De zelfhaat van Friezen en Joden

Slide1

‘Ik skreau in stik dêr’t 
ik yn útiensette dat de keunstner him yn it foarste plak 
to bikroadzjen hie om syn keunst, net om it folk. Dat as 
er it bêste joech hwat er hie, dat fansels mei it folk 
forboun wêze soe, net mei it folk fan hjoed-de-dei 
faeks, mar dan mei it folk fan moarn. En ik bisleat mei 
op to merken, dat kunst neffens it model fan hwat “De 
Brekker” woe útrinne moast op skriuwerij dy’t der op 
út wie om to bihaegjen; op huorkjen dus.’

Aldus de ik-figuur uit de novelle Sûnder sûker van Jo Smit. Het boekje van 46 pagina’s verscheen in 1956, maar Jo Smit schreef het al drie jaar eerder. Ik heb het gisteren gelezen en ik verbaasde mij erover hoe actueel dit verhaal nog altijd is. Het gaat over ‘een Beweging’ die begint met een wat wonderlijk samenraapsel van nieuwlichters en idealisten die zich laten meevoeren in een strijd. Je zou er heel makkelijk een allegorie van de Friese Beweging of de Friese taalstrijd in kunnen herkennen. Jo Smit schreef de novelle twee jaar na Kneppelfreed en soms lijken de schermutselingen op het Zaailand vrijwel letterlijk terug te keren in het betoog van de ik-figuur.

Maar was het wel Kneppelfreed? Nergens wordt echt duidelijk gemaakt waar de beweging nu eigenlijk voor staat. Rechtvaardigheid, dat is zowat het enige, en vooral strijd. Het idee dat er felle strijd gestreden moet worden is het ware cement dat ‘de Beweging’ samenbindt. Er is ook een geheimzinnige leider en niemand weet wanneer of vanwaar hij gekomen is. Hij heeft geen naam en is een groot zwijger. Het enige wat hij zegt in vergaderingen en bijeenkomsten is: “Der moat fûlder striden wurde.”

Eigenlijk gaat de novelle over het spanningsgeld tussen geloof en individuele vrijheid. Vrijheid staat haaks op elk geloof of ideologie, dat lijkt de moraal van het verhaal te zijn. De ik-figuur is een dissident van ‘de Beweging’, iemand die kiest voor de individuele vrijheid, niet alleen voor hemzelf, maar ook voor de kunst. Maar is vrijheid mogelijk zonder een nieuw geloof, het geloof in de vrijheid zelf bijvoorbeeld? De burgerlijk-individualistische kunstenaar is tegelijkertijd ook een kosmopoliet. Beiden zijn niet gebonden aan de wetten van ruimte en tijd. Wie vrij is van een gemeenschap, land of natie weet dat de mens niets toebehoort dan de tijd zelf, waarin zelfs hij woont die over geen ruimte beschikt. Ruimte is niet iets statisch. De tijd van de mens tast de ruimte aan. Niets is vergankelijker dan de ruimte.

Mienskip, grond of ruimte horen niet bij de vrijheid. Wie vrij is leeft zonder belasting of bagage, zonder grenzen ook, als een reiziger in de tijd. Zonder herinnering aan een oorsprong of uitzicht op een bestemming. Daartegenover staan de mensen die zich verbonden voelen met een volk, een mienskip. Maar de ik-figuur in Sûnder sûker denkt daar anders over. De verbondenheid met land en volk hoeft zich niet bewust te manifesteren. Een verbondenheid met een mienskip zou nooit mogen betekenen dat dit engagement ten alle tijde met opzet getoond moet worden in elke uiting van kunst of literatuur. Elke schrijver of kunstenaar heeft een eigen verantwoordelijkheid voor zijn werk en zijn roeping.

‘Sa is it oeral, op elts mêd, yn alle 
oarden fan ‘e wrâld. Dêrom forhâlde leauwe en ûnleauwe 
har as ûnfrijheit en frijheit. Nou kinne Jo freegje, hoe sit 
it dan mei lju dy’t leauwe yn ‘e frijheit? Freegje dat net, 
mar sjoch om Jo hinne yn ‘e wrâld, sjoch tobek yn ‘e 
skiednis. Hwat is der net bard út namme fan ‘e frijheit. 
Ek it leauwen yn ‘e frijheit liedt op in stuit ta it omkearde, 
ta ûnfrijheit. Hwa’t frijheit wol, dy moat der net yn 
leauwe, mar dy moat de frijheit akseptearje, oannimme.’

