Heimwee naar het collectieve symbool

unnamed

‘Dag Huub, In Oost Europa zie je wel meer van deze enorme beelden, zoals deze met de titel “Родина-мать зовёт!; “Rodina-mat zovjot!” (het vaderland roept) vlak bij de Wolga in Wolgograd en bij de Dnjepr in Kiev.’

Dit mailtje ontving ik eergisteren van mijn oud-collega Afke Hoekstra naar aanleiding van van mijn blog over het Hermanssdenkmal in het Teutoburgerwoud. Ze stuurde me de link naar een YouTubefimpje (zie onder) waarop de enorme schaal van dit beeld goed is te zien. Ik heb het nooit in werkelijkheid gezien, maar ik had er wel over gelezen. In 2004 baarde Anna Tilroe veel opzien met een artikel in de NRC waarin ze dit beeld aan onze westerse kunst als voorbeeld stelde. Onze kunst zou geen collectieve symbolen meer kunnen uitdrukken. Dat artikel is nog altijd op internet te lezen. (zie hier)

Een paar maanden later, in mei 2005, werd naar aanleiding van dit artikel een discussieavond belegd in het in het Rozentheater in Amsterdam, waaraan onder meer ook Hans van Houwelingen en Jeroen van den Boomgaard deelnamen. In feite ging deze discussie over het bestaansvoorwaarden van het hedendaagse monument. Centraal stond de vraag die de kunstcriticus Anna Tilroe aan de orde had gesteld: is er sprake is van een algehele symbolische leegte in onze cultuur na de terreuraanslagen van 9/11 en de moord op Theo van Gogh. Anna Tilroe had haar stelling als volgt samengevat.

‘Het succes waarmee de Amerikaanse politiek na de aanslagen van 11 september symbolen hanteert is de rest van de wereld niet ontgaan. Voor de oorlog aan het moslimfundamentalisme leefde het westen in de symbolische wereld van merknamen, statusobjecten, pop- en pornosterren en televisiepersoonlijkheden. De moord op van Gogh heeft ook in Nederland een verlangen geschapen naar symbolen die de waarden van de vrije, open samenleving representeren. Duurzame symbolen die het kunnen opnemen tegen de tirannieke symboliek van de terreur hebben we niet. We voelen het gemis, getuige de vele discussies over normen en waarden, vrijheid van meningsuiting, godsdienst en onderwijs.

De symbolen die vandaag de dag worden gecreëerd excelleren echter in softheid en zoetsappigheid. Onze cultuur is geen voedingsbodem meer voor heldhaftige symbolen. Onze hedendaagse helden leven niet op de Olympus. Maar op het podium van de massamedia. De waarden waar onze helden voor staan hebben niets te maken met vaderlandsliefde, eenheid en noblesse. De kunst van het fascisme en het communisme wist het wel, die beeldde een trotse fiere arbeidzame mens uit. Maar met de ideologieën is de ideale mens begraven.

Daarentegen zien we nu de door existentiële onzekerheid verscheurde mens, die slechts voet aan de grond krijgt in een schijnwereld van consumentisme en seks. Zijn kunst biedt geen symbolen waaraan hij zich vast kan houden, maar reflecteert zichzelf. Maar na ‘Submission ’ blijkt dat de kunstenaar van nu niet slordig meer met zijn vrijheid om kan gaan. Ze is van symbool van totale vrijheid een maatschappelijke factor geworden die op haar eigen verantwoordelijkheid wordt aangesproken. Wellicht brengt dat de kunst recht in het hart van de samenleving, want we snakken naar symbolen die authentiek, betekenisvol en bezielend zijn.’

Gaandeweg de discussie die zich die avond ontspon bekroop mij een ongemakkelijk gevoel. Ik kreeg het ene déjà vu na het andere. Ik werd heen en weer geslingerd tussen de standpunten van de verschillende forumleden. De stelling van Tilroe kreeg veel kritiek te verduren. Haar roep om nieuwe symbolen, die de cohesie in onze versplinterde samenleving mede kunnen herstellen, werd haar niet door iedereen in dank afgenomen. Tilroe geloofde nog steeds dat de beeldende kunst een roeping heeft. De utopie van de moderniteit mogen wij nog niet weggooien.

