Gevangen in het eigen bewustzijn

Schermafbeelding 2015-07-09 om 13.13.54

Als er een tijdmachine bestaat, dan zou ik een retourtje willen nemen naar het jaar 1965. Ik zou dat hele jaar nog eens opnieuw willen beleven met een tweede blik, alsof er een chip in mijn brein geïmplanteerd was die alles, maar dan ook alles – minuut voor minuut – zou kunnen vastleggen. Vervolgens zou ik terugkeren in het heden en de film van dat hele jaar afdraaien op mijn pc. Ik zou alle geluiden horen, maar ook al mijn gevoelens voelen. Misschien zou ik daarna iets kunnen begrijpen van wat er veranderd is, niet alleen in mij zelf, maar ook in de wereld om me heen. Het hoeft niet terug te keren. Liever niet zelfs. (Ik moet er niet aan denken!). Als ik het maar begrijp, want zolang ik dat niet doe, ben ik de weg een beetje kwijt. Ik zit gevangen in mijn eigen wereld. De werkelijkheid is mijn eigen bewustzijn en daar kom ik nooit meer uit. Geen exit, geen Grexit, geen Mouxit. Ik creëer zelf de wereld, waar ‘ik’ in gevangen zit.

‘The Prisoner is een Britse televisieserie die tussen april en oktober 1967 werd uitgezonden. Hoewel er slechts 17 afleveringen gemaakt werden, groeide The Prisoner uit tot een van de meest legendarische en geroemde televisieseries aller tijden. De serie was een groot succes en verwierf meteen een enorme cult-aanhang. Vandaag de dag heeft de serie nog vele fanclubs en wordt er nog altijd veel over gesproken en geschreven. The Prisoner wordt gezien als een serie die veel invloed heeft gehad op de televisiegeschiedenis.’

Aldus vermeldt Wikipedia over de televisie The Prisoner. Ik kan me herinneren dat ik destijds alle afleveringen van deze serie heb gezien. Ik was totaal gefascineerd, en niet de enige. Half Nederland was aan de buis gekluisterd als The Prisoner begon. Het was een spionageverhaal en tegelijk ook sciencefiction. Een geheim agent die ontvoerd was werd gevangen gehouden op een eiland. Telkens als hij meende te kunnen ontsnappen werd hij aangevallen door een grote, witte bal die hem weer terugdreef naar de wal. Het had iets mysterieus en tegelijk ook heel bedreigends. Alsof de situatie, waarin de man gevangen zat, iets te zeggen had over het menselijk bestaan als zodanig. The Prisoner was in feite een epistemologische fabel. Het bewustzijn zit gevangen in iets dat men niet begrijpt en mogelijk zelf creëert. De witte bal, die de man telkens weer terugdreef in zijn gevangenschap, was zijn eigen angst voor de vrijheid. Hij zat gevangen in zichzelf.

Ook de roman The Invention of Morel (1940) van de Argentijnse schrijver Alfonso Casares speelt zich af op een eiland. Het boek is meerdere malen verfilmd. Hier is de hoofdpersoon een man die ontsnapt is uit de gevangenis. Op het eiland ontdekt hij een aantal mensen die overleden zijn aan een mysterieuze ziekte. In een verlaten villa dringt vervolgens een groep mensen binnen die uit een andere tijd afkomstig zijn. Er dienen zich dan vreemde verschijnselen aan. Alles lijkt zich te herhalen en de hoofdpersoon komt erachter dat alle mensen die hij tegenkomt driedimensionale beelden zijn, die geprojecteerd worden door de machine van een zekere Borel. Niet duidelijk is of de hij zelf Borel zelf is of niet. Het kan zijn dat hij rondloopt in een wereld die hij zichzelf verbeeldt. Het is een droomwereld die echt is, of juist omgekeerd. Of betere gezegd, het is zowel droom als werkelijkheid tegelijk. De machine die de droom produceert is in de droom zelf aanwezig.

Zo ongeveer moet het leven in elkaar zitten. We zitten gevangen in ons eigen bewustzijn. De tijd draait rond. Het werkelijke verleden keert telkens weer terug in het onwerkelijke heden. Zoiets als in L’Année dernière à Marienbad (1961). Maar dat is weer een andere film. Een film met een vergelijkbare structuur trouwens. Er is een dubbele lus die ons bewustzijn verbindt met ruimte en tijd. Het bewustzijn creëert zijn eigen wereld in beelden, maar uit één van die beelden lijkt alles – en ook het bewustzijn zelf – voort te komen.

