De spoken van de tussenruimte

Slide1

‘Im Dunkel, wo man es nicht sehen kann, und hinter den Bäumen lauert ,’es’-man fragt nicht was Es ist, was da lauert. Es ist ein ganz Unbestimmbares, es ist das Lauern selber: Die Zwischenräume zwischen dem Sichtbaren und das Dahinter, all dieses Ungreifbare ist niçht mehr geheur, und der Hintergrund selbst, vor dem sich die greifbaren Dinge abheben, hat seine Neutralität verloren. Nicht 
der Baum oder der Strauch, den man sieht, das Rauschen der Wipfel oder das Schreien des Kauzes, das man hört, ist es, das uns beben macht, sondern alles Hintergründige, der ganze Umraum, aus dem Saum und Strauch, Rauschen mei Krächzen sich herauslösen, eben das Dunkel und der Hintergrund selbst sind es.’

Dit citaat heb ik gelicht uit het boek van Klaus Conrad, Die beginnende Schizophrenie, Versuch einer Gestaltanalyse des Wahns (1959), dat ik momenteel aan het lezen ben. Het is een klassieker op het terrein van de psychiatrie. In dit boek werd voor het eerst de psychotische waan niet als een totaal onbevattelijke wereld neergezet, maar als een gestructureerde werkelijkheid die alleen anders is dan de alledaagse. Een psychoticus interpreteert de buitenwereld op een andere manier, maar er zit wel een methode in. ‘Method in madness’, zei Shakespeare al.

Om die methode of structuur van de psychotische waan te achterhalen maakt Conrad gebruik van de Gastalttheorie. Hij onderscheidt een vijftal fasen in de schizofrenie. In eerste fase is er sprake van een vernauwing van de belevingswereld. Alles lijkt te worden samengeperst en er ontstaat een knagend gevoel van opwinding en angstige verwachting, ongeveer vergelijkbare met wat een acteur ervaart in zijn plankenkoorts. Conrad noemt dat ‘het trema.’ Daarna begint een fase van de foutieve interpretatie van de buitenwereld. Patronen worden niet als onderscheidingen van een voorgrond tegen een achtergrond, maar het hele veld van de waarneming komt in beweging. Alle betekenissen blijven hangen in een opgeschorte staat van onthulling.

‘De Gestalt’ manifesteert zich niet, waardoor opeens alles een andere betekenis krijgt. Er formeert zich voortdurend een alternatieve Gestalt, waarin de affectieve en expressieve trekken van het vermeende beeld zwaar overdreven worden. Conrad spreekt in dit verband van ‘apofanie’, een neologisme dat is samengesteld uit Griekse word apo [weg van] + phaenein [tonen]. Alles draait nu om de psychoticus zelf die de indruk heeft dat hij voortdurend boodschappen ontvangt. De wereld wordt geheimzinnig en de psychoticus ervaart op extatische wijze een soort religieuze openbaring. Maar die toestand kan ook omslaan in een beknellende ervaring van angst en achterdocht. Alle betekenissen groeperen zich nu in een samenhangend patroon zoals het ijzervijlsel op een plaat wordt gericht door de pool van een magneet.

Daarna volgen nog drie fasen: de apocalyptische fase, de consolidering en de residu-toestand. De eerste drie fasen (trema, apofanie en apocalyps) zou je tot de eigenlijke psychose kunnen rekenen en de laatste twee (consolidring en residu) tot de schizofrene toestand die meer een chronisch karakter heeft. Conrad spreekt eigenlijk alleen van ‘schizofrenie’. De psychose is in zijn optiek ‘de beginnende schizofrenie’. Tegenwoordig zijn er psychiaters die alleen nog maar over ‘psychose’ spreken en het begrip ‘schizofrenie’ hebben laten vervallen. Deze onderscheiding in vijf fasen klink heel plausibel. Het roept herinneringen op aan de indeling in vijf fasen van de klassieke tragedie (expositie, intrige, climax, catastrofe en peripetie), maar ook de vijf fasen van de mystieke ervaring (ontwaken, purgatie, illuminatie, de duistere nacht van de ziel, en tenslotte: de mystieke vereniging).

Wat mij vooral interesseert is die onbestemdheid van de realiteitservaring in tweede fase van de psychose (de apofanie), waarbij voor- en achtergrond zich niet meer duidelijk onderscheiden in de waarneming. Het heeft iets poëtisch deze gewaarwording, zoiets als een ophanden zijnde onthulling die zich niet voltrekt. In feite kun je stellen dat zich in de psychose de ervaring van iets onbestemds aandient, wat ook in de esthetica aan de orde is. Het is iets unheimisch dat tegelijk geheimzinnig is, de ervaring van ‘het heilige’, iets wat fascineert en afstoot tegelijk. De leegte die geen leegte is.

