De morele voorsprong van Duitsland

Slide1

De afgelopen weken heb ik alle zes afleveringen gezien van de VPRO-serie Het Duitsland van mijn moeder. Het was een indrukwekkende serie, vooral ook door de mooie beelden van een stuk (voor mij) onbekend voormalig Duitsland en de historische opnamen uit de Tweede Wereldoorlog. Irritant was alleen dat Britta Hosman vaak al te nadrukkelijk in beeld was. Ze heeft een wat zelfgenoegzame stem die de aandacht afleidde van het verhaal en de beelden.

Wat gebeurde er met het Duitse volk toen de Tweede Wereldoorlog afliep en het land verwoest en verscheurd achterbleef? Dat was het kernthema van de serie, waarbij het verhaal van de moeder van Britta Hosman een centrale rol speelde. Zij moest als vierjarige – net als zo vele Duitsers – haar huis in Oost-Pruisen verlaten op de vlucht voor de Russen die tijdens hun ‘bevrijdingsacties’ stevig hebben huisgehouden.

Eerder al las ik ergens dat de soldaten van het Russische leger tijdens hun veldtocht tegen Hitler tienduizenden vrouwen hebben verkracht. Dat soort gruwelverhalen komen natuurlijk in elke oorlog voor, maar deze verhalen zijn wel erg schrijnend. In de serie werd een vergelijking getrokken met het hedendaagse Duitsland dat zich opvallend humaan opstelt bij de opvang van vluchtelingen uit het Midden-Oosten. Duitsers weten wat het betekent om huis en haard te moeten verlaten als je op de vlucht bent voor een oprukkend leger dat vervalt tot plundering en barbarij. De woorden ‘Wir schaffen das‘ van Angela Merkel krijgen zo bezien een andere lading. Zij weet waar ze het over heeft.

Duitsers moesten niet alleen vluchten voor de Russen, maar tijdens de oorlog vaak ook in hun eigen land en later ook uit Oost-Duitsland. Uiteindelijk hebben veel Duitsers zich  ook ‘slachtoffer van de oorlog’ gevoeld. Het is een ongemakkelijk en misschien wel onmogelijk gevoel als je als verliezers van een oorlog te maken krijgt met zoiets ongrijpbaars als ‘collectieve schuld’, zo er al een gevoel als ‘collectieve schuld’ bestaat.

In de laatste aflevering van de serie werd verwezen naar de voormalige Bondspresident Richard von Weizsäcker die beweerd zou hebben dat zoiets als collectieve schuld voor Duitsers niet bestaat of kan bestaan. Dat laatste is wat gechargeerd weergegeven. In zijn beroemde rede van 8 mei 1985 heeft Von Weizsäcker er op gewezen dat het einde van de Tweede Wereldoorlog ook voor Duitsers – ondanks de schuld waarvan zeker sprake was – een bevrijding is geweest, niet zozeer vanwege de nederlaag van de oorlog, maar vooral vanwege het nieuwe begin dat nu ook mogelijk werd voor de Duitsers, van wie velen onder de directe gevolgen van oorlog te lijden hadden gehad. Dat waren na veertig jaar bevrijdende woorden die veel Duitsers destijds met instemming hebben aangehoord.

Wat is collectieve schuld? Als het al bestaat dan moet het een hybride gevoel zijn. Veel ‘stateloze’ Molukkers in Nederland hebben wellicht een dergelijk gevoel gekend na de gijzelingsacties in de jaren zeventig. Ik denk ook dat veel moslims tegenwoordig met een vergelijkbaar probleem te kampen hebben. Ze worden aangesproken op een collectieve schuld, omdat de terroristen van ISIS handelen uit naam van de islam. Maar hoe kun je een collectieve schuld voelen als moslim, terwijl je je persoonlijk niet verantwoordelijk voelt voor dergelijk barbaars gedrag van je geloofsgenoten? Sterker nog, je voelt je misschien niet alleen geloofsgenoot, maar zelf ook slachtoffer, hoe vreemd dat ook klinkt. En juist dat slachtofferschap kun je heel moeilijk uiten als er sprake is van een vermeende collectieve schuld.