Sinds Kant denken we dat er in onze geest grondprincipes verankerd liggen zoals ‘tijd’, ‘ruimte’ en ‘causaliteit’ die de werkelijkheid constitueren. Maar die grondprincipes zijn tegelijk ook voorstellingen die in de werkelijkheid zelf voorkomen. We weten wat we bedoelen als we spreken over ‘tijd’, ‘ruimte’ en ‘causaliteit’. Hoe kunnen dit dan grondprincipes zijn die aan alles voorafgaan wat wij ‘werkelijkheid’ noemen? Dat is de dubbele lus waarin het moderne bewustzijn gevangen zit.

Sinds Kant leven we in de tijd, maar de tijd zit ook in ons bewustzijn. We leven in de ruimte, maar de ruimte zit ook in ons bewustzijn. Wij denken in causaliteiten, maar de causaliteit zit ook in ons bewustzijn. Ra, ra, hoe kan dat? Hier klopt iets niet. Wat aan de werkelijkheid voorafgaat, kan niet tegelijk een voorstelling zijn die in de werkelijkheid zelf voorhanden is. Hier wringt iets tussen wat Heidegger noemde ‘het ontologische’ en het ‘ontische’. Het Zijn – wat dat verder ook moge zijn –  valt zo tussen wal en schip. Telkens als we de bal met de hand willen oppakken, schoppen we hem met de voet vooruit.

Ooit heb ik geprobeerd deze problematiek in een verhaal te verwerken. Dat verhaal ging over een foto, waarop ik meende mijzelf te herkennen. Op die foto sta ik als 13-jarige jongen in het Stedelijk Museum te kijken naar een kunstwerk van Jean Tinguely,. Dat was bij de tentoonstelling Bewogen Beweging die van 10 maart tot 17 april 1961 daar te zien was. Ik keek naar een jongetje op een rare ‘fietsmachine’ die in feite een ‘taalmachine’ was. Al fietsend creëerde die jongen zinnen die zich aaneenregen tot het verhaal dat ik aan het schrijven was. Wat de lezer las werd geschreven op de foto die hij zag in het verleden. Ik stond erbij en ik keek ernaar. De taal van mijn bewustzijn werd gecreëerd in de foto die in mijn bewustzijn opdook.

Dit verhaal kreeg als titel  De taalmachine van Tinguely. Later schreef ik erover in mijn blog Het uitdrijven van de demonen. Sindsdien blijft die foto opduiken in telkens nieuwe verbanden. Ik trof hem ooit aan in het boekje Doolhof of museum, een leidraad voor de museumbezoeker (1965) geschreven door Cor Blok. Sinds jaren staat deze foto ingelijst op een boekenplank boven mijn bureau, samen met de museumcatalogus van de tentoonstelling Bewogen Beweging die ik ooit antiquarisch op de kop heb kunnen tikken. In het laatste nummer van het tijdschrift De Moanne heb ik deze foto gebruikt als illustratie bij mijn artikel Waarom nog kunst?

11312794_874994735906761_302376322744624513_o
(foto: Jurjen K. van der Hoek)

Veertien jaar geleden – in de zomer van 2001 – heb ik een poging gedaan om wat meer grip te krijgen op de dubbele lus in mijn bewustzijn die mij gevangen houdt in mijn perceptie van de werkelijkheid. Het was een zoektocht die resulteerde in het artikel Adieu, à Dieu, dat elders op deze site te lezen is onder de titel Goddeloosheid in Utopia. Op de dag dat ik dit verhaal voltooide, vlogen twee vliegtuigen de Twin Towers binnen. Sindsdien ben ik bevangen door een soort permanente verbijstering. Ik heb voortdurend het idee dat ik alles al eens eerder gezegd of geschreven heb – en toch begrijp mijn eigen woorden vaak niet, steeds als ik ze herlees.

