Big Brother & de terugkeer van het ritueel

Slide1

‘Tja, wat is daar mis mee? Het doel heiligt de middelen. Dit is Mienskip 2.0, wat wil je nog meer? En wat is er eigenlijk nieuw aan dit hele gebeuren? Het format van Serious Request is een kruising van het televisieprogramma Big Brother, dat in 1999 van start ging, en de marathon-tv-actie Open het Dorp uit 1962. Eric Corton is een nieuwe dokter Klapwijk van Open het Dorp. Hij speelt de rol van de alleswetende God de Vader die steeds weer herhaalt waarom het eigenlijk gaat en daarmee het ‘massaal uit je plaat gaan’ legitimeert. De archetypische rol van de massamoeder Mies Bouwman, die zich opoffert in de marathon en alles begrijpt in haar hart, is nu vervangen door een drie-eenheid van DJ’s. Zij alleen lijden echt voor het goede doel. Zij brengen het ware offer namens ons allen, want een God is er niet meer, om over zijn enige Zoon aan het kruis maar te zwijgen. Zij plengen op het juiste moment een heilige traan als de Lacrima Christi, de traan van de Verlosser. Dat is wat het massaspektakel ons brengt en dat Huizinga heeft voorzien. Voor de komende jaren weten we nu wat ons in deze stad te wachten staat. Iepen mienskip betekent voortaan: massaal hossen op het Zaailand, maar wel met een universeel Kerstgevoel. Rumoerige nacht, ontheiligde nacht… dat is Serious Request.’

Dit schreef ik twee jaar geleden in een artikel genaamd In de schaduwen van morgen in het tijdschrift De Moanne. Een week lang had ik het gebeuren rond Serious Request van nabij gevolgd. Dit mediacircus was toen neergestreken op het pas geopende nieuwe Zaailand in Leeuwarden. Vandaag is het weer zover. De deuren gaan open van de glazen kooi die dit keer in Heerlen staat opgesteld. Doordat ik me met destijds met dit fenomeen ging bezighouden, werd ik opnieuw herinnerd aan het voortbestaan van het religieuze ritueel in seculiere gedaanten.

Het is een thema dat mij al tijden intrigeert. In de jaren zestig was in onze cultuur sprake van een crisis van het ritueel. Daarna is er een ‘ritueel niemandsland ontstaan tussen de kunstmatige therapeutische rituelen en de christelijke rituelen. Men koos vaak voor het christelijk ritueel omdat andere rituelen ontbraken. Maar vooral in de laatste jaren hebben in dit niemandsland ingrijpende veranderingen plaatsgehad: het raakt langzamerhand gevuld met vele rituelen.‘

Dat beweerde Gerard Lukken in zijn boek Rituelen in overvloed een kritische beschouwing over de plaats en gestalte van het christelijke ritueel in onze cultuur. Ik las dit boek in 1999, het jaar waarin het verscheen. Eerder al in 1997 verscheen de bundel De Madonna van de Bijenkorf van auteurs Paul Post Willem Marie Speelman (1995). In de jaren negentig leek er een kruisbestuiving gaande tussen enerzijds de theologie en de liturgiewetenschap en anderzijds een antropologische benadering van de rituele wildgroei in de samenleving. Traditionele christelijke rituelen werden in een nieuw perspectief bezien bij de opkomst van tal van verrassende rituele bewegingen.

Slideaaaaa1

De oude klacht van een ‘ritencrisis’ en leeglopende kerken, die zich in de jaren zestig had aangediend, leek plaats te maken voor een nieuw soort publieke religie die zich primair uitte in een opmerkelijke renaissance van het ritueel. In Amerika werd zelfs gesproken van een nieuwe discipline: ritual studies, mede naar aanleiding van het baanbrekende boek van Catherine Bell: Ritual Theory, Ritual Practice, dat in 1992 verscheen. Bell schreef een interdisciplinaire studie die inmiddels een klassieker is geworden. Antropologie, sociologie en godsdienstwetenschap ontmoetten elkaar op een nieuw terrein van onderzoek. In feite was Bell op zoek naar een nieuw kader waarbinnen het seculiere ritueel in de samenleving op zijn waarde kon worden geschat.

