Terreur en het godvormig gat

Schermafbeelding-2015-11-14-om-13.25.14

‘ Vrienden uit de hele wereld. Dank jullie wel voor #PrayforParis, maar we hebben geen behoefte aan meer religie! Ons geloof gaat over muziek! Kussen! Leven! Champagne en vrolijkheid! #Parisisaboutlife.’

Met deze cartoontekst reageerde het satirische Franse blad Charlie Hebdo op de oproep #PrayforParis, die kort na de aanslagen in Parijs rondging op de sociale media. Velen ervaren de terreuraanslagen in Parijs als een terugval naar een tijd toen de religie bepaalde hoe je moet leven. Ik kan me herinneren dat veel New Yorkers de aanslagen van 9/11 destijds ervoeren als een rechtstreeks aanval op de vrije westerse levenswijze waarin de moraal niet bepaald wordt door welk dictaat van bovenaf dan ook: Ni Dieu ni maitre.

Ook in de reacties op dit weblog komen geregeld dergelijke geluiden tot uiting, Twee dagen voor de aanslagen in Parijs schreef ik een weblog Vrijheid in moeilijke tijden naar aankleding van de herdenking van de Kristallnacht op 9 november 1938. Daarin beweerde ik dat de wereldwijde opkomst van het islamitisch fundamentalisme onlosmakelijk is verbonden met de teloorgang van transcendentie in de westerse beschaving. Andries van Weperen reageerde toen als volgt:

‘Meen je nu echt dat ISIS vooral gemotiveerd wordt door gebrek aan geloof in het westen? De mensen die slachtoffer zijn van hun moordpartijen zijn juist vooral anders-gelovigen, in de eerste plaats mohammedanen zelf. Of zie ik iets over het hoofd? Het is daar in het kalifaat echt weer het oude liedje: menen dat je eigen God beter is dan alle anderen en daaraan het recht ontlenen op moord en doodslag.’

Een dag na de aanslagen was het Josse de Haan die op dit weblog reageerde met de volgende woorden:

Een stem als die van Hamoud geeft ( op dit weblog, h.m.) voeding aan de radikalen die onze levenswijze en waarden willen vernietigen omwille van een fata morgana, omwille van fictie die geloof genoemd wordt.

Ook president Rutte sprak in zijn eerste reactie op de aanslag op onze westerse manier van leven:

‘Want dat is wat ik op dit moment vooral wil benadrukken; dat het om onze manier van leven gaat. Om gewoon naar een restaurant te gaan, om een voetbalwedstrijd te bezoeken, om een concert te kunnen bijwonen.’

In feite doelde Rutte op onze seculiere manier van leven, dat wil zeggen: een levenswijze waarin het een ieder vrij staat te doen wat hij wil, zolang hij zich aan de wet houdt. De moraal is geen zaak van de staat of de religie. Wie in God gelooft, prima. Maar doe dat in je eigen tijd en laat een ander vrij om goddeloos te zijn. We willen niets meer weten van de traditionele religie met zijn aardse stervelingen en bovennatuurlijk hemelgewelf.

God is niet meer de hoogst zijnde, de oorzaak van alles, zelfs van zichzelf. Zo’n hemelse Big Brother zou net zo goed de duivel zelf kunnen zijn. Dat alziend oog bestaat niet meer. We zijn op zoek gegaan naar een nieuw soort transcendentie, niet buiten of boven, maar middenin de wereld. De gewone dingen van het leven hebben wij westerlingen willen ontdoen van hun loodzware last van verwijzingen naar het hogere.

Slide1

Wat in beweging kwam was een proces dat al aan het eind van de negentiende eeuw in Europa op gang kwam, maar pas in de jaren zestig in een eenparige versnelling zou raken. ‘Imagine there’s no heaven’, zong John Lennon. ‘Stel je voor dat er geen hemel is’. Die woorden werden de rollende steen van de secularisatie, een steen die van de berg af rolt in een baan die onomstotelijk vast lijkt te liggen.