Het zijn lastige vragen die met een collectieve schuld verbonden zijn. Moet elke katholiek zich verantwoorden nu blijkt dat veel priesters zich schuldig hebben gemaakt aan seksueel geweld en intimidatie? Moet ik mij als Nederlands staatsburger verantwoorden voor de misdragingen van ‘onze jongens’ tijdens de Politionele Acties in Indonesië? En zo ja, geldt het dan ook voor de slavenhandel in de tijd van de West-Indische Compagnie of de heksenverbrandingen in de late Middeleeuwen? Of – wat het heden betreft – moet ik mij collectief schuldig voelen met de welvarenden in deze wereld, nu er nog altijd  ergens ter wereld honger wordt geleden?

In een van de rijkste landen van de wereld leven wij Nederlanders met een slecht geweten, maar daar is doorgaans weinig van te merken. Wat wil je ook, zo’n permanent schuldgevoel is niet bevorderlijk voor een positieve visie op jezelf en de mogelijkheden om jezelf te ontplooien. Schuld is een verlammend gevoel, waar je van af wilt als je het hebt en dat je op afstand wilt houden als je het (nog) niet hebt. Bovendien kan een overmatig schuldgevoel tot rampzalige gevolgen leiden. In de inleiding van het boek van Frantz Fanon, De verworpenen der aarde (1961), stelde Sartre dat terreur een gerechtvaardigd middel is voor de slachtoffers van het westerse kolonialisme om zich te bevrijden van de onderdrukkers.

Hoe ver reikt het schuldgevoel en hoe zinvol is de schuld, zeker als het gaat om een groep die zich verbonden weet met een land, een identiteit, een overtuiging of een religie? Is er bij een mens niet per definitie sprake van schuld zolang er onrecht en kwaad is in de wereld?  Wanneer houdt collectieve schuld op als je het historisch bekijkt? Ik denk dat je over dit soort netelige kwesties moeilijk kunt oordelen, als je er zelf nooit direct mee geconfronteerd bent geweest. Nederlanders hebben wat dat betreft een slecht ontwikkeld schuldgevoel, zeker als het gaat om zoiets ongrijpbaars als een collectieve, historische schuld.

Er zijn natuurlijk individuele uitzonderingen, zoals de kinderen die moeten ontdekken dat hun ouders in de oorlog ‘fout’ zijn geweest. Duitsers kennen wat dat betreft de voorsprong van de achterstand. Zij weten als geen ander wat collectieve schuld betekent en waar de grenzen liggen van dit onmogelijke gevoel, zowel in het persoonlijke leven als in de recente geschiedenis. Gisteren nog noemde Angela Merkel de vluchtelingencrisis uit humanitair oogpunt ‘een historische test voor Europa’. Ze kreeg daarvoor in de Bondsdag een minutenlang applaus, waardoor haar rede herinneringen opriep aan de historische rede van Von Weizsäcker in 1985. Zeventig jaar na een barbaarse oorlog die door Duitsland begonnen was, blijkt juist dit land een morele voorsprong te hebben als het gaat om de problemen waarvoor Europa zich nu ziet gesteld.

14 Reacties »

  1. Eddy Drost

    15 december 2015 op 00:18

    Huub,

    Kerel, haal jezelf nu niet zo naar beneden met die tekst van gisteren. Je eigen teksten op het blog zijn meer dan lezenswaardig en geven op een charmante manier stof tot nadenken. Alleen die Jelle Wiersma met zijn eindeloze geouwehoer degradeert het blog tot een wangedrocht. Ja, ik herhaal het nog maar eens. Wat zou het mooi zijn als jouw blog een ontmoetingsplaats wordt van mensen die het leuk vinden om over alle onderwerpen die je aansnijdt te filosoferen en hun gedachten in een reactie verwoorden. Jammer dat je dat niet inziet. Je bent nu 68 jaar, is het niet eens tijd om te laten zien dat je tot de grotere denkers van onze generatie behoort? Geef dat nu eens voorrang en maak het lezen van het blog een waar feest! Kwak die mallootzak er nu eens af. Niks geen verarming van je blog. Weglaten is de kunst!

