Duitsland als geestelijk probleem

fgh

Het is voorjaar 1945. Duitsland ligt in puin. Hele steden zijn platgebombardeerd. De Duits bevolking is murw en apathisch en voelt zich voor een groot deel evenzeer slachtoffer als andere Europeanen. Alleen mogen Duitsers zich niet het slachtoffer voelen. Op de foto is het interieur van een ingestorte kerk te zien. Een iconisch beeld. Veel mensen zullen destijds bij het zien van dergelijke beelden gedacht hebben: ‘Dat krijg je ervan als je de geboden van God loslaat.’ De nederlaag van Hitler zou een straf van God zijn geweest, al zal Hitler dat zelf nooit zo ervaren hebben.

Voor Hitler bestond het woord ‘nederlaag’ niet. In zijn ogen was de zelfmoord was de uiterste consequente van een filosofie die alleen uit was op overwinnen en overweldigen. Hitler zag zichzelf als de belichaming van de geschiedenis. Hij was een slaapwandelaar die bij elke stap gedreven werd door iets dat groter was dan hijzelf. De geschiedenis was in hem neergedaald, zoals Hegel dat ruim een eeuw eerder beschreven had bij Napoleon. De Geest (met een Duitse hoofdletter) was in de geschiedenis zelf naar binnen gekropen. Twee jaar na de oorlog was schreef een gevluchte Sudeten-Duitser het volgende:

‘Dit is de ware tragedie van een mens, van een filosoof, van een godsdienst die zich los wilde maken van al het absolute, onvergankelijke, de eeuwige waarden en zich geheel overgaf aan het mysterie en de demonie van het worden, van de geschiedenis.’

Die gevluchte Sudeten-Duitser heette Dr. K. J. Hahn. Hij schreef dit in een klein boekje met de wonderlijke titel Duitsland als geestelijk probleem. Er staat geen jaartal in, maar ik schat dat het in 1947 verschenen is, het jaar waarin ik geboren ben.

scan1120001

Vorige week kocht ik het bij het antiquariaat Isis in de Gelkingestraat in Groningen. Inmiddels heb ik het gelezen, overigens met een stijgend gevoel van verwondering. Telkens weer verbaas mij erover dat ons beeld van de Tweede Wereldoorlog veranderd is door de secularisatie. Dr. K.J. Hahn, die in 2001 overleed, was een belijdend katholiek en hij schreef dit boekje als christen, dat wil zeggen: vanuit een wereldbeeld dat in onze seculiere tijd voor velen onbegrijpelijk is geworden.

Ik denk zelfs dat veel katholieken dit wereldbeeld niet meer begrijpen. In zijn boek De seculiere tijd beweert Charles Taylor dat de secularisatie uiteindelijk ook het christendom zelf heeft veranderd. In onze huidige tijd is letterlijk alles geseculariseerd. Wie gelooft er nu nog daadwerkelijk dat er een bovennatuurlijke macht bestaat die de wereld bestuurt en de geschiedenis zijn richting geeft? Het bovennatuurlijke is voorgoed ingedaald in de natuur zelf, in de geschiedenis, in het worden. Het grote Zijn is het grote Worden geworden.

Als we Dr. K.J. Hahn mogen geloven heeft dit transformatieproces zo’n twee eeuwen geduurd. Het begon bij filosofen als Hegel, die de geschiedenis heilig verklaarde, en Fichte, die het geestelijke radicaal naar binnen trok. Het menselijk subject kreeg iets absoluuts zodat uiteindelijk de geschiedenis zelf zou vragen om een absoluut subject, dat wil zeggen: Der Führer. Mogelijk begon dit proces al bij Luther die de religie voor het eerst tot een zaak van het innerlijk heeft gemaakt. De Duitse ‘Innerlichkeit’ keerde zich steeds meer af van de wereld. Je zou kunnen zeggen: het innerlijk werd psychotisch.

Het drama van Duitsland was dat er geen bruggen werden geslagen tussen het hooggestemde innerlijk en een staatsvorming die zich moet bezighouden met een alledaagse praktijk van checks and balances. Duitsers hielden niet van revoluties. Zij hielden zich bezig met de hoge idealen van het innerlijk, met Humanität en met Bildung. Alles werd esthetisch, zelfs de ethiek werd esthetisch. Duitsers hielden van de Romantiek, van duistere verhalen uit een ver verleden. De daad en de wilskracht werden verheerlijkt, maar kregen geen verbinding met de schone droom van het innerlijk.

Zo ontstond uiteindelijk een breuk die onoverbrugbaar was, behalve dan in die absurde sprong naar het absolute die Hitler ondernomen heeft.

Reageren is niet mogelijk.