Op het moment dat ik dit schrijf hoor ik de stem van John Lennon op de radio, direct na de één minuut stilte, maandagochtend om twaalf uur. Na de indrukwekkende performance van de Parijse pianist voor de deur van het theater Bataclan is Imagine hèt gedenklied geworden voor de aanslagen in Parijs. Ook na de aanslag op Charlie Hebdo in januari j.l. werd bij de zogeheten marche republicaine de tekst van Imagine spontaan door de betogers gezongen. Op internet circuleren inmiddels tal van coverversies van deze Lennon-song als politiek-correct gebaar tegen de aanslagen. Daarbij wordt telkens weer – bewust of onbewust – onze westerse, seculiere wijze van leven als heilzaam contrastbeeld tégen de terroristen van ISIS geplaatst.

Die stilzwijgende oppositie heeft iets merkwaardigs. Als het één fout is, dan hoeft het ander toch niet in één adem door als een oefening voor de verbeelding aan de man te worden gebracht? Waarom moeten mensen, die een ander met geweld hun godsgeloof willen opdringen – wat uiterst verwerpelijk is – op de mogelijkheid worden gewezen dat er misschien helemaal geen God of hemel bestaat? Daarmee wordt er stilzwijgend aan voorbij gegaan dat juist dit openlijk tonen van goddeloosheid onverteerbaar is voor de fundamentalistische islam.

Je kunt het opvatten als een stilzwijgende uiting van verontwaardiging, een lichte provocatie misschien wel. Maar ik vrees dat er ook iets anders  aan de hand is. Het is ons onvermogen om een geesteshouding voor stellen, waarin het bestaan van God een vanzelfsprekende zaak was. Een zaak waar niet mee te spotten valt. Het bestaan van een hemel, zoiets kunnen veel mensen zich letterlijk niet meer voorstellen. Hun fantasie schiet tekort om zelfs de mogelijkheid van een symbolisch bestaan van een hemel onder ogen te kunnen zien.

Onze tijd wordt gekenmerkt door een bijna totale ongevoeligheid of zelfs blindheid voor begrippen als ‘transcendentie’, ‘ziel’ en ‘God’. In zo’n situatie is er weinig verbeeldingskracht nodig om je voor te stellen dat er helemaal geen hemel meer zou bestaan. Die destijds bevrijdende oproep van John Lennon is nu een gotspe geworden, een belediging voor de verbeelding. Als John Lennon nu nog leefde zou hij moeten zingen: ‘Imagine there’s a heaven, and a religion too.’ En gezien zijn tegendraadse karakter zou het me niet verbaasd hebben als hij dat gedaan had ook.

Slide1

Er zit een gat in de werkelijkheid dat veel mensen niet meer waarnemen, zelfs niet kunnen waarnemen. Dat is het gat dat de dood van God heeft achtergelaten. Het gat dat kort na de oorlog ook opdook in een toneelstuk van Sartre, De duivel en God (1951):

‘Op elk moment vroeg ik me af wat ik kon zijn in de ogen van God. Nu wist ik het antwoord. God ziet me niet. God hoort me niet. God kende me niet. Zie je die leegte op onze gezichten? Dat is God. Zie je die kier in de deur? Dat is God. Zie je dat gat in de grond? Dat is weer God. De stilte, dat is God. God is de eenzaamheid van de mensen.’

Het is juist deze passage in het toneelstuk van Sartre die nog al eens opduikt  in het hedendaagse vertoog over de opkomst van de fundamentalistische terreur. Wat is de oorzaak van de huidige Jihad van het moslimextremisme? Je kunt die vraag vanuit verschillende perspectieven benaderen, zoals (1): de politieke theorie, (2): de godsdienstwetenschap en (3): het wetenschappelijk onderzoek naar het fenomeen terreur.

(1) de politieke theorie

index  Benjamin R. Barber kiest de benadering vanuit de politieke theorie . Hij heeft de botsing tussen Jihad en McWorld aangeduid als een strijd tussen twee tegengestelde en ook verbonden ontwikkelingen. McWorld is in wezen on- democratisch, Jihad is antidemocratisch. De mondiale vrije markt, die door het voortwoekerende proces van globalisering wordt bewerkstelligd, genereert niet automatisch democratie zoals president Bush keer op keer beweert. Chili, Panama, Singapore en China bewijzen dat vrije markten prima kunnen functioneren zonder democratische instellingen en instituties. Het begrip Jihad wordt door Barber niet in de eigenlijke Arabische betekenis opgevat, maar retorisch als een tegenbeweging van de moderniteit in haar meest extreme vorm: orthodox en hypernationalistisch.