Gerard Lukken verwijst in zijn boek Rituelen in overvloed veelvuldig naar het standaardwerk van Catherine Bell. Zelf koos hij een eigen invalshoek: de theologie, en vooral ook de liturgiewetenschap. Daarbij beschouwt hij theologie en liturgie
wetenschap niet als geïsoleerde disciplines, maar als een wijze van denken die open staat voor de antropologische 
benaderingen van de ritual studies. In zijn analyses besteedt Lukken veel aandacht aan de invloed van de massamedia, waarbij hij – zonder zijn dit boek expliciet te noemen – schatplichtig lijkt aan de ideeën van Guy Debord, zoals verwoord in zijn baanbrekende boek La societé du spectacle (1967). Zo stelt Gerard Lukken onder meer het volgende:

‘De media brengen nog een tweede vorm van verandering met zich mee, namelijk het 
overnemen van sommige functies waarin vroeger werd voorzien door het ritueel, 
Door de werkelijkheid om te zetten in een schouwspel vervullen zij een rol die traditio
neel door mythe en rite werd vervuld. Het nieuws krijgt mythisch-rituele trekken door 
de gezamenlijke en tegelijkertijd persoonlijke deelname aan de. gebeurtenissen via uniforme patronen, tijdstippen en symbolen. Dat geeft een gezamenlijk gevoel van orde. En 
ook de soaps lijken een belangrijke ritueel-mythische functie te vervullen: zij bevestigen 
en bandhaven culturele handelings- en gedachtepatronen, en geven op eigen wijze zin 
aan het leven.’

In de tweede helft van de jaren negentig begon ik mij zelf ook te interesseren voor de terugkeer van het ritueel in de samenleving en publiceerde kort naar elkaar een aantal beschouwingen, soms in de vorm van krantenartikelen – zoals Lady Di was echter dan echt (LC, 1 september 1997) Big Brother en het beschavingsoffensief (LC, 9 oktober 1999) Het Lourdes-gevoel van Simmer 2000 ( LC 2 december 1999). Stille tocht: ritueel of mediahype (LC, 20 januari 2000). Maar ik schreef ook meer uitgewerkte essays. In het kader van de manifestatie Simmer 2000 verscheen mijn tweetalige boekje De Friese pelgrimage. En kort daarop verscheen De angst voor de huilende Madonna, (zie: hier) een beschouwing in de bundel Kaïn of Abel, kunst in de kerkdienst: twee vijandige broeders?’ (2000), samengesteld door Regnerus Steensma, met wie ik in de jaren tachtig en negentig nauw heb samengewerkt bij de productie van tentoonstellingen op het terrein van kerk en kunst.

Slide1

De hernieuwde belangstelling voor het ritueel in het dagelijks leven was een opvallende trend in de jaren negentig. Vaak wordt de dood van Prinses Diana met de rituelen van collectieve rouw die daarna losbraken als beslissend moment beschouwd in de doorbraak van deze nieuwe trend. Maar eerder ontstond het fenomeen van ‘de stille tocht’ dat voor het eerst in Brussel de kop op stak naar aanleiding van de affaire Dutroux.  Gerard Lukken wijst erop dat de taal van het symbool niet alleen op religieus niveau van belang is, maar ook op het intermenselijk vlak.

Veel mensen kunnen de dingen van het hart niet meer kwijt, omdat de eigenlijke (universele) vragen zelden verwoord worden en opgesloten blijven in persoonlijk geuite gevoelens. Het uiten van privégevoelens is immers nog iets anders dan deze symbolisch te duiden en een ‘plaats te geven’. De massamedia vormen een substituut voor een teloorgegane, sacrale ruimte waarin niet verwerkte emoties alsnog verwerkt kunnen worden in een collectieve beleving van het spektakel.

De meest intense vormen van intimiteit worden schaamteloos gecombineerd met de meest stuitende vormen van openbaarheid. Het heilige houdt zich alleen nog schuil in het duistere uithoeken van het obscene. In de symbolische grondvormen van het ritueel ligt de oermal van onze samenleving: de dieptestructuur van de kudde, het fundament van elke religie. Als een systeem van zingeving zich vanuit de godsdienstige wereld moet terugtrekken naar de individuele wereld, kan plotseling een ‘anomie’ ontstaan, een proces van desintegratie dat gepaard kan gaan met een diepe existentiële angst, het verliezen van een moreel richtingsgevoel en een onzekerheid over de eigen cognitieve oriëntatie in de wereld.