“Weer graaide ik door de nutteloze papieren. Op zondagmiddag 22 augustus 1965 tussen één en twee is het gebeurd. Wat, dat stond er niet bij, maar veel goeds zou het wel niet geweest zijn. Hoewel, je wist het niet, want al voortritselend vond ik nu een bericht, dat ik ook heel precies met tijd en datum had opgeschreven, en dat behelsde, dat Mevrouw Van der M., van de hoek, op 23 augustus jongstleden, te 19.25 uur, een zwarte paraplu boven het hoofd geheven, op weg naar haar oude tante Sipke die nog wel de eenden voerde maar verder nooit meer buiten kwam, langs ons huis was geschreden met een schoteltje in de hand, waarop een achttiental in eigen tuin geteelde aardbeziën, elk ter grootte van een forse rozijn. Glorie, glorie, halleluja.”

Uit: Gerard Reve, Nader tot U (1966).

5 Reacties »

  1. Wiersma

    10 juli 2015 op 02:38

    Ik wil je wel een beetje geruststellen hoor. Even kort door de bocht: alles wat je waarneemt met je ogen, is ‘waar’. Het bestaat echt. Een boom, een huis, een auto, een torretje op een bloem, andere mensen etc.

    Je zou met wat dichterlijke vrijheid kunnen zeggen: materie is gestolde energie en derhalve zichtbaar. Anderzijds is er energie die waarneembaar is, zoals licht en geluid, binnen bepaalde frequenties, en weer andere zijn (deels) onwaarneembaar zoals elektriciteit en radioactiviteit. De ontlading, die kun je wel zien ja.

    De wereld/universum is geen hologram, en het is ook alweer niet zo dat iets pas verschijnt als je er naar kijkt of zo.
    Enig idee hoeveel resources het zou kosten als dit wel waar geweest zou zijn? De natuur is JUIST bezig om met zo weinig mogelijk energie een zo hoog mogelijk rendement te creeeren.
    En daar hoort een energie verslindend en ook nog eens totaal nutteloos hologram al helemaal niet bij.
    We zijn geen virtuele dierentuin van aliens.

    Ik denk dat de heer Andriesse het ergens wel met me eens kan zijn.

    Misschien helpt het om wat je werkelijk waarneemt ook als werkelijkheid te zien, te ervaren.
    Scheelt heel wat onderzoek in doodlopende zijpaden.
    Plus het voordeel is dat je van daaruit verder kan werken.
    Je kan als intellectueel soms ook eens doorschieten he?

    Leven wordt nog duidelijker als je kijkt naar kringlopen, tijd en energie. Dan kun je maar een conclusie trekken: leven in zijn algemeenheid en intelligent leven in het bijzonder, is bedoeld. Ik geloof in toeval maar er zijn grenzen aan toeval. En zeker als ze al honderden miljoenen jaren duren.

    Geen enkele machine is storingsvrij, dus ook een hologram machine niet. Er zouden glitches zijn.En die zijn er niet.

    De mens echter, is een heel ander verhaal. DIE verandert perceptie. Zoals religie of zo. Of politiek. Of media. Dubbele, of driedubbele agenda’s, eigenbelang, noem maar op.

    Velen zien het universum als een chaos(theorie), maar ik denk dat de mens zelf een veel grotere chaoot is dan het universum bij mekaar.

    Maar ook dit is ‘logisch’: elke diersoort doet zijn best om aan top van de voedselketen komen te staan. Bij de mens is dat leiderschap.
    Anderen voor je laten werken is voedselzekerheid en levert evolutionair voordeel op. Immoreel, amoreel, psychopatisch handelen loont. Net als misdaad, maar je moet het groot doen.

    Lees het boek van Joris Luyendijk nou maar eens.

    Verder is de mens vr4eselijk goed in de werkelijkheid/waarheid ontkennen. ‘Wat het oog niet ziet, wat het hart niet deert’.
    Wegkijken. Net doen alsof het niet bestaat.
    In de comfort zone willen blijven. Angst. Lafheid.

    En mede daarom ben ik vaak zo pissed.
    Het is niet het water wat de drenkeling doet verdrinken, het zijn de omstanders die niks doen.

    Ik ben niet zo geintereseerd in het verleden. Ik ben meer geinteresseerd in wat NU gebeurt, wat voor gevolgen dat heeft voor de toekomst. Weliswaar met inachtneming van de geschiedenis.

    En NU gebeurt er zo immens achterlijk veel, alleen zie/hoor/lees je dat niet in het nieuws. Kijkt u vooral rechts naar Griekenland, dan ziet u links niet dat wij TTIP er door heen jassen.