    Laat ik ter inspiratie het goede voorbeeld geven en gebruik maken van de gelegenheid om het nu al “legendarische” gedicht “Bij de Bakker” te publiceren.

    Hou je vast Huub, komt ie!

    Bij de Bakker

    Twee hele bruine
    Had de nog weinig in de zon
    Gelegen toerist besteld
    Zo vlug als zij maar kon
    Was het winkelmeisje naar achteren gesneld
    Om de dienst te verlenen
    Even zag de toerist haar benen
    Twee hele bruine.

    Jaja!

    Tenslotte laat mij op dit blog het verhaal “Journey to Heaven” publiceren. Met het verhaal open ik in feite de aanval op de huidige natuurkundigen die allemaal de verkeerde kant op rekenen. Ik geef in het nawoord een wiskundige toelichting en leg uit hoe het nu allemaal precies zit. Als je er niets op tegen hebt dan start ik met 1 pagina per week want ik heb het momenteel hartstikke druk. Na januari worden het er meer. Vandaag pagina 1. Je bent natuurlijk vrij om het van het blog af te flikkeren.

    Journey to Heaven

    Part 1.
    Chapter 1.
    Page 1.

    The farmer and his seventeen years old son watched the old, but still great looking Bentley, climb the steep hill while in the background a bright cloudless sky sparkled over the green fields. They kept following the car with admiration in their eyes till it reached the top. And than the beauty was gone. Back to life, back to work.The couple in the frontseats of the Bentley with their son and daughter in the back fell silent. Their destination finally came into view as they drove downhill and Plymouth, bathing in sunlight, lay at their feet, only a five minute drive at the most. It had been a rather early morning and they had left their estate in Belgrave at seven a.m sharp. The suitcases of their oldest in the trunk and the journey to the harbor had started. It turned out to be a five hour drive and the schooner was supposed to set for sail at four p.m. Time over. The father drove into the parkingplot of a shopping centre and they enjoyed lunch in a small restaurant opposite an english bookshop. Even if you were not aware of the Bentley and their mansion in Belgrave, you could easily recognize the aura of money hanging over the four of them. All dressed to the nines, perfect haircuts and the ease in their eyes expressed without any doubt the life they lived. Rich parents with two teenaged children. As the daughter went to the bathroom the other guests in the restaurant watched her go by. Endless long legs in tight blue jeans, her perfect figure and beautiful spontaneous face were reflected in the speechless eyes of two local guys, early twenties, who were having lunch during their break in the rear of the restaurant. She smiled at them in passing and said hello. The guys obvious were already looking forward to enjoy the view as the summum of beauty would be on her way back to the table of her parents. The back of a girl is most of the time far more beautiful than the back of a train you just missed. Certainly when it comes to Amy, the girl I’m talking about.

  2. Jelle Breuker

    15 december 2015 op 09:39

    Ik kan, ondanks dat ik er veel, ook internationale en sterk uiteenlopende analyses en beschouwingen over heb gelezen, niet beoordelen of er sprake is van een zuivere Duitse moraliteit. Een aantal serieus te nemen artikels wijzen op geprojecteerde moraliteit gestoeld op verongelijktheid die – o politieke correctheid – zo niet mag heten. Negatieve sublimatie. Je komt op individeel niveau al spoedig bij de verwording tot Gutmensch, de nette weldenkende burger: de gevoelige ziel van Charles de Gaulle. Dit verschijnsel heb ik vooral in mijn langdurige werkomgeving dikwijls bevestigd gezien. Veel mensen zijn kuddedieren. Die verongelijktheid -als daarvan momenteel sprake is – heeft de Duitsers wel tot twee wereldoorlogen bewogen. Nu vormen hun houding en gedrag wellicht een serieuze bedreiging in Europees verband.
    Met Sartre kan ik instemmen, zij het dat Martin Luther King een tegengestelde mening predikte. Maar wat moet je met zo’n man die veel mentaal zwakke vrouwen sexueel misbruikte en daardoor naar de geest een onderdrukker, een kolonist was?

