hij heeft het kikkervlees aangenomen
door de heilige Geest uit de Kikker Maagd,
en is kikker geworden.
Hij werd voor ons gekruisigd,
Hij heeft geleden onder Pontius Pollution
en is begraven.
Hij is verrezen op de derde dag,
volgens de Schriften.
Hij is teruggekropen in de sloot:
zit aan de rechterhand van de Kikker.
Hij zal wederkomen in heerlijkheid
om te oordelen levenden en doden.
En aan zijn Kikker Rijk komt geen einde.
Ik geloof in de heilige Geest,
die Heer is en het leven geeft;
die voortkomt uit de Kikker en Kermit de Kikker;
die met de Kikker en Kermit de Kikker
te samen wordt aanbeden en verheerlijkt;
die gesproken heeft door de profeten.
Ik geloof in de éne, heilige, Katholieke Kikker Kerk.
Ik belijd één doopsel tot vergeving van de zonden.
Ik verwacht de opstanding van de kikkers en het leven
van het komend Kikker Rijk.
Amen.

zie en luister

Gisteren zag de beelden terug van de paarden van Marrum. Ik realiseerde mij dat ik in het hier en nu naar de verbeelding keek van een gebeurtenis die in het verleden heeft afgespeeld. Toen de beelden werden uitgezonden, gebeurde het ook echt. Het zijn live beelden tijdens een nieuwsuitzending. Loretta Schrijver heeft daar moeite mee. Ze kijkt naar iets wat tegelijk nieuws is terwijl ze er naar kijkt. Ze blijft doorpraten, want ze denkt: er moet commentaar bij. Beelden alleen zijn immers alleen maar beelden. Het commentaar maakt de beelden tot nieuws, denkt zij. De beelden zelf zijn geen nieuws. Niemand weet immers waar hij op dit moment naar zit te kijken. Misschien is het wel gisteren gebeurd of eergisteren. Misschien is het wel nooit gebeurd, maar is het een speelfilm. Daarom praat Loretta. Ze zegt ook wat ze ervan vindt (‘Wat een machtig gezicht!’). Eigenlijk geeft ze een treffend voorbeeld van een angst die iedereen wel eens heeft. De angst dat er niets bestaat buiten de taal. De taal maakt de wereld tot wat hij is. Beelden zijn geen taal. Beelden zijn alleen maar beelden. Nutteloos, zinloos, gedachteloos, emotieloos, eindeloos, oeverloos.

Soms denk ik dat het leven zinloos is. Of beter gezegd: het leven heeft geen andere betekenis dan zichzelf. Wie een grote mierenhoop ziet kan zich niet aan de indruk onttrekken, dat al dit gekrioel uiteindelijke geen doel heeft. Elke mier is met iets bezig, maar de activiteit van alle mieren tezamen leidt nergens toe. Een mierenhoop meer of minder, wat doet het er toe om van één enkele mier maar te zwijgen. Kijk naar een druk verkeersplein in de vrijdagmiddagspits. Elke bestuurder heeft zijn eigen agenda. Sommige hebben er zelfs twee. Maar al die agenda’s tezamen dienen geen enkel doel. Het is één groot gekrioel van gefragmenteerde nutteloosheid. Om moedeloos van te worden. En zodra ik dit constateer, is dit ook zo.

Taal is een oneindige verzameling van losse woorden in steeds wisselnde samenstellingen. Die wisselende samenstellingen noemen wij ‘zinnen’. Wie een zin uitspreekt, doet een uiting. Hij doet iets met de taal. Hij stelt iets vast, raadt iets aan, veronderstelt iets of beveelt iets. Kortom, hij doet iets en al doende legt hij een nieuw verband tussen de woorden. Dat verband wordt telkens weer gelegd in een specifieke situatie in het hier en nu. Die nieuwe uiting in de taal bedient zich ook tekens weer van de taal zelf. Dat wil zeggen van reeds bestaande verbintenissen tussen betekenis en klank, die met elkaar verbonden zijn in een uitgebreid gestuctureerd veld van regels. Het denken vindt altijd plaats in een wereld van talloze reeds eerder uitgesproken gedachten. Een gedachte op zich zelf heeft geen binnenkant. Een gedachte bestaat niet buiten de wereld van gedachten. Een gedachte bestaat niet buiten de woorden.