Religie – ook in zijn seculiere gedaante: de publieke religie – is in feite een bolwerk tegen de chaos. Het is een vestiging door middel van menselijk handelen van een allesomvattende heilige orde, die in staat is zichzelf te handhaven tegenover de steeds aanwezige chaos die op een dieper niveau van het heilige altijd aanwezig blijft. De kosmische ordening van de (publieke) religie behoedt de mens voor deze gapende afgrond van chaos. Het Griekse woord ‘chaos’ heeft de betekenis ‘gaping’ ook in zich.

In 2001 heb ik – geïnspireerd door het succes van het televisieprogramma Big Brother een plan bedacht om drie kunstenaars achtereenvolgens een week lang opgesloten zouden worden in de foyer van de Leeuwarder Schouwburg De Harmonie. Byld-Brother was de naam van het project met een knipoog naar zijn Grote Broer. Het atelier zou een tijdelijk bouw
werk moeten worden dat voorzien was van slaapgelegenheid en sanitaire voorzie
ningen. Verder waren alle materialen aanwezig die de kunstenaar 
nodig heeft voor het maken van kunst. Twee camera’s zouden de 
werkzaamheden volgen . Deze beelden van het creatieve proces waren ook live 
te volgen op internet. Verder zouden deze beelden door Omrop 
Fryslân op gezette tijden worden uitgezonden voor of na de reguliere 
programma’s, waarbij wordt verwezen naar de Byld-Brother-site 
(www.byldbrother.nl).

Norberllllllllllllt0001

Norbertaaaaaaaaa0001Ontwerptekeiningen voor het project Byld-Brother (vormgeving BW H ontwerpers)

Deze beelden zouden ook te volgen zijn op de sites van De 
Harmonie, Keunstwurk en Omrop Fryslân. Dit zou het venster worden waar
door het publiek dag en nacht zicht had op wat er in het atelier 
gaande was. Mensen thuis konden ia internet commentaar leveren 
op de kunst die zij onder hun ogen zagen ontstaan. Omgekeerd 
kon de kunstenaar via een computer, die in het atelier aanwezig 
was, communiceren met de buitenwereld. Hij kon op deze manier 
verslag doen van zijn belevenissen of een dagboek bijhouden.

De Byld-Brother-site was voorzien van een forum, een plattegrond 
van het atelier, beelden van het ontstaansproces van het kunstwerk, informatie over de kunstenaars en een nieuwspagina. Verder zouden in de wanden van het atelier kijkgaten aanwezig zijn die voorzien zijn waren van kokers. Het publiek ter plaatse kon
proberen een glimp op te vangen van wat er binnen gebeurde. Het zicht door deze kijkgaten zou echter zeer beperkt zijn . Wie het 
ontstaansproces van het kunstwerk echt wilde volgen was aangewezen op de beelden van de camera, die ook elders in gebouw 
via een beamer worden geprojecteerd.

Norbert0uuuuuuu001

Door de aandacht in de media zou naar verwachting 
een sneeuwbaleffect ontstaan. Voor een hype moest worden gevreesd. De 
kunstenaar in kwestie zou binnen de kortste keren wereldberoemd in Friesland n misschien zelfs ver daarbuiten. Hij of zij was 
beschikbaar voor e-mail interviews met kranten en tijdschriften. 
Omrop Fryslân zou inhaken met in met eigen berichtgeving over de voort
gang van het project, zoals reacties van kijkers, de start en het 
slot van het project en de wisseling van kunstenaars. Het project 
wordt besloten met een slotavond in een van de zalen van De Harmonie en een tentoonstelling van al het vervaardigde werk.

De deelnemende kunstenaars waren Anne Feddema, Euf Lindeboom en Marten Winters. Ik heb van het plan een klein boekje laten maken dat jon worden gebruikt voor subsidie en sponsorwerving. De toenmalige directeur van De Harmonie Gerard Tonen is nog even bezig geweest met de fondsenwerving, maar vertrok toen plotseling. Het project dreigde daarmee een vroege dood te sterven.

Norbert0001

Opening project Werk in Uitvoering in het Fries Museum, mei 2002. Rechts: Marten Winters

Een half jaar later adopteerde Kees ’t Hart – de partner van Euf Lindenboom – dit project- en integreerde het in zijn tentoonstelling in het Fries Museum die gewijd was aan de heilige Franciscus. Anne Feddema, Euf Lindenboom en Marten Winters hebben toen inderdaad achtereenvolgens een week lang opgesloten gezeten in het een ruimte in het Fries Museum. De dagelijkse koppeling van het project met de massamedia werd echter niet overgenomen, zodat veel van het voyeuristisch aspect van project verloren ging. Toch was het een hedendaags seculier ritueel dat een brug sloeg tussen Big Brother en Serious Request.