Volgens Tilroe kon de kunstenaar zich niet langer verschuilen achter de notie dat onze samenleving gefragmenteerd is en dat de wereldbeelden versplinterd zijn. Kunst moet de roep om samenhang en gemeenschap, die alom klinkt in deze tijd van crisis, serieus gaan nemen. Kunst mag de opkomst van het populisme onder invloed van de massamedia niet zomaar negeren. De kunst moet eigen symbolen aandragen, nieuwe symbolen die een nieuw gevoel van gemeenschap kunnen creëren.

Deze woorden van Tilroe hebben nadien heel wat losgemaakt in de Nederlandse kunstwereld. Ze raakten een gevoelige snaar en riepen bij menigeen weerstand op. Bestand tegen kritiek en tegenspraak zijn ze ook zeker niet. Zo kun je je afvragen of de kern van de bewering wel hout snijdt. Is de kunst op zichzelf juist geen symbool geworden. De hedendaagse vrijheid van de individuele kunstenaar met al zijn ontoegankelijke of provocerende uitingen heeft als nooit tevoren een symbolische waarde gekregen. De moderne avant-garde heeft zich laten leiden door het esthetisch concept van een ongenaakbare kunst die zich juist onttrekt aan de directe verstaanbaarheid van het symbool. Juist in zijn ontoegankelijkheid werd de moderne kunst voortgedreven door een negatieve kritiek, zoals Adorno in zijn Ästhetische Theorie zo treffend omschreven heeft. Daarin lag de belofte. Daarin lag het verzet. Die belofte heeft de kunst meegenomen ook toen bleek dat ‘de grote verhalen’ – en daarmee ook het bestaansrecht van de avant-garde zelf – voorgoed voorbij leken te zijn.

Ik denk dat Anna Tilroe in haar betoog destijds teveel vroeg van de hedendaagse kunstenaar. Toch raakte zij met deze ogenschijnlijk oneigentijdse beschouwing wel degelijk aan heikel punt. De kunst van tegenwoordig lijkt niet meer in staat om collectieve waarden te verbeelden, laat staan om nieuwe symbolen daarvoor aan te dragen. Neem de hedendaagse productie van literatuur en poëzie in Nederland. Wat heeft die nog te vertellen over de wereld van vandaag? Elf september, de moord op Fortuyn en de moord op Van Gogh waren kennelijk allemaal zaken die ‘te groot’ waren om iets zinnigs mee te doen in een roman of gedicht. Die conclusie, die velen blijkbaar hebben getrokken, zegt waarschijnlijk meer over de status quo van de hedendaagse literatuur, dan over deze grote gebeurtenissen zelf.

Maar ook de beeldende kunst, voorheen toch de hofleverancier van collectieve symbolen, heeft de symboliek in de ban gedaan. Maar is dat erg? Moet die structurele onmacht nu opeens aan de kaak worden gesteld nu de samenleving onder onze ogen versplintert? In hoeverre heeft kunst ooit bijgedragen aan maatschappelijke cohesie? Was het niet eerder de ideologie van kerk, staat of de heersende klasse die in vroeger tijden voor dit maatschappelijk bindmiddel de basis vormde? Kunst kan collectieve waarden niet beschermen en ook niet creëren. ‘Alles van waarde is weerloos’, schreef Lucebert. En toch, die intrinsieke staat van weerloosheid van de kunst hoeft nog niet te impliceren dat je als kunstenaar collectieve waarden, die in nu alom het geding zijn, niet hoeft of moet verdedigen.

5590c00bee7529.15386209

Gisteren las ik in de Volkskrant een interview met de Algerijnse schrijver Kamel Daoud. Zijn ideeën over religie – volgens hem een privézaak – leverden hem in Algerije een fatwa op. Geloven in God is voor hem een vraag, geen antwoord. Geloven heeft iets intiems, net als een sterfbed. Daar heeft niemand iets mee te maken. Het is een zaak van jou alleen, iets tussen jou en wat jij voor God aanziet. Maar zeker geen collectieve zaak. Zoiets mag je niet zeggen in Algerije, en zeker niet dat het tegendeel – God is iets collectiefs – de vooruitgang belemmert. Daoud weigert te vluchten of in ballingschap te gaan. ‘Vluchten, daar heb ik de moed niet voor’, zo luidt de kop van het interview. Daoud schreef onlangs de roman Moussa of de dood van een Arabier, waarbij hij het verhaal vertelt van de Arabier op het strand van Algerije uit de roman De vreemdeling van Camus, maar nu beschreven vanuit het standpunt van de Arabier. Over de kunst in het Westen verklaart Daoud het volgende:

‘De westerse landen gedragen zich tegenover de Islamitische Staat als de Europese landen in de jaren dertig tegen het nazisme. Het zal ons niet raken, denken ze, het gaat wel.’