Dat is mooi gezegd, maar met die waarheid voor ogen is er geen geloof in welke beweging dan ook mogelijk, en zeker niet in de Friese beweging. Hoe kun je vrijheid nastreven zonder je solidair te verklaren met de gemeenschap waartoe je behoort? Het is het existentialistische dilemma tussen solidair of solitair dat aan de basis ligt van dit probleem. Maar dit existentialistische dilemma heeft ook een diepere laag, als de gemeenschap waartoe je behoort een volk is, een nationaliteit of een ras. Alle drie kunnen geloofsgemeenschappen zijn. Hoe is vrijheid mogelijk binnen welk geloof dan ook, dat qualite qua haaks staat op de essentie van vrijheid? Dat probleem is onoplosbaar. Het is een tragisch probleem. Het besef van de onoplosbaarheid daarvan is de voedingsbodem voor zelfhaat. In die zin lijken Friezen op Joden die ook met dit existentiële probleem te kampen hebben.

Freud heeft zichzelf ooit de vraag gesteld of de grote weerstand die de psychoanalytische theorie opriep misschien te verklaren was door het feit dat hij een Jood was. Van iedereen had men het aangenomen dat het lot van de mens bepaald wordt door het verdrongen en gesublimeerde driftleven, maar niet van een Jood. Toch leek er alles voor te zeggen dat juist een Jood op dit soort ideeën was gekomen. Of zoals Freud het zelf uitdrukte:

Um sich zu ihr zu bekennen, brauchte es ein ziemliches Mass von Bereitwillichheit, das Schicksal der Vereinsamung in der Opposition auf sich zu nehmen, ein Schicksal das dem Juden vertrauter ist als einem anderen.’

Alleen ‘De eeuwige Jood’, altijd vervolgd en in de verdomhoek geplaatst kon de mens van zijn laatste voetstuk halen. Het autonome en zelfbeschikkende fenomeen ‘mens’ bestaat sinds Freud niet meer. Toch ontwikkelde Freud allesbehalve een nieuw soort wetenschap. Wat hij creëerde was eerder een speciale vorm van sciencefiction. Zijn ideeën over de psyche zijn niet te bevestigen noch te weerleggen, en om die reden niet wetenschappelijk te noemen. Voor de psychoanalyticus is een levendige fantasie een eerste vereiste om de waarheid van de driften te achterhalen die zich in dromen, wanen, het onbewuste of andere schaduwrijke domeinen van de geest weet schuil te houden.

Een psychoanalyticus is volgens Freud geen ‘zielkundig ingenieur’, maar eerder een rationeel ontcijferaar van geheimen met kennis van kunst en literatuur. Gewone wetenschap moet het bij feiten houden en probeert de fictie doorgaans zo veel mogelijk buiten de deur te houden. De psychoanalyse daarentegen onderzoekt geen feiten maar ficties en probeert de verbeelding daarbij juist zo veel mogelijk vrij spel te geven. De fictie is hier waar het in feite om gaat. Maar even terug naar de Jood Freud. Is het waar dat alleen een Jood zoiets bedenken kon?

In zijn boek Idolen van de psycholoog (1964) wijst J. Linschoten op het dubbelzinnige karakter van deze constatering. Freud vond het onverdraaglijk dat zijn eigen vader ooit zachtmoedig gereageerd had op iemand die hem als Jood had beledigd. Freud spiegelde zich liever aan de vader van Hannibal, die zijn zoon ooit voor zijn eigen huisaltaar had laten zweren dat hij zich op de Romeinen zou werken voor de verwoesting van Carthago. Freuds psychoanalytische theorie zou evengoed als een grootse wraakactie kunnen worden geduid, namelijk als de wraak van een Joods geleerde op de nazaten van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie.

Misschien was de psychoanalytische methode niet alleen het instrument van Freuds eigen wraakzucht, maar tegelijkertijd ook de verontschuldiging daarvoor. Ee theorie als alibi voor een onbewuste drijfveer die het daglicht niet kan velen. Hoe dan ook, het siert Freud dat hij zijn eigen psychoanalytische methode ook toepaste op een vraag naar zijn eigen diepste motieven als onderzoeker. Niet dat die vraag ergens toe heeft geleid, maar heel wat onderzoekers en kunstenaars – Joods of niet – zouden er goed aan doen die vraag aan zichzelf te stellen.