Ooit heb ik mij, na het lezen van een lyrische recensie, de Verzamelde gedichten van Hans Faverey aangeschaft. Dat was een miskoop. Ik heb niets met dat soort poëzie. Bij elk gedicht denk ik, waar gaat dit eigenlijk over. Ik zie vooral het wit tussen de regels en niet de woorden zelf. Die woorden zeggen me helemaal niets. Onlangs las ik dat ik daarin gelijk heb gehad. Het gaat bij de poëzie van Faverey niet zozeer om de woorden, maar vooral om het wit. Het ‘poëticale wit’ zoals dat tegenwoordig heet. Leegte die ademt. Het gat om een Zen-achtig niets tussen en om de regels.

Het wit van een gedicht heeft iets van doen met een mystieke leegte. Maar dat niet alleen, ook ‘het Andere’ (met een hoofdletter) speelt een rol. Kennelijk wordt hiermee iets bedoeld wat de negentiende-eeuwse theoloog Schleiermacher als het ‘Ganz Andere’ heeft aangeduid. Het sublieme gevoel van het onbevattelijke, iets dat schemert op het snijvlak van de esthetische en de mystieke ervaring. Filosofen als Blanchot en Derrida hebben hun hersens laten kraken om deze absolute leegte aan de rand van de taal wat nader in het vizier te krijgen. Hoe is het absolute niets in taal nog uit te drukken?

In zijn boek De innerlijke ervaring heeft Georges Bataille al eens gewezen op het vreemde fenomeen dat ontstaat als je de leegte gaat benoemen. In het woord ‘stilte’ komt dat raadsel het meest pregnant tot uiting. ‘De stilte’, zo schrijft hij,’ is in het woord direct al de opheffing van het geluid dat het woord is: van alle woorden is dit dus het meest perverse of het meest poëtische: het is het blijk van zijn dood.’ Het typografische wit in en rond een gedicht kan iets onthullen over het dichten zelf, de zogeheten ‘poëticale functie’. Maar het kan ook een metafysische functie hebben..

Zo raak je ver van huis in de zoektocht naar dit soort holle ruimtes rond het poëtische woord. Het typografisch wit kan wijzen op een afwezigheid van betekenis en zo een ‘verdwijnplek’ bieden voor de taal. Het kan een temporele, ritmische of grammaticale functie hebben. De papieren leegte geeft aanleiding tot de meest obscure metaforen om de betekenis van dit wit te verduidelijken ‘Soms stroomt er licht van boven af in Nijhoffs sonnetten, licht dat valt uit het typografisch wit’ zo las ik laatst.  Het moet niet gekker worden, zo dacht ik toen ik dit las. Straks verschijnen er nog spoken in al dat wit tussen de regels.

En opeens herinnerde ik mij die wonderlijke term die de Duitse schilder Marcus Lüpertz ooit heeft bedacht voor de ongewisse fenomenen die kunnen opdoemen in het wankele evenwicht tussen vorm en achtergrond, het schemergebied tussen de niet-herkenning en het dagen van een betekenis. ‘Zwischenraumgespenster‘. Het is het gebied dat iedereen kent, als je wakker wordt en een vlek in de hoek van de kamer niet kunt duiden als een gat in de muur of het oog van een monster dat je aanstaart. Maar ook in woorden die niet begrijpt, die alleen maar klanken blijven op de drempel van herkenning.

Ik raakte volledig in de ban van die gapende leegte die een paar woorden kan omgeven. Elke gedicht, zo bedacht ik mij, gaat in wezen over dit soort leegte, over de nietszeggendheid van de taal. Maar ook over leegte die opeens volloopt in de laatste zin van een gedicht. Wanneer woorden uiteindelijk helemaal op zich zelf staan. Zwijgend in het wit. Dan schreeuwt de wereld in stilte. Poëzie is niets te zeggen hebben en dat vervolgens toch opschrijven in woorden met veel wit eromheen.

In die ongewisheid van een sinistere stilte spookt iets rond, waar taal geen toegang toe heeft. Het zijn de spoken van de tussenruimte. Het wit in en rond een gedicht heeft wellicht iets van doen met dat huiveringwekkende niets aan de rand van de herkenning. Aangeslibd land buiten de dijken van de taal. Stilte waarin opeens een echo doorklinkt die geen nagalm is van het voorafgaande. Maar wat dan? Iets geheel nieuws. Een oorverdovend geluid dat nog niet eerder te horen was, maar alleen in de kieren van het niets geboren kan worden.