  3. Jo.Vo

    15 december 2015 op 09:53

    Mooi Duitsland te hoogachten.

  4. Hamoud

    15 december 2015 op 11:34

    Kan gebeuren OOK met een briljant criticus!!

    ‘Blair kwam de auto uit met zijn drie kinderen op weg naar de kerk. Opeens stond daar zomaar een microfoon. Blair stopte en hield zijn speech. Ogenschijnlijk uit de losse pols en recht uit het hart. Tenminste zo kwam het op me over destijds, maar- zoals later bekend werd – had hij uren vooraf geoefend en elk woord op een goudschaaltje gewogen.

    Hoe kun je oprechte gevoelens ‘acteren’, zodat iedereen ook werkelijk denkt dat ze echt zijn? Bij het weerzien van de beelden viel het me op hoe overduidelijk Blair zijn emotie ‘speelde’, terwijl dat ‘spel’ destijds volledig schuil ging achter de dramatiek van het moment. ECHTE GEVOELENS KUN JE KENNELIJK ECHT DOEN LIJKEN, ALS JE GEHOOR ZE OOK DAADWERKELIJK VOELT. MAAR ALS DE ONDERLIGGENDE EMOTIE DOOR DE TIJD IS WEGGENOMEN, TREEDT ACHTERAF DE GEKUNSTELDHEID VAN DE WOORDEN PIJNLIJK AAN HET LICHT.

    […]Met zorgvuldig gekozen woorden kun je een emotie maken, construeren bijna uit de stilte van het niets[…..]

    Huub Mous: Gespeelde emoties 6 augustus 2006

  5. Hamoud

    15 december 2015 op 11:50

    THE PUBLIC, THEN, SHOULD NOT BE NAKED!!.

    “The emperor is not wearing any clothes and does not want anyone to know he is not wearing clothes,” Chomsky contends[…..].

    If the emperor, as Chomsky reveals, is not wearing any clothing, who will clothe the emperor or find a new emperor not so inclined to forgetting his robes? Who will stand in the place of the naked emperor when the world tries to heal in the aftermath of the eleventh? Chomsky, in his typically pragmatic fashion, presents advice for consumption. He states, “The American government protects Americans from critical world opinion and discussion of such matters, but we do ourselves no favors by keeping to these restrictions or ignoring public documents explaining the rationale of planners.” THE PUBLIC, THEN, SHOULD NOT BE NAKED in the face of the naked emperor, any more than the emperor should be naked’. by Jewel Welter, Numb Magazine, 2001

  6. Cees Andriesse

    15 december 2015 op 12:36

    Collectieve schuld is volgens mij verwant aan het collectieve onbewuste dat Jung bedacht heeft. Er is over te praten, maar wat er precies mee bedoeld wordt is onduidelijk. Er zijn geen objectief te meten empirische gegevens voor – gegevens die iets collectiefs moeten hebben en dus met de samenleving te maken hebben. Dat schuld (of ook het onbewuste) een collectief aspect heeft, verwijst naar de socio-biologische wortels van die samenleving, naar de basis van het gedrag en de reacties waarmee mensen zich in de wereld staande houden. In “De verdwijnende hemel” (een boek van H.W. von der Dunk over de Europese Cultuurgeschiedenis in de twintigste eeuw) wordt het collectieve zwijgen over de jodenmoord, dat minstens 20 jaar geduurd heeft, met scepsis en afkeer in verband gebracht. Lees speciaal blz 174-178 van Deel II. Doof zijn en weg kijken is een vorm van overleven. Ik denk dat het individualisme [het voor je zelf opkomen dat de liberale samenleving van zijn leden eist] weinig meer op heeft met collectieve schuld.