Waarheid is een product van de taal. Als de wereld (lees: taal, c.q. logica) helder is – of op zijn minst helder kan zijn – waarom dient die helderheid zich dan niet onmiddellijk aan als ik nadenk? Denken is het vermijden van omwegen die in de taal zelf zitten ingebakken. Een kloppende redenering is de kortste verbinding tussen twee punten. Ons verstand heeft de neiging om altijd de kortste weg te kiezen, want die weg is ook de makkelijkste. Maar de weg, die het allerkortst is, is tegelijk ook het allermoeilijkst. Die allerkortste weg zie je nooit meteen. Daarvoor moet je meestal grote moeite doen. Daarvoor moet je diep nadenken.

Hoe komt dat toch? Zitten en soms witte plekken in de taal, plekken waar je met het denken – dat per definitie van taal afhankelijk is – niet bij kan of moeilijk bij kan, zoals vroeger de witte plekken op de kaart van Afrika? Zijn er plekken waar je in gedachten nooit bij kan. Zoals je ook jeuk kunt hebben op een plek waar je niet kunt krabben? Ook de logica is van taal afhankelijk, of het nu een gesproken taal is of een formele taal. Grammatica of wiskunde het is allemaal één pot nat. Kies een andere taal, dan krijg je een andere logica. Maar is er dan helemaal niets waarnaar een gedachte verwijst. Is er dan niet wat buiten de taal zelf bestaat? Met andere woorden: heeft het gekrioel van de mieren een zin of betekenis die buiten het gekrioel van de mieren ligt?

Neem zoiets geks als religie. Wat blijft er over van de religie als je de taal weghaalt? Is er bijvoorbeeld een religie mogelijk zonder heilig boek? Ik denk van wel. Maar is er ook en religie mogelijk waarin niets wordt gezegd? Ook dat is mogelijk, lijkt mij. Is er een religie mogelijk waarin niets wordt gedacht? Zelfs dat moet kunnen, kijk maar neer de mystiek. Maar wat blijft er nog over zonder gedachten? Niet veel. Wat blijft er over zonder woorden? Niets. Wat is dat dan, dat niets? Dat niets is niets. Maar dat is dan toch een rondtollend woordenspel? Niets, dat niets is, is tegelijk weer iets. Als -A = -A dan is de –A links van = een andere –A dan de –A rechts van =. Door de taal kruipt er altijd weer iets in het niets naar binnen toe. Als de taal stopt, dan blijft er niets over. Maar hoe kan dat niets, dat overblijft, niets zijn, als er niets meer is om dat niets te kunnen zijn?

De filosoof Frits Staal heeft diep nagedacht over wat taal eigenlijk is. Zelfs over de vraag waar de taal vandaan komt. Hoe is de taal ontstaan? Volgens hem uit het ritueel. Uit een zinloze en telkens weer herhaalde handeling of mantra, die uiteindelijk betekenis is gaan krijgen. Betekenis is iets wat ooit zo naar binnen is geslopen. En sindsdien zijn we met zijn allen gaan denken dat de betekenis in de taal zelf ook zo iets als ‘betekenis’ heeft. Dat er buiten de taal iets anders bestaat dat de taal zelf als een effect teweeg brengt. Dat er zoiets bestaat als een uiteindelijke zin van de dingen, een uiteindelijke zin van het bestaan, dat er iets is – of zou kunnen zijn – dat ontsnapt aan de ultieme zinloosheid, waaruit alle de taal is voortgekomen. Frits Staal heeft ooit een essay geschreven ‘De zinloosheid van het ritueel’ dat hij besluit met de volgende woorden:

‘Een laatste alinea en een laatste troost. Er zijn ongetwijfeld lezers die geschokt, boos of ontmoedigd raken bij het idee dat het ritueel (om van religie en zelfs van taal maar niet te spreken) niet alleen ingewikkeld, maar ook zinloos zou zijn. Ik geef er de voorkeur aan dat een ding – en ook een mens – zichzelf is en niet naar iets of iemand anders verwijst. Hoe weten wij dat het leven zelf niet zinloos is? Van buitenaf bezien lijkt het leven van een mier inderdaad zinloos – een gedachte die al bij koning Salomo moet zijn opgekomen (Spreuken 1:6). De mieren en wij zijn daar zeker niet minder om.’

ik kon de poes niet meer verstaan
zingt Boudewijn de Groot
daar hadden wij geen last van
wij spraken zonder woorden
een klein geluid, een vriendenblik
dat was genoeg, meer hoefde niet
zodra ik zat, nam jij mij in bezit