8 Reacties »

  1. Keu

    25 november 2015 op 00:59

    Alweer een nieuw bericht, wat ben je toch snel. Ik heb het nog niet gelezen maar geef alvast een 3. Omdat je zo snel bent.

  2. Keu

    25 november 2015 op 01:02

    Ja nee, ik heb ’t – min of meer – gelezen. Niet erg interessant maar wel vermakelijk. De drie punten zijn zeker verdiend.

  3. Keu

    25 november 2015 op 01:13

    Je blog is beter zonder reactieruimte.

  4. Aldus H.

    25 november 2015 op 03:41

    Keu.
    Wat ben je weer hilarisch.

    Heb je er ooit wel eens aan gedacht om je brein te verhuren voor een dag- of dagdeel of zoiets?

    Als een soort van boottochtje maar dan anders?

    Zo niet, dan zou ik daar eens ernstig over nadenken.
    Volgens mij is dat keihard geld waard.

    Een middagje ‘The world according to Keu’.
    Dat moet toch wel een hééél speciale ervaring zijn lijkt me.

    Kan ik ergens intekenen? Reserveren?
    Is er ook groepskorting?

    Nou ja, vragen, vragen, vragen.

  5. Hamoud

    25 november 2015 op 14:34

    Even terug naar de wereld orde begin 20e eeuw?!.

    Het Sykes-Picotverdrag; mei 1916

    ‘Volgens dit verdrag zouden de Fransen de kuststrook van Noord-Syrië en Libanon krijgen, met de grote steden Beiroet, Aleppo en Damascus, en de Britten het gebied aan de kop van de Perzische Golf, met als grootste stad Basra. Het binnenland, de eindeloze woestijn, zou worden verdeeld in ‘invloedssferen’, waar een van de beide landen een monopolie op exploitatie van natuurlijke rijkdommen en advisering van lokale potentaten zou hebben.
    Het zuiden van Syrië tussen de Middellandse Zee en de rivier de Jordaan, dat voor Europeanen met hun Bijbelse opvoeding als ‘PALASTINA’ SPECIALE BETEKENIS heeft, zou onder internationaal bestuur komen.

    Ze besloten ook dat de onafhankelijkheid van de Arabische staten door Frankrijk en Engeland NIET erkend zou worden, als het Ottomannsse als verliezer uit de bus(WW1) zou komen.
    Een DERDE MACHT was in het gebied niet toegestaan’. Wikipedea

    De ARABIESCH NATIONALISME in het gebied was en is niet toestaan!!.

    ‘Een opvallend aspect van het Franse bestuur was HET STIMULEREN VAN SECTARISCHE LOYALITEITSGEVOELS in de hoop het sterk opkomende nationalisme te onderdrukken. Dat Arabische nationalisme werd als een BEDREIGING gezien voor de Franse positie in Noord-Afrika en Libanon’. Dick Douwes, De verdeling: het Franse Mandaat over Syrië.

    Hoe het ‘gevaar’ van het ( Arabisch nationalisme!) te confronteren?!

    ‘Door Syrië op te splitsen, hoopten de Fransen de uitstraling van het Arabisch nationalisme te beperken. In deze bijdrage wordt met name ingegaan op de praktische uitwerking van het Franse streven het SECTARISME’. Dick Douwes, De verdeling

    Werkelijk, in realiteit; Syrië opsplitsen!.

    ‘Eind augustus 1920 riepen de Fransen de staat Groot-Libanon in het leven door de voornamelijk moslimse districten Tripoli, Sidon, Tyrus en Bekaa samen te voegen met Beiroet en het Libanongebergte…..Het vaststellen van de omvang van de nieuwe Libanese staat was een kwestie van passen en meten geweest, omdat de Fransen de CHRISTELIJKE(RK!) dominantie gewaarborgd wilden zien.( Libanon is nog onafhankelijk van Syrië).

    Ook het deels Arabische, deels Turkse en Turkmeense district van Iskandarun (Alexandretta) kreeg een aparte status.( aan Turkije overdragen in 1939!!)

    Het kustgebied ten noorden van Libanon, de districten Safita, Latakia en Misyaf, werden omgevormd tot een aparte autonome eenheid, alawieten.