  7. Hamoud

    15 december 2015 op 15:26

    Iedere ‘filosofeert’ op zijn manier en denkt dat hij het goed doet!. Aldus. H ‘filosofeert’ ook op zijn eigen manier vooral over ‘actualiteit’ en preciezer over het herkenen van patronen in de gruwelijke misdaden tegen de verkrachte en nog steeds aan het verkrachten MENSHEID in de zowel 20e als 21e eeuw!!. Volledig, gedeeltelijk of helemaal niet met hem eens, wat maakt het uit?!. Geen interesse, sla zijn schrijven over en eind verhaal, maar ‘EXCOMMUNICATIE’, ‘VERBANEN’?!.

    Ik ben een van degene die geloven dat de taak van de filosofie is de wereld te veranderen en om dat te doen moet men eerst de WIL hebben om de wereld DURVEN te kennen en de beest te herkennen en zeker die beest met zijn naam ook DURVEN te noemen!.

    Vluchtelingen crisis als een GEVOLG van de door het westen media, burgeroorlog in Syrië en daarvoor in Irak?!.Is dat echt of het even een VALSE benoeming als die van de oorlog tegen terreur welke OOK door dezelfde ORKEST band wordt verklaard!!. Dus gemaakt, gekunsteld, bedoeld, gewild!. Vuile Samenzwering denken?!. Nou, vergeef mij en heb genade met mijn zwakheid!. Maar blijft de vraag of er nog plaats voor de ‘ zwakken’ in de wereld van de ‘gezonde en pure machtigen’?!.

    Veel over de VS en haar rol in de ellende wereldwijd gesproken en geschreven(wie leest?) MAAR what about de onschuldige Europa en de Europese unie?!. Een kijkje nemen in de prachtige European Security Strategy, kan misschien een handje helpen!. Ja, ja precies geschreven door Janvier Solana in 2003!. Profeet was die Solana, echt, en zeker te bewonderen strateeg!!.

  8. Naked chief

    15 december 2015 op 16:35

    Aldus is een soort Ben Traven (vermoedelijk 1890 – 26 maart 1969). Een raadselachtige schrijver die zijn verhalen in het Duits publiceerde. Er is heel weinig over hem bekend, omdat hij nooit interviews toestond en opzettelijk iedere poging tot demystificatie dwarsboomde.
    Hieronder een stukje uit: Ben Traven. Regering.
    Nadat de scepter tenslotte met veel ceremonieel overgedragen is wordt er een stoel gehaald.
    Het is een lage stoel. Hij is vervaardigd van op boombast lijkend hout en schijnt wel gevlochten. In de zitting is echter een uitholling aangebracht ter groote van het zitvlak.
    Onder gelach en begeleid door vrolijke grappen en grove moppen van de mannen die de ceremonie in groten getale bijwonen laat het nieuwe opperhoofd zijn witte katoenen broek nu tot op zijn knieën zakken en gaat met zijn blote achterwerk op het gat in de stoel zitten.
    … Hij zit daar zo plechtig en majestueus alsof hij zijn eerste officiële daad wil stellen.
    Het schertsen en lachen van de omstanders verstomt nu even. Dit wekt de indruk alsof ze allemaal eerbiedig naar de eerste belangrijke woorden van hun nieuwe opperhoofd willen luisteren.
    Maar nu komen er drie mannen aan die naar dit feest zijn gestuurd door de stam die het jaar daarop de cacique moet kiezen.
    De mannen dragen een stenen pot waarin rondom tal van luchtgaten zijn geboord. De pot is gevuld met gloeiende houtskool die door die luchtgaten flink blijft gloeien.
    In een toespraak op rijm in het Indiaans legt de man uit wat het doel is van de handeling die hij nu uit gaat voeren. Als hij zijn toespraak heeft beëindigd plaatst hij de pot met gloeiende houtskool onder het blote zitvlak van het nieuwe opperhoofd.
    In zijn toespraak heeft de man gezegd dat het vuur onder het achterste van het opperhoofd die waardig op zijn ambtszetel zit hem eraan moet herinneren dat hij niet op deze stoel zit om uit te rusten maar om voor het volk te werken; hij moet opgewekt blijven, zelfs als hij op zijn ambtszetel zit; verder moet hij niet vergeten wie het vuur onder zijn achterste heeft aangebracht. Dat heeft de stam gedaan die het volgend jaar het opperhoofd levert en het is gebeurd om hem er vandaag al aan te herinneren dat hij geen plakker mag worden, dat hij zijn functie op moet geven zodra zijn tijd verstreken is om zodoende een levenslange heerschappij en dictatuur te vermijden want die is nadelig voor de bloei van het volk. Zou hij desondanks willen blijven plakken dan zal men onder zijn achterste zo’n groot en langbrandend vuur aansteken dat er noch van hem, noch van de zetel iets over zal blijven.
    … Zolang die spreuken niet allemaal opgezegd zijn mag het opperhoofd niet van zijn stoel opstaan.
    … Met zijn grapjes probeert hij zijn eigen belachelijkheid op andere mannen af te wentelen. Tegen iemand zegt hij: “Zwakkeling, je hebt gewoon geen longen; hoe wil jij je vrouw nu een flinke beurt geven als je nog te zwak bent om dat vuur hier onder mijn aars eens lekker aan te blazen zodat ik nu toch eindelijk eens warm word onder mijn gat. Hé jij daar, Elizeo, kom eens hier en krab dat ijs eens af dat zich hier op mijn blote gat afzet.”
    De houtskool is nu ook zowat uitgegloeid.
    Langzaam staat het opperhoofd op. Maar het ijs waar hij het over had is bepaald niet zo onschuldig. De huid zit vol geweldige blaren …
    … Wekenlang vergeet het opperhoofd niet wat hij onder zijn zitvlak heeft zitten. Dat helpt hem in de eerste maanden van zijn ambtstermijn in belangrijke mate om zijn ambt precies zo uit te oefenen als het volk dat bij zijn uitverkiezing van hem had verwacht.