De Jihad verdedigt een gesloten samenleving van etnische en tribale structuren. De Jihad is gegrond in een idee van exclusiviteit: etnische zuiveringen en het virtueel laten verdwijnen van vrouwen zijn de spectaculaire illustraties daarvan. De paradox van 9/11, zo stelt Barber, is dat deze schokkende terreurdaad de globalisering niet heeft vertraagd, maar juist heeft bevorderd. Er is geen sprake van een botsing van beschavingen, zoals Huntington heeft beweerd. Er is geen exclusief conflict tussen enerzijds Jihad en anderzijds McWorld. Dit conflict manifesteert zich overal, ook binnen het westen zelf. Het is het conflict tussen twee vragen die overal opduiken: wie waren we en wat worden we. Met andere woorden, de wereld gaat te snel. We weten niet meer wie of waar we zijn? Het proces van globalisering beleeft een exponentiële versnelling en het agressieve karakter van McWorld is een provocatie geworden die deze existentiële vraag tot een knellend probleem heeft gemaakt.

(2) de godsdienstwetenschap

cms_visual_155608 Deze analyse sluit nauw aan bij de gedachten die de godsdiensthistorica Karen Armstrong heeft ontwikkeld over het fenomeen fundamentalisme. Het westen was zich lange tijd niet bewust van de woede die zij oproept. Fundamentalisme, zo stelt zij, is een vaak verkeerd begrepen fenomeen. Het dient zich aan als interne strijd binnen religie. Het komt voort uit angst voor modernisering, angst om weggevaagd te worden door de moderniteit, dat wil zeggen: door fenomenen als wetenschap, secularisering en liberalisering. Extreem conservatisme is in aanleg altijd een kiem voor een radicaal tegenoffensief. Fundamentalisme wordt niet gekenmerkt door irrationaliteit, maar door een surplus aan rationaliteit. Teveel ‘logos’ is telkens weer de reactie op het verdwijnen van de ‘mythos’.

De reactie op de ontluisterende gevolgen van de wetenschap op de religie brengt telkens weer gebrekkige godsdienstwetenschap voort en daarmee een verdere verarming van de waarden van symbool en mythe. Fundamentalisme is dus in wezen een tweeslachtig fenomeen: het verzet zich radicaal tegen de modernisering, maar neemt tegelijk de middelen van de vijand over. Fundamentalisme gaat telkens weer een symbiotische relatie aan met agressieve secularisering en liberalisering. Een belangrijk symptoom is het extreem formaliseren, wat zich bijvoorbeeld uit in het letterlijk lezen van heilige boeken als Bijbel, Koran en Thora. Deze extreme formalisering is in wezen, hoe vreemd het ook klinkt, modern, zelfs positivistisch, omdat het zelf ook duidt op een verlies van ontvankelijkheid voor de waarden van symbool en mythe. Haar boek over het fundamentalisme, ‘De strijd om God’, voltooide Armstrong kort voor de aanslagen van 9/11. In haar inleiding ging zij daar nog eens expliciet op in, waarbij zij haar betoog als volgt op scherp zette:

‘Misschien hadden de kapers van 11 september een punt bereikt waarop ook zij een vorm van islamitisch antinomisch postfundamentalisme begonnen te ontwikkelen en het gevoel hadden dat niets nog heilig was. Als ja dat punt eenmaal hebt bereikt, kan het wreedste en meest kwaadaardige gedrag worden gezien als een positief goed. In elk geval maakt de afschuwelijke septemberaanval duidelijk dat als mensen religie eenmaal beginnen te gebruiken ter rechtvaardiging van haat en het moorden en zo de meedogende ethiek van de belangrijke wereldreligies loslaten, zij een koers zijn ingeslagen die staat voor een nederlaag van het geloof.

Die agressieve vroomheid kan enkele van haar extreme voorstanders in een morele duisternis werpen die een gevaar vormt voor ons allen. Als fundamentalisten binnen deze drie godsdiensten radicalere en meer nihilistische geloofsovertuigingen beginnen aan te hangen, dan is dat een waarlijk gevaarlijke ontwikkeling. Des te belangrijker echter is dat wij leren te begrijpen wat er schuil gaat achter deze diepe wanhoop en dat wij begrijpen wat fundamentalisten noopt te handelen zoals zij doen.’