    Jabal ad-Duruz, het druzische gebied ten zuiden van Damascus kreeg eveneens een aparte bestuurlijke status.

    Het binnenland werd opgedeeld in twee ‘staten’, Damascus en Aleppo, waarmee de Fransen hoopten in te spelen op de traditionele tweestrijd tussen de grootste Syrische steden’. Dick Douwes, De verdeling: het Franse mandaat over Syrië.

    Het verenigen van Damascus, Aleppo, het kustgebied en het zuidengebied van Syrië was door de nationalisten gerealiseerd ONDANKS de wil van de Fansen!!.

    ARABISME tussen Noord Afrika en West Azië( Syrië!) te breken, door welke middel dan?!.

    ‘Vooral de opkomende idee dat alle Arabieren één natie vormden, werd als een groot gevaar gezien voor de Franse positie in Noord- Afrika. Damascus had in de nasleep van de oorlog in de Arabische wereld enige faam verworven als bolwerk van Arabisch nationalisme’. Dick Douwes, De verdeling: het Franse mandaat over Syrië.

    Zionisme/Israel is de juiste middel!!

    ‘Het zuiden van Syrië tussen de Middellandse Zee en de rivier de Jordaan, dat voor Europeanen met hun Bijbelse opvoeding als ‘PALASTINA’ SPECIALE BETEKENIS heeft, zou onder internationaal bestuur komen’. Syks-Picot verdrag, mei 1916.

    Nou; wat hield en houdt die SPECIALE betekenis eigenlijk in voor de SECULAIRE GELOVIGEN, zowel Britten als Fansen?!.

    ‘In november 1917 had de Britse minister van buitenlandse zaken Arthur Balfour ook nog een brief gestuurd aan Lord Rothschild, een Joodse bankier die een voorstander was van het Zionisme. In deze brief, die ook wel de Balfour-verklaring wordt genoemd, beloofde hij de steun van de Engelse regering bij de stichting van een nationaal tehuis voor het Joodse volk in Palestina’!. WikipediA.

    Was dat puur een Britse beslissing?!.

    ‘De Balfour-verklaring was voorafgegaan door een Franse verklaring aan de Russische zionist Nahum Sokolov, waarin Frankrijk steun toezegde voor de hergeboorte van de Joodse nationaliteit in Palestina’. Morris, Benny. Righteous Victims

    Dus, werkelijk wat was er nog de diepere SPECIALE betekenis in de Balfour-verklaring?!.

    ‘ Sir Ronald Storrs, de eerste Britse militaire gouverneur van Jeruzalem, legde uit dat de zionistische “onderneming er een was die hem zegende, die zowel gaf als nam, door voor Engeland ‘een klein loyaal Joods Ulster’ te vormen in een zee van potentieel vijandig Arabisme.” ZIONISTEN ZOUDEN DE ORANJE MANNEN van Palestina zijn’. Marcel Liebman, wat is zionisme.

  6. Aldus H.

    26 november 2015 op 02:31

    @ Hamoud:

    Even kort:

    http://www.ninefornews.nl/wikileaks-amerika-sloot-in-2012-geheime-deal-met-frankrijk-en-groot-brittannie-om-regering-syrie-omver-te-werpen/

  7. Hamoud

    26 november 2015 op 20:30

    Aldus. H

    Het verhaal hebt volledig niks van doen met het regiem van Bashar Al Assad of met dat van Iran waar het regiem van dat land draconisch wordt getekend sinds eind jaren 70!.

    Het westen, de VS maakt zich niet zorgen of de ene of ander, president, koning, dispuut twee kwart of meer van zijn ‘onderdanen’ onderdrukt, verhongert, mishandelt, doodt of in gevangenis…, nee, nee; in tegen deel als het regiem zo doet betekent dat het regiem wel aan de goede kant staat, maar gedeeltelijk en om volledig GOED te scoren volgens de VS moet dat regiem geen TERRORITSCH activiteiten verrichten of organisaties welke door de VS als terroristisch beschouwd steunen!!. Wat betekent dat?!.

    Laat het verhaal van mens, dieren, milieu… RECHTEN verdedigen in dat gebied buiten gesprek en rechtstreeks naar de kern gaan. In kern, wat zijn de VS belangen in dat gebied?!. VOLLEMACHT over alles RIJKDOMMEN, olie, gas… markten.. én de superioriteit van de 52e VS state, de zionistisch ISRAEL en PUNT!!. Wijkt er de ene of andere regiem van af en niet mee wilt werken of niet wilt gehoorzaamen?!. Dan hij is terrorist met certificaat en verdient hij een ONE WAY ticket!. En dat is het geval van Al assad in Syrië en het regiem in Iran en zo was het ook geweest met Nasser in Egypte en Kasim in Irak!.