    In dat opzicht ben ik nog steeds benieuwd naar wat er op de achtergrond gebeurde toen Clinton volop in het nieuws was met de Lewinski zaak. I had no sex with that other woman. Who fucking cares. Boeie. Nieuws is een heel goed middel om de aandacht af te leiden van iets heel anders, veel groters he?

    Zowel de natuur als de mens zijn meesters in het spelen met perceptie. Kleuren, veren, nep-ogen, stekels, schutkleuren, phytonciden, geuren, kleuren, alles wordt uit de kast gehaald om evolutionair voordeel te behalen of te overleven.

    De natuur kent ook vele parasieten, maar vaak zijn die van het type: if you scratch my back, ill scratch yours. Zie dat maar als ‘participatie maatschappij’.

    De mens anno nu echter kent super-parasieten. Die scratchen your back helemaal niet, die trappen je verder de stront in.
    ‘Grappig’ he? Hoe Griekenland (en demos/de democratie) gesloopt wordt. Wen der mar an.

    Maar even terug op perceptie en toekomst: zie ik die somber in?
    Ja. Waarom? Wel, je hoeft alleen maar naar het ‘nu’ te kijken.

    Als 6 jarig kind of zo had ik een terugkerende droom en die noem ik maar ‘de glazen stad’. Dat was een glazen koepel rondom een stad waar de elite zich bevond. Die leefden een rijk en beschermd leven. Buiten de koepel leefden mensen in dierenhuiden in de wildernis. Zoekend naar kruimeltjes in het afval van de elite.

    Die droom komt deels al uit als je naar Griekenland kijkt. Mensen beginnen uit vuilnisbakken te eten, dat soort dingen.

    Is dit een tijdelijk economisch dipje? Wat denkt uzelf?
    Maar als dat het niet is. Hoe gaat het dan verder?

    Maar ook de elite gunt elkaar het licht in de ogen niet hoor.
    Dan krijg je alle predators bij elkaar. En iedereen wil winnen. Dan wordt leven een ratrace. En wie gaat winnen? De bankiers? Of de ICT ers die de computers van de bankiers beheren of beheersen?

    Wie gaat wie chanteren?

    Wat de elite niet beseft is dat ze maar vreselijk blij moeten zijn met dat klootjesvolk. Dat verstrooid niet alleen, het zijn ook de afnemers van hun producten, maar het zorgt er ook voor een natuurlijke rem (lees: tijd) waarin ze elkaar zullen afmaken.

    Ik voorzie dus eerst een implosie van de wereldbevolking (wordt aan gewerkt, zie economische en bevolkingskrimp) maar hoe het daarna gaat?

    Predators bestaan bij de gratie van prooidieren. Maar als je die allemaal uitroeit, of tot slaaf brengt met Orwelliaanse newspeak, zoals ‘participatiemaatschappij’, dan vraag ik me af wat er dan gebeurt.

    Ook predators zullen elke vorm van concurrentie willen uitschakelen. Misschien sterft de mens wel uit. Mislukt experiment.
    Moordt zichzelf uiteindelijk uit.
    Zou me niks verbazen.

    En die ruimtereis naar het kunstwerk van God, die gaat er niet komen. Bankiers zijn namelijk wel de top predators binnen dit systeem geworden door geld, maar het zijn geen wetenschappers, noch hebben ze enig talent. Sterker nog: tunnelvisies en inteelt.

    En zonder talent, wetenschap, diversiteit, brede visies en derhalve kunst, kom je domweg dat universum niet in.
    Je hoort mij niet zeggen dat predators op alle FRONTEN slim zijn: ze zijn vreselijk achterlijk slim binnen een bepaald gebied: geld en financieen. En hun wapen is: perceptie. Hun knechten en juichaapjes: media en politici.

    Hun zwakke plek: tunnelvisie. Er hoeven wereldwijd maar een paar top ICTers te zijn die iets hebben van: hee, bankiers, nu is het genoeg, rot eensop, nu wij, en wham, de hele wereld ligt plat.

    Zo kwetsbaar is de gehele BV Aarde geworden.

    Geen ‘Cultureel Heelal 2118’ voor de mensheid.