De vraag die uit dit alles naar voren komt is de volgende. Is het waar dat de botsing van de fundamentalistische islam en het kapitalistische systeem van de westerse samenleving een achterhoedegevecht is, of hier sprake van een probleem dat dieper grijpt? Een probleem dat iets van doen heeft met de onttovering van de wereld, het razendsnel verdwijnen van een spirituele ozonlaag die voor ons bestaan op deze planeet nog bedreigender is dan het wegkwijnen van de echte ozonlaag. Sloterdijk heeft er terecht op gewezen dat het nu niet meer om gaat om de vraag wie we zijn, maar waar we zijn. Wat is het lot van de moderne mens, dat – of hij nu wil of niet – zich moet schikken in een onttoverde, kale wereld, die van zijn beschermende atmosfeer (de spiritualiteit van de religie) is ontdaan. Is het binnen dit weerbarstige, wetenschappelijke wereldbeeld nog mogelijk om een mondiale levenssfeer te creëren, dat wil zeggen: een nieuw mondiaal klimaat, waarin botsende wereldbeelden niet langer tot oorlog en verderf leiden.

Die vraag is nauw verbonden met het probleem van een leemte, een gemis, kortom, de lege plaats van God. Frans Kellendonk schreef: ‘Ik heb in het hart van de schepping een leemte ontdekt, waar God als hij bestaat mooi in zou passen, maar helaas is het niet zo dat het geloof begint waar het verstand ophoudt’ . Die leemte was geen persoonlijke ontdekking van Kellendonk zelf. Het is – sinds Nietzsche – het basis-thema in de filosofie van de twintigste eeuw. Na de Tweede Wereldoorlog nam het besef van die leemte een nieuwe vorm aan in de ervaring van het absurde, de contingentie. Zonder God draait de wereld niet alleen op goed geluk, maar is ook de moraal op losse schroeven komen te staan. ‘Niets is waar, alles is geoorloofd!’, had Nietzsche al ontdekt.

Politiek activisme in dienst van een maatschappelijke utopie en de bevrijding van ‘de verworpenen der aarde’, bood uiteindelijk geen uitweg voor deze in wezen existentiële problematiek, omdat het aanwenden van revolutionair geweld door dit politieke ideaal werd gerechtvaardigd. Door de radicale idealen van links is de leemte in het hart van de wereld alleen nog maar meer aan het licht gekomen. Het communisme van het Oostblok is niet alleen gevallen door een verloren wapenwedloop of door een opkomende middenklasse in Rusland, niet alleen door de ontluikende globalisering of het demagogisch populisme van Reagan, maar ook – en zeker niet in de laatste plaats – door de radicale verwerping van de eigen religieuze traditie, door de totalitaire ontkenning ook van de lege plaats van God.

(3) het wetenschappelijk onderzoek naar terreur

1001004002090085  Het huidige terrorisme is geen product van botsende beschavingen, maar vooral een gevolg van een dreigende ondergang van de religie, een proces dat zich door het razendsnelle proces van de globalisering dreigt te voltrekken. Volgens Jessica Stern, een van ‘s werelds belangrijkste onderzoekers van het fenomeen terrorisme , ligt het in de menselijke natuur besloten om te verlangen naar transcendentie – het soort piekervaring die velen van ons maar zelden meemaken door contemplatie van schoonheid, door liefde of door gebed. Hoe vreemd het ook mag klinken, zo’n gevoel van transcendentie is voor terroristen een van de vele aantrekkelijke kanten van religieus geweld en gaat verder dan de aantrekkingskracht van het bereiken van hun doel. Algemeen gesteld, terroristen streven niet alleen het bereiken van hun doel na; het gaat hun ook om het streven op zich.