En even verderop over de migrantencrisis:

‘Europa zal er niet ontsnappen. Grenzen zijn de laatste illusie van de twintigste eeuw.’

Over de angst van veel Europeanen dat ze hiermee de islam importeren waarvoor Daoud juist waarschuwt:

‘Die angst begrijp ik. Maar het net zoiets als het zinken van de Titanic. Als iedereen tot de reddingsboten toelaat, ga je ten onder. Maar kun je ermee leven dat je mensen er met de voet uitschopt? Moeilijk. Je kunt niet iedereen redden, maar als niet helpt, ben je een monster.’

En geïnspireerd door de ideeën van Albert Camus besluit hij:

‘Je moet vechten. Zo niet, dan kun je net zo goed doodgaan. Bovendien, het leven is magnifiek, juist omdat het niet verklaarbaar is. De mensen die het leven absurd vinden, eindigen met zingeving. Ze schrijven boeken, maken kunstwerken, bouwen, construeren. Omdat ze een spoor van zichzelf willen achterlaten, dat is onze enige overwinning op de dood. De mensen die zeggen dat het leven zin heeft, eindigen met het absurde.’

Kamel Daoud spreekt nergens in dit interview over collectieve symbolen of de behoefte daaraan. Trouwens, hoe zou je die nieuwe collectieve symbolen dan moeten verbeelden? We kunnen de erfenis van de naoorlogse vernieuwingen in de kunst niet zo maar aan de kant schuiven. Na de formele experimenten van de jaren zestig en zeventig en de verdere onttakeling het symbolische beeld in de jaren tachtig en negentig is ‘beeldende’ kunst al lang niet meer wat ze ooit is geweest en dat zal ze ook nooit meer worden. De aandacht voor de pure vorm heeft de symbolische inhoud van het beeld voorgoed in een ander licht gezet. Die Gestalt-sprong is onomkeerbaar. We kunnen niet zomaar de beeldtaal van vóór de oorlog transplanteren naar onze tijd. Ook al keek Tilroe tien jaar geleden met heimwee terug naar de symbolische monumenten van het communisme, de collectieve symbooltaal van weleer is in feite onbruikbaar voor de actualiteit.

Voorts rijst de vraag of de hedendaagse massamedia niet de rol van de kunst hebben overgenomen als het gaat om het creëren van nieuwe symbolen. Het beeld van het aangespoelde jongetje op het Griekse strand was een spijkerhard beeld. Maar was dat niet eerder een icoon in plaats van een symbool? Persfoto’s kunnen een iconische waarde krijgen. Dat was ook zo met de Vietnamees strijder met dichtgeknepen ogen vlak voor het moment dat gefusilleerd werd met een kogel. En anders wel het iconische beeld icoon van de Vietnamese kinderen, die naakt en huilend wegrennen na een Napalmbombardement. In aard verschillen deze beelden niet van het joodse meisje dat dromend wegkijkt tussen de wagon-deuren van een goederentrein die naar een concentratiekamp vertrekt.

Maar symbolen hebben iets, wat iconen niet hebben. Een symbool heeft een laag die existentieel, individueel en toch ook universeel is, los van de ideologische scheidslijnen in een oorlog of een conflict. Een symbool verbeeldt iets wat structureel niet te verbeelden is, een soort gat in de menselijke existentie, die door het symbool juist open wordt gehouden en niet in wordt ingevuld. Een icoon wil met één beeld alles verbeelden binnen een bepaalde context. Dat kan ook het menselijk lijden zijn, maar altijd een lijden van daar en toen of hier en nu. Een icoon sluit af. Er valt een loden deur dicht. Er is geen uitzicht. Je kunt alleen maar huiveren, meer niet. Een symbool echter laat altijd iets van betekenis open, waardoor het een bindende werking krijgt die het icoon ontbeert. Een symbool is kwetsbaar. Een icoon is onaantastbaar.

Het protserige beeld in Kiev is wat mij betreft ook geen symbool. Het een ideologisch statement van een totalitaire staat die zijn geloof opdringt aan het individu. Het is een beeld waarin de wereld zich sluit. Er opent zich niets. Er is geen sprake van ‘een ophanden zijnde onthulling die zich niet voltrekt’, terwijl juist dat toch de kern is waar het in kunst om gaat of zou moeten gaan. Dat beeld in Kiev heeft ook meer met de Islamitische Staat te maken dan met moderne kunst. Het is ook niet iets wat bij mij een verlangen of een gevoel van heimwee oproept, ook al dacht Anna Tilroe daar indertijd anders over.