  2. Wiersma

    10 juli 2015 op 04:28

    Oh jongens, vergeet ik het belangrijkste nog:

    Wie weet, wie weet, komt het misschien toch allemaal nog goed???

    Want, de Volkskrant is kennelijk ‘om’.

    http://climategate.nl/2015/07/08/volkskrant-eerste-met-gezond-euroverstand-de-euro-is-mislukt

    En kijk VOORAL ook de speech van Nigel Farrage, wat mij betreft de enige met common sense in heel polletiek Europe.

    En trouwens: ook een niet onbelangrijk stikje mienskips duiding!

    http://www.geenstijl.nl/mt/archieven/2015/07/tsipras_live_in_europarlement.html

    En trouwens, Climategate.nl is een o.a. fries initiatief he?
    Rypke Zeilmaker. Die friezen zijn helemaal zo gek nog niet hoor…
    Doe die site maar eens vaker bezoeken, daar heb je wat aan.

    En van mij even een korte uitleg waarom de euro een ramp is: door een gezamenlijke vaste munt, kun je als land, afhankelijk van weer, en derhalve voedselvoorziening, toerisme en export, je munt niet devalueren als het weer tegenzit. Oftewel: bij slecht weer en weinig productie kun je je producten niet goedkoper maken. In tegenstelling tot een industrie land als Duitsland die niet afhankelijk is van het weer.
    ELKE econoom en bankier weet dit. Zelfs ik weet dit, en ik ben maar gewoon burger. Die hele euro is dus een vette leugen, vanaf de start en bedoelt om gehele landen als slaaf van de (amerikaanse) bankiers te maken. Ingewikkelder is het allemaal niet.
    Maar goed, bij de VK hebben ze dan e i n d e l i j k na dik 10 jaar ‘al’ het licht gezien. Het zou g*dverd*mme ook eens tijd worden.

    Sorry dat ik af en toe zo boos reageer.

    Stem Farrage! Oh nee. Dat kan dan weer niet. In dat ‘verenigde’ europa.

    PS: die Tour de France. Is die start al geregeld vanuit Leeuwarden anno 2018?

  3. Jelle Breuker

    10 juli 2015 op 13:57

    Vandaag weer een uitstekende analyse (‘Centrale banken hebben sinds 1980 verschrikkelijk slecht gepresteerd’) van econoom Edin Mujagic – een immigrant die wel wil werken en dat ook kan – in Jalta.nl. Word ook betalend abonnee, daar en bij Elsevier leest u waarheden over economie en immigratie. Mujagic toont aan hoe de (inter)nationale banken, ook de ECB, ons dag in dag uit besodemieteren met instemming van de EU, dus ook Nederland. Weet u het nog hoe Rutte ons drie jaar geleden tijdens de verkiezingsstrijd keer op keer beloofde dat er geen cent naar de Grieken ging en sindsdien geheel tegenstrijdig daaraan meewerkt? Op zichzelf heb ik weinig problemen met de financiële hulp – de EU is de hoofdschuldige in het Griekse tragedie van pappen en nathouden – maar Ruttes voortdurende leugenachtigheid is mij een uiterste gruwel.
    Opnieuw blijkt dat Wiersma gelijk heeft met zijn aanvallen op het grootkapitaal, het bankwezen en de grote internationale bedrijven.
    Natuurlijk is Rutte in dat verband een peutertje, het feit dat hij zich keer op keer als een kameleon gedraagt maakt hem als politicus echter uiterst onbetrouwbaar. Hij verkwanselt uiteindelijk het Nederlandse belang.

  4. Jeugdherinnering

    10 juli 2015 op 14:16

    …..ik heb eens een licht verstandelijk gehandicapte man, die eigenlijk heel nodig naar de wc moest voor de vuist weg en krom van de aandrang de oerknal horen uitleggen aan een toiletjuffrouw….

    Nou dat was een kathedraal van taal vergeleken met dit geraaskal.

  5. Huub Mous

    10 juli 2015 op 16:22

    ….. ik heb eens een hoogbegaafd wetenschappelijk onderzoeker, die eigenlijk op het punt stond te gaan schijten, zien reageren op dit weblog omdat hij niets beters te doen had.

    Nou dat werd me een slappe scheet, daar is deze diarree van woorden helemaal niets bij.

Laat een reactie achter

(verplicht)

(verplicht, wordt nooit weergegeven)