Dit verlangen is de keerzijde van het dreigend gevoel weggevaagd te worden. Jessica Stern formuleert het als volgt: “ Het terrorisme waar we nu mee geconfronteerd worden, is niet alleen een reactie op politieke wrok, zoals dat in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw gebruikelijk was. Het is een reactie op het ‘Godvormig gat’ in de moderne cultuur, waarover Sartre heeft geschreven. Het is een reactie op waarden als tolerantie en gelijke rechten voor vrouwen die uitermate frustrerend zijn voor wie zich in de steek gelaten voelt door de moderniteit.” Karin Amstrong komt in haar studie over het fundamentalisme tot een vergelijkbare conclusie waarbij ook zij verwijst naar de beroemde passage over het Godvormig gat in het toneelstuk Le diable et le bon Dieu van Sartre:

‘Sartre, die het bestaan erkende van een gat met een vorm van God in het moderne bewustzijn, stelde dat het desondanks onze plicht was goddelijkheid, die onze vrijheid loochende, te verwerpen.(..) Zonder de restrictie van een hogere mythische waarheid kan de rede bij gelegenheid demonisch worden en tot misdaden komen die even ernstig zijn, zo niet ernstiger, als iedere willekeurige gruweldaad die fundamentalisten plegen.’


.

3 Reacties »

  1. Jo.Vo

    17 november 2015 op 05:13

    Geen gat zonder rand, zei Sartre, dus God zit wel heel diep er in en de mans bengElt aan de rand.

  2. Aldus H.

    18 november 2015 op 03:54

    Ik zal proberen het zo kort mogelijk te houden. Maar in principe is het simpel. Kwestie van terug rekenen.

    Waarom de shootings in Paris? Waarom de voetbal wedstrijd in Hannover afgelast? Waarom al die vluchtelingen?

    De BASIS van dit alles is:

    1] Een oliepijplieding van Qatar naar het westen, door Syrie,
    2] Rusland financieel aan de grond brengen.

    Net zoals u in friesland windmolens door de strot geduwd krijgt omdat de amerikaan zich het schompes en obesitas wil vreten aan hamburgers, waardoor regenwoud moet worden gekapt voor landbouwgrond, waardoor CO2 afvang faalt, is de hele asiel tsunami te herleiden naar een geplande oliepijp leiding. Het zal ook eens niet.

    Wiens plan is dit denkt u? Pentagon uiteraard, grootste werkgever ter wereld met 3 miljoen werknemers en hun business is domweg regime-change en oorlog. In landen ver van hun bed uiteraard.

    De uitleg.

    Amerika is hoe dan ook continu in oorlog met Rusland.
    Amerika speelt al jaren voor ‘politie agent van de wereld’. Kennelijk is Rusland de gebeten hond.

    Het plan. Qatar, ‘bondgenoot’ (lees :vazalstaat) van the US wil(de) een pijpleiding van Qatar naar het westen.

    Waarom? Ten eerste natuurlijk om zelf geld te verdienen maar ten tweede om Gazprom/Rusland dwars te zitten want main inkomsten van Rusland zijn olie en gas. Het is dus direct bedoeld om Rusland aan de bedelstaf te krijgen met lage olie prijzen. En die zijn momenteel die lager dan ooit. Toeval? Welnee.
    Ook olieprijzen zijn een wapen om economieen te destabiliseren.

    Maar waarom die Qatar olie pijpleiding door Syrie? Omdat dat een STABIEL land was! Maar: Assad wilde die pijpleiding niet door zijn land, want die had het -geo-politieke- spel wel door.
    Assad steunde in dit geval dus zijn vriend Putin.

    FOUT!!
    Hier een longread.

    http://www.mintpressnews.com/migrant-crisis-syria-war-fueled-by-competing-gas-pipelines/209294/

    Door Libanon dan maar met die pijp? Nee! Ongecontroleerde moslims! Je moet geen pijpleiding hebben die continu wordt opgeblazen door ongeleide projectielen die at random vinden dat zo’n ding niet halal, haram, racistisch, joods, christen, hindu en zich ook al niet houdt aan de ramadan of het suikerfeest.

    En dus moet Syria kapot. Tot op het bot. Mag niks meer van overblijven. En dus huur je huurlingen in, geeft ze een naam, verzint iets over ‘democratie’, chemische wapens, ‘opstandelingen’, ‘gematigde rebellen’, ‘vrije Syrische leger’, IS, ISIS, ISIL, Daesh, whatever om maar zo veel mogelijk puinhoop te genereren en rookgordijnen op te werpen.