6 Reacties »

  1. heim?

    12 oktober 2015 op 00:06

    _!

  2. Hamoud

    12 oktober 2015 op 11:27

    Ja, zeker het westen is ONSCHULDIG, LIEF!!

    Maxime Rodinson in his boek “On the general of the conflict, part I::

    ‘In any case, these features of the classical Muslim world were in process of changing in the course of the nineteenth century, especially in the region where Palestine is situated, the Arab Middle East. Evolution was proceeding in the direction of a secular society on the European pattern, starting with a tendency towards equality of status for the three communities. At the beginning of the twentieth century THE JEWS WERE IN THSE COUNTRIES – LET US BE CLEAR ON THE GEOGRAPHICAL POINT – IN A PEACFUL PROSPEROUS AND OFTEN ENVIED SITUATION.

    ‘THIS EVOUTION WAS PARTLY CHECKED FIRST BY THE REACTION TO ZIONIST IMPLANTION IN PALESTINA AND THEN BY THE CREATION OF THE STATE OF ISRAEL!.’

    Dus dat was PARTLY. MAAR DE ANDERE PART dan?!.

    ‘Britain, before the US, had typically PERFERRED RADICAL ISLAMISM TO SECULAR NATIONALISM. And when THE US TOOK OVER IT ESSENTIALLY TOOK THE SAME STAND. Radical Islam is CENTERD IN SAUDI ARABIA It’s the most extremist, radical Islamic state in the World”
    Maar WAAROM UK en later de VS ondersteuning de RADICAL ISLAM?.

    Chomsky: ‘Britain, then the US — have fairly consistently supported RADICAL ISLAM AS A COUNTER TO SECULAR NATIONALISM.The favorite has been Saudi Arabia’. JPG Journal, November 18, 2013

    Over WHY THEY DO HATE US( de VS)?!

    Chomsky: In internal discussions in 1958, which have since been declassified, President Eisenhower spoke about a campaign of hatred against us in the Arab world. Not from the governments, but from the people. The National Security Council’s top planning body produced a memorandum — you can pick it up on the web now — in which they explained it. They said that the perception in the Arab world is that the United States blocks democracy and development and supports harsh dictators and we do it to get control over their oil. The memorandum said, this perception is more or less accurate and that’s basically what we ought to be doing.
    Interviewer: That means that western democracies prevented the emergence of democracies in the Arab world?

    Chomsky: I won’t run through the details, but yes, it continues that way to the present. THERE ARE CONSTANT DEMOCRATIC UPRISING. THEY ARE CRUSHED BY THE DICTATORS WE.. MAINLY.. THE US, BRITAIN AND FRANCE.. SUPPORT. SO SURE NO DEMOCRACY BECAUSE YOU CRUCH IT ALL.. AS LONG AS THE US CONTROLS THE HEMISPHERE, OR EUROPE BEFORE IT, THERE IS NO DEMOCRACY, BECAUSE IT GETS CRUSHED”. Qantara, June 17, 2011

    By the way; vandaag is 12 October!!. COLUMBOS in de NEW WORLD!

  3. Eddy Drost

    12 oktober 2015 op 11:50

    “Родина-мать зовёт!; “Rodina-mat zovjot!” (het vaderland roept)

    Strikt genomen staat er: het moederland roept.
    Kniesoor die daar op let.

  4. Hamoud

    12 oktober 2015 op 11:50

    Geest verwant, hetzelfde GELOOF!!
    Chomsky: ‘Carter, the human rights advocate, he was asked in a press conference in 1977 a kind of mild question: do you think we have some responsibility for helping the Vietnamese after the war? And he said we owe them no debt — “THE DESTRUCTION WAS MUTUAL”
    When a couple years later George Bush I, the statesman, was commenting on the responsibilities after the Vietnam War, he said: THERE IS ONE MORAL PROBLEM THAT REMAINS after the Vietnam War. The North Vietnamese have NOT DEVOTED SUFFICIENT RESORCES TO TURNING OVER to us the BONES OF AMERICAN PILOTS”…”But, he said: we are a MERCIFUL PEOPLE, so we will FORGIVE them this and we will allow them to enter the CIVILIZED WOLD’. Jdcobin, February 2015

    Vergelijk maar de LOGICA, MORAL!!