    Om de superioriteit van Israel te verzekeren moet eerst Syrië verdeeld worden in staatjes!. Dit project begon werkelijk sinds begin jaren 20 van vorige eeuw door zowel de Fransen als de Engelsen en zeker met enige succes, Libanon in het westen van het land(1920), en in het zuidwest Syrië, de Zionisten in Palestina(1917-1922-1948) en nog de noordwestelijke deel aan Turkije in 1939!.. Maar blijft de nog toen niet te realiseren deel, dus de staten van de Druzen, de Alawieten en die van de staat Damascus en die van Allepo; moet nog in het leven brengen en beter dan die tijd kan de Amerikanen, Engelsen, en de Zionisten zich niet veroorloven natuurlijk!. Het is de oud&nieuw tijd van WAR ON TERROR!.

    De rol van Israel wordt met opzet achter de scherm gehouden en zeker vooral in Irak en Syrië! Lees mee het volgende:

    ‘Asked whether the Israelis had sought approval from Washington, the official laughed and said, “Do you know anybody who can tell the Israelis what to do? They’re always going to do what is in their best interest.”

    ‘Israeli involvement in Kurdistan is not new. Throughout the nineteen-sixties and seventies, Israel actively supported a Kurdish rebellion against Iraq, as part of its strategic policy of seeking alliances with non-Arabs in the Middle East’.

    ‘The former Israeli intelligence officer acknowledged that since late last year Israel has been training Kurdish commando units to operate in the same manner and with the same effectiveness as Israel’s most secretive commando units, the Mistaravim. The initial goal of the Israeli assistance to the Kurds, the former officer said, was to allow them to do what American commando units had been unable to do—penetrate, gather intelligence on, and then KIILL OFF the leadership of the Shiite and Sunni insurgencies in Iraq’.

    ‘The former officer said, “Look, Israel has always supported the Kurds in a Machiavellian way—as balance against Saddam. It’s Realpolitik.” He added, “By aligning with the Kurds, Israel gains eyes and ears in Iran, Iraq, and Syria.” He went on, “What Israel was doing with the Kurds was not so unacceptable in the Bush Administration.” Seymor Hersh, Plan B the Newyorker 28 juni 2004

    Dus wie doodt wie en wie destabiliseert wat in Irak zeker voor maar vooral na 2003?!.

    Nog een klein stukje van, ISIS: The black octopus, by Alex Fishman, een Israëlisch schrijver op y net news.com:

    ‘So far, Israel has not had any problems with the Islamic State’s presence in the Golan Heights. Despite the spillover fire from Syria into Israel during the bloody civil war raging in the country, not a single bullet was fired by militants of the Islamic caliphate. And yet – their mere presence in the area created constant tension and a constant state of alert on the Israeli side’.

    ‘The central leadership’s connection to the districts in Iraq and Syria is maintained by “ambassadors”, who communicate between leadership and local governors. Contact with more remote districts is done by way of the most advanced communications you can imagine’. Alex Fishman.

    Los het maar op zonder je verstand te verminachten of te ontkennen?!. eerst Al qa’eda 2001 message( van TORA BORA aan NEW YORK met beste wensen!!) en nu ISIS Kalifaat message( van AL RAQA aan de REST VAN DE WERELD) behalve Israel!! machtig hoor!!.

  8. Hamoud

    26 november 2015 op 20:49

    Aldus. H!

    Were Israelis Detained on Sept. 11 Spies?

    ‘According to the police report, one of the passengers told the officers they had been on the West Side Highway in Manhattan “during the incident” — referring to the World Trade Center attack. The driver of the van, Sivan Kurzberg, told the officers, “We are Israeli. We are not your problem. Your problems are our problems. The PALESTINIANS are the problem.” The other passengers were his brother Paul Kurzberg, Yaron Shmuel, Oded Ellner and Omer Marmari.

    When the men were transferred to jail, the case was transferred out of the FBI’s Criminal Division, and into the bureau’s Foreign Counterintelligence Section, which is responsible for espionage cases, ABCNEWS has learned.

    One reason for the shift, sources told ABCNEWS, was that the FBI believed Urban Moving may have been providing cover for an Israeli intelligence operation’. abcnews

Laat een reactie achter

(verplicht)

(verplicht, wordt nooit weergegeven)