    Een leuk ‘bijproduct’ echter zijn al die vluchtelingen die de EU tot op het bot cultureel en financieel uitkleden.
    Duizend vliegen in één klap!
    Wie dit bedacht heeft is briljant: ik geef het eerlijk toe.
    Want ja, EU is ook gewoon een vazalstaat.

    Grotere chaos en verdeeldheid kun je niet creeren.
    Ook geen mens meer weet waar het nou echt over gaat/ging.
    En dat is dan ook precies de bedoeling.

    Vervolgens spreek je die mensjes ook allemaal aan op hun ‘gevoel’.
    Je suis Charlie, Paris etc. Zodat ze lekker naar hun naveltjes kijken, ipv hun reedt, waar inmiddels 40 stalen dildo’s in zijn geramd tot aan de huig en nog meters achter hun uitsteken.

    Maar de mensjes zien het niet. Ze voelen ze niet. Nou ja, ‘ergens wel wat’, maar ja wat nou precies he?

    Wel. Het enige wat the US nog produceert en exporteert zijn dildo’s. Die zijn NIET aan te slepen. Vooral populair bij wegkijkend goedvolk, politici en media. Man oh man, hele slierten steken er uit hun reten. En nog steeds niks doorhebben he?

    Hilarisch. Kan een tekenaar hier niet eens een cartoon van maken?
    Al dat GoedVolk aan de borreltafel, met allemaal 20 dildo’s die uit hun reedt steken, maar duidelijk ‘Made in the USA’ er op?

    Afijn. Dit is het eigenlijk al. Ingewikkelder is het allemaal niet!
    Het gaat om macht, controle, oorlog, destructie, money money money, olie, en spelregels zijn er niet.

    Het zou één grote klucht zijn, ware het niet dat het zo immens tragisch is. But they don’t care.

    Ik zeg niet steeds voor niks: herken die ware psychopaten nou eens!
    Maar nee hoor. Niks, nakkes, nada.

    U houdt een minuut stilte. U verandert uw profielfoto op FB om ‘Parijs (Par-Isis) te helpen’. U helpt echter helemaal niks! Geen flikker! Narcistische, hedonistische, groepsgeile navelstaardert: wanneer ontwaakt u in Godsnaam eens uit die immens diepe slaap waarin u gesust bent?

    Evolutionair gezien bent u trouwens al dead meat.
    U zou als voorntje een snoek nog kussen als deze zegt: ik ben op de vlucht!

    Heeft God het zo bedoeld? Nee absoluut niet! God heeft u voorzien van zintuigen en hersens om op uw hoede te kunnen zijn en weloverwogen afwegingen te kunnen maken. Fight, flight, or freeze.

    Drie keuzemenu. Moet niet te ingewikkeld zijn toch?

    Ik denk dat die dildo’s voorzien zijn kwik of lood.
    Dat moet het zijn.

    En voor de autisten onder u: dit stuk is sarcastisch bedoeld. Ik ben er helaas niet echt goed in, althans ik denk: ‘nou nou, dat kan toch beter jochie’, maar al doende leert men.

    En kijk. Erg polariserend(!), maar toch. Compilatie van ‘vluchtelingen’. Wat haalt u binnen?
    “Yes, we can!’ zou Dronebama zeggen.
    En dat doen ze dan ook. Geef ze een songelijk.

    En u can er helemaal niks an doen. U staat er bij, kijkt er naar,
    en verandert in een zoutpilaar van apathie. Over twee jaar of zo mag u weer stemmen. Dan wordt alles anders. Egt waar.

    Kijk en huiver.

    With Open Gates: The forced collective suicide of European nations – Extended Cinematic 1080p

    https://youtu.be/44vzMNG2fZc

    ~~~~~~~~~~

  3. Aldus H.

    18 november 2015 op 03:59

    Overigens, trouwens, WTF is dit??

    http://www.youtube.com/watch?v=s9anIXA-bYA

    Maar ook: MSM journalist in Parijs doet ook eens een boekje open.
    Zie filmpje.

    http://www.hetvrijenieuws.nl/de-media-slaat-in-als-een-bom/

    Nou ja, disruptive, disruptive, disruptive.
    Wen der mar an.

Laat een reactie achter

(verplicht)

(verplicht, wordt nooit weergegeven)