4 Reacties »

  1. Aldus H.

    24 december 2015 op 02:34

    Wel, best een soort van goed idee ergens, eigenlijks.

    Nou ja, berekend vanuit de zombificatie en het oprukkend narcisme van de mens dan uiteraard. Neem alleen al die niet te stuiten opmars van selfies. Man oh man, wat zijn mensjes toch immens met zichzelf bezig… en bovenal die lui van Serious Request.
    Narcisme en hedonisme ten top.

    25 mille per maand vangen pp, UW geld BTW, en dan een weekje ‘afzien’ op sapjes ed. Persoonlijk vind ik het één grote eigenpijperige freakshow. ‘Kijk mij eens goed doen’.
    Maar bovenal: kijk naar MIJ!

    Als ze wérkelijk zo betrokken zouden zijn dan zouden ze makkelijk driekwart van hun salaris (houden ze nog 6 mille per maand over om van te leven) doneren aan goede doelen.
    Doen ze dat? Welnee. Lees: het interesseert ze in werkelijkheid helemaal geen ene flikker.

    Links lullen, rechts vullen. En niet te zuinig ook. Van UW (belasting) geld altijd he?

    En om het allemaal NOG nepper te maken huren ze modellen in die ze presenteren als ‘vluchteling’.
    Serious Request blijkt Serious Hoax.

    Ik hak niet voor niks zo vaak op die msm…

    ‘Het arme meisje dat door Serious Request als vluchteling wordt opgevoerd om geld op te halen voor kinderen in oorlogsgebieden, is helegaar geen vluchteling, maar een model.’

    http://www.geenstijl.nl/mt/archieven/2015/12/een_stel_publiciteitsgeile_aanstellers_met_een_megasalaris.html

    En ondertussen doet dus helemaal NIEMAND, behalve Poetin, iets aan de OORZAAK van die vluchtelingen. En dat is oa Erdogan, die ISIS financiert door hun gestolen olie op te kopen, en hun ism het westen te trainen.

    En de media zag dat het goed was. En de politiek zag dat het goed was. En de Navo zag dat het goed was.

    Het is letterlijk de wereld op zijn kop, de film Idiocracy voorbij.
    Vér voorbij zelfs.

    Wel. Ik zou deze link eerst maar NIET plaatsen, want kerst en zo, maar om u een idee te geven wat de ‘vrouw van het jaar 215’ (Merkel) teweeg brengt kunt u hier onder zien.

    Kent- of kende u dat? Gezellige Duitse kerstmarkten?

    Kijk. En dit zijn ze anno 2015.
    De apothekers uit Aleppo en andere celbiologen en architecten.

    https://eunmask.wordpress.com/2015/12/23/video-vluchtelingen-vieren-mee-op-duits-volksfeest/

    Zelfbenoemd GoedVolk. Inmiddels nog schadelijker voor uw welzijn en gezondheid dan kanker. En nogmaals, ik ben a-politiek, wat mij betreft is het allebei bagger inmiddels, dus het is geen links-rechts kwestie. Voor wie dacht even te kunnen framen.

    Wegkijken, negeren en net doen alsof problemen niet bestaan, staat HAAKS op ELKE vorm van evolutionair voortbestaan of ontwikkeling. Bij ELKE levensvorm: of het nou planten zijn, eencelligen, of dieren of mensen.

    Ik zie het wat zo. U zult toch echt op redelijk korte termijn een evolutionaire beslissing moeten nemen. OF u kiest voor u zelf, OF u kiest voor de parasieten, die op welke manier dan ook, uw (voort)bestaan uithollen. En met globalisering komen er alleen maar méér parasieten bij.

    Er komt hoe dan ook een tijd dat wegkijken niet meer kan.
    Vraag maar aan de V&D, de HEMA, de Blokker, de DA, Scapino en ga zo maar door. Oeroude bedrijven, ‘zekerheden’ waarvan je dacht dat die nooit zouden kunnen omvallen, vallen nu bij bosjes om.