    Chomsky: “….Last week I found a quote of many years ago by Golda Meir, one of Israel’s early leaders, which might have been said yesterday: “WE CAN FORGIVE THE ARABS FOR KILLING OUR CHILDEREN; BUT WE CAN NEVER FORGIVE THEM FOR FORCING US TO KILL THEIR CHILDEREN.” Democracy Now!, PART I,II August 7, 2014

  5. Eddy Drost

    12 oktober 2015 op 12:22

    Hamoud,

    Wat probeert u ons nu steeds de laatste tijd uit te leggen… Kunt u wat meer ` to the point` komen.

  6. Aldus H.

    13 oktober 2015 op 01:25

    Hamoud!: je gaat mij af en toe ook even wat te snel hoor!

    En yep: in Saudi Arabia worden nog om de dag mensen openbaar geexecuteerd, en het westen doet NIETS.

    Het westen doet aan cherry picking. Verdeel en heers. Bewapen degenen die je (op dat moment) als vriend ziet: lees: economisch/geopolitiek voordeel bieden, en bombardeer degenen die je (economisch) in de weg zitten.
    Om die reden moesten Saddam, Ghadaffi en nu Assad van het wereldtoneel verdwijnen. Want ‘dictators die hun eigen volk vermoorden’. Yeah right.

    The world as a grand chessboard.
    En het volk trapt er nog in ook. Terwijl achteraf bewezen is dat in feite AL deze oorlogen waren gebaseerd op een false flag. Bay of Tonkin incident, Pigsbay, noem maar op.

    Vermoord een ‘dictator’ en je krijgt er radicale moslim terreur voor terug in de vorm van Hamas, Al Quaida, ISIS of whatever.
    Plus dan nu een vluchtelingen invasie.

    TIEN Dubbel winst.

    Litmustest [1]: voor WIE?
    Litmustest [2]: met welk DOEL in het vooruitzicht?

    Hint: denk groot. Denk vooruit en denk geopolitiek.
    Denk tevens in termen van evolutie/evolutionair voordeel.
    Als je zelf in decline bent, hoe zorg je er dan voor nog steeds aan top van de voedselketen te blijven te staan?

    Maar dan.
    Friesland.

    Laten we zeggen dat BV FRl had bedacht om tegen 2018 een ‘waanzinnig icoon’ neer te zetten, met oog op de toekomst.
    Een mega standbeeld.
    En let wel: de toekomst moet zeker tot uiting komen in dat symbool/icoon.

    Dus het mag geen tien meter hoog standbeeld worden van Grutte Pyr te paard met een enorm zwaard, want dat refereert anno 2015 immers alleen (nog) aan het verleden.

    Iemand enig idee wat voor mega icoon je voor BV Frl neer zou kunnen zetten wat in 2030 niet volkomen obsolete zou zijn?

    Fries paard? Arabische hengst? Doutzen in een burka?

    En wat mij tot op de dag van vandaag verbaast is dat nagenoeg alleen Aylan in beeld is gekomen. Dat aangespoelde jongetje op het strand Bodrun. Maar NIET zijn broertje, stukje verderop.
    Kennelijk niet fotogeniek genoeg. Wel westerse wereld en journaille: hoe ZIEK is dat. Het toont overigens ook wat aan: beeldvorming. Het westen leeft op beeldvorming, en totaal niet meer op realiteit. De meeste mensen wéten niet eens dat er dus twee jongetjes waren. Maar ja, die ene was niet zo fotogeniek he? Dus laten we die maar weglaten. Niet belangrijk genoeg voor de zieligheids industrie en de beeldvorming.

    Aylan? Een icoon! Zijn broertje?
    Nobody knows. Who? Did he had a brother? Oh.. I didn’t know. Who cares.

    En ook als je op Galip Kurdi zoekt krijg je nagenoeg alleen maar foto’s van Aylan te zien. En ZO onvoorstelbaar makkelijk is het dus om het grote publiek te misleiden, te dis informeren, halve info te geven, en ergens te brainwashen.

    http://www.newsmediaimages.com/wp-content/uploads/2015/09/Galip-Kurdi-refugee.jpg

    Ook hier dus weer westerse cherry picking.

    Nou zo maar weer eens.
    Dream on guys, dream on.

    ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Laat een reactie achter

(verplicht)

(verplicht, wordt nooit weergegeven)