  9. Cees Andriesse

    15 december 2015 op 17:02

    Wie nog steeds gelooft dat het de taak van de filosofie is de wereld te veranderen – dat is: verbeteren – zou eens over de oude wijsheid van Spinoza moeten nadenken, dat namelijk niet de wereld, maar alleen de ziel verbeterd kan worden. Daar is WIL voor nodig, zo is het. En wie de ziel wil verbeteren, kan onmogelijk kwaad zijn over ondeugden van andere mensen, vuile samenzweringen en de rol die Amerika (Amerika, steeds Amerika) in de wereld speelt of te spelen heeft.

  10. Jelle Breuker

    15 december 2015 op 17:55

    Net zo min de dief naar Nederlands recht ooit eigenaar, wel bezitter, van het gestolene kan worden, zal de voorgewende Gutmensch met geweten ooit onvoorwaardelijk geluk ervaren over zijn daden ten aanzien van behoeftigen.

  11. Hamoud

    15 december 2015 op 18:13

    verbeteren/veranderen!!

    ZIEL(PSYCHE?!) moet eerst verbeterd worden , dat is waar en echt, MAAR of de misdaden, terreuroperatie,oorlogen, massamoorden, plunderen….. ‘ondeugden van anderen’ genoemd kan/mag worden waarvan men als ontwikkelde ‘ziel’ ‘kan onmogelijk kwaad zijn’; betekent eenvoudigweg dat er geen sprake van mens-zijn any more laat staan van ziel, geest!!.

  12. Aldus H.

    16 december 2015 op 00:55

    Over moraal.

    WWII eens van de andere kant bekeken… 70 jaar verzwegen, want de overwinnaar schrijft immers altijd de geschiedenis.

    Stukje revisionisme dus weer.

    Hellstorm – Exposing The Real Genocide of Nazi Germany (Full)

    https://www.youtube.com/watch?v=qkQ6J5F01Do

    of

  13. 16 december 2015 op 14:47

    二 halve

  14. Trui

    17 december 2015 op 17:27

    Foul, this was not the real genocide. You’re an asshole of enormous proportion.

Laat een reactie achter

(verplicht)

(verplicht, wordt nooit weergegeven)