    Lieve mensen. Misschien een tip. Zeg AL uw abonnementen op ‘main stream organisaties’ op. Of op zijn minst voor een jaar.

    Een total recall. Total reset. Want dat is echt nodig.

    Dat betekent: AL uw abonnementen voor goede doelen. AL uw politieke partijen dingetjes. AL uw msm abonnementen, kranten en zo dus, maar ook uw Greenpeace, WNF, Natuurmonumenten donaties enzovoorts.
    Ook uw donaties aan medisch onderzoek en zo.

    Zelfs de oprichter van Greenpeace, Patrick Moore, is jaren geleden al gillend weggerend bij GP.

    Doe eens even een jaartje niets. Pas op de plaats. Besteedt uw tijd en geld eens écht om te kijken wat nu echt functie en nut heeft gehad. Laat iedereen maar even zweten, misschien gaan ze dan weer eens doen waar ze voor bedoeld waren ipv aan staatsruiven hangen (UW geld) en politieke doelen nastreven.

    Educate yourself.
    En bij twijfel NIET inhalen. Dus: niet als Timmerfrans Rusland alvast boycotten terwijl de lijken van MH 17 nog niet eens koud zijn. En derhalve 100 miljard schade per jaar aanbrengen aan EU ondernemers.

    Doe es een jaartje terugschakelen qua emotie.
    Anders gezegd: laat u zich nou eens niet (mis)leiden door emotie, maar kijk eens wat echt waarde heeft.
    Laat u niet misleiden door beeld(vorming). Vaak zijn die nep namelijk.
    Wees niet bang om eens egoistisch te zijn. Er is al genoeg van u afgepakt en als u niks doet gaat dat in versneld tempo door.
    Wees niet bang voor de mening van de massa, de buren etc.

    Reset.

    Godsamme. Zat ik alweer in de dominee modus! 🙂

  2. Hamoud

    24 december 2015 op 11:25

    Have a break, Have a……!!

    https://pbs.twimg.com/media/CW-OYkmWwAAQpoB.jpg

  3. _ⁱᵗ

    24 december 2015 op 13:37

    _ᵃᵗ

  4. Hamoud

    24 december 2015 op 18:17

    Kerstvieren?!.De bruiloft zonder de bruidegom!.

    Christus was geen natuur/wiskundige noch filosoof/politicoloog. Christus was Leraar met een boodschap bedoeld voor iedereen altijd en overal!!. Even de kern van Zijn boodschap?!.

    ‘Leraar, wat is het grootste gebod in de Wet?” Hij zei tot hem: „’Gij moet uw God, liefhebben met geheel uw hart en met geheel uw ziel en met geheel uw verstand.’ Dit is het grootste en eerste gebod. Het tweede, hieraan gelijk, is dit: ’Gij moet uw naaste liefhebben als uzelf.’ Aan deze twee geboden hangt de gehele Wet en de Profeten.” Mattheüs 22: 37-40

    Wat houdt die wet in eigenlijk?!.

    ‘Alle dingen dan die GIJ wilt dat de mensen voor U doen, moet ook GIJ insgelijks voor hen doen; dit is trouwens de betekenis van de Wet en de Profeten’ Mattheüs 7: 12

    En voor degenen die hun leven aan Zijn Leer WILLEN wijden:

    ‘Maar GIJ moet U geen Rabbi laten noemen, want één is UW leraar, terwijl GIJ allen broeders zijt. Noemt bovendien niemand op aarde UW vader, want één is UW Vader, de Hemelse. Laat U ook geen ’leiders’ noemen, want één is UW Leider, de Christus. De grootste onder U moet echter UW dienaar zijn. Al wie zich verhoogt, zal vernederd worden, en al wie zich vernedert, zal verhoogd worden’. Mattheüs 23: 8-13.

    ‘Maar hij zei tot hen: „De koningen der natiën heersen over hen, en zij die autoriteit over hen hebben, worden Weldoeners genoemd. GIJ dient evenwel niet zo te zijn Maar wie onder U de grootste is, moet als de jongste worden, en degene die als de voornaamste optreedt, als degene die dient. Want wie is groter, degene die aan tafel aanligt of degene die bedient? Is het niet degene die aan tafel aanligt? Ik ben echter in UW midden als degene die bedient’. Lukas 22: 25-26

    Prettig kerstdagen, allemaal.

Laat een reactie achter

(verplicht)

(verplicht, wordt nooit weergegeven)