Telkens weer valt het me op dat Friese dichters of schrijvers niet bereid zijn om zich de vraag te stellen wat het ‘Fries zijn’ nu eigenlijk betekent voor hun schrijverschap. Is het waar dat alleen een Fries kan schrijven wat een Fries schrijver schrijft? En zo ja, waarom is dat dan zo? Friezen zijn in veel opzichten vergelijkbaar met Joden. Ze hebben geen eigen land, zoals Joden dat ook lang niet hebben gehad. Hun natievorming is op een historische mislukking uitgelopen. Niettemin koesteren ze de gedachte dat ze het beste land van de aarde bewonen. Eigenlijk zijn de Friezen een soort uitverkoren volk.

Elke mythologische gedachte over hun eigen oorsprong of bestemming komt in feite daarop neer. Er gaat niets boven de Friezen. Een Fries zal ooit wraak nemen op het historisch onrecht dat hem en zijn volk is aangedaan. Een Fries identificeert zich dan ook liever met de vader van Hannibal, die zijn zoon wraak laat zweren bij het eigen huisaltaar, dan met de vader van Freud die minzaam reageerde op een belediging van zijn Joodse aard. Grutte Pier is de Friese kruising tussen Hannibal en Mozes. Een Fries is overgevoelig op dit punt, maar wil dat beslist niet weten. In die zin zou een Fries dichter zich aan Freud kunnen spiegelen door zichzelf de vraag te stellen, wat hem in diepste wezen drijft.

Opvallend is ook dat Friezen zelf  in dit soort zaken gehinderd worden door een blinde vlek. Telkens weer wordt door Friezen zelf niet waargenomen, wat voor een relatief buitenstaander als eerste in het oog springt. Friezen beroepen zich doorgaans op hun sensus communis. Dat is iets geheimzinnigs wat ze met elkaar delen, zonder dat ze zich daar bewust van zijn. Met een variant op een definitie van Linschoten, zou men deze sensus communis van de Friezen met betrekking tot hun eigen ideologische fixaties kunnen typeren als een algemeen referentienetwerk van (onuitgesproken) waarderingen die binnen de Friese samenleving impliciet axiomatisch gelden, voor vanzelfsprekend worden gehouden, het gewone definiëren, etnische zekerheidsbelevingen funderen, en het inzicht in hoe de dingen zijn en behoren te zijn leiden.

Friezen voelen dat met elkaar intuïtief aan, al was het maar omdat ze menen dat hun taal op intuïtieve wijze bewustzijnsinhouden kan overdragen die voor iemand die niet Fries spreekt niet te vatten zijn. Op basis van dit soort impliciete ideeën over taal worden niet-Friestaligen voortdurend buitengesloten, zonder dat men zich ooit van de eigen verscholen intenties bewust wordt. Men negeert kritische vragen van buiten en maakt elke kritiek uit die richting liefst bij voorbaat onbespreekbaar. Dat dit soort dingen bespreekbaar zouden kunnen zijn, valt niet zozeer buiten hun blikveld, het behoort zelfs niet eens tot hun realiteit. Zo zitten de Friezen opgesloten in hun eigen subtropisch spiegelpaleis, van waaruit geen ontsnapping mogelijk is.

4 Reacties »

  1. Wiersma

    8 februari 2015 op 01:38

    Tja.. mienskip is en blijft een heikel punt.

    Want wanneer hoor je daar nou wel bij en wanneer niet?
    Wat zijn de criteria?

    Of is- en was het een geile lonk naar de EU?
    Een inkoppertje eigenlijk?

    Nog afgezien dat mienskip domweg gejat is van de provincie:
    afdeling Kultuer en Mienskip. En een reklame buro voor die ‘vondst’ 50 mille heeft geincasseerd.

    http://almanak.overheid.nl/71250/Provincie_Frysl%C3%A2n/Beleid/Afdeling_Kultuer_&_Mienskip_%28Cultuur_en_Gemeenschap%29/

    De EU wil immers ook van heel Europa één grote mienskip maken.
    Te beginnen met elke afzonderlijke mienskip (de afzonderlijke landen) te slopen, de souvereiniteit, bepaalde wetten, en de eigen munt, om er vervolgens een grotere ‘mienskip’ (lees: min skiep) voor terug ‘te geven’.

    Geen mens die dit wilde maar het werd er doorgedrukt vanwege ‘ons bestwil’. Yeah right. Bedankt nog J.P. he? Volksverlakker.

    Waarom krijg ik onbewust associaties met blut und ehre?
    Ein land, ein volk, ein Fuhrer?

    En even afgezien van gevoel, emotie, DNA en omgang met elkaar, hoe groot (geografisch gezien) kan zo’n mienskip dan zijn?

    Houdt dat op bij de provincie grenzen, of de taalgrens?

    Of ziet lwd208 dat onbegrensd?
    Gaan ze nog een stapje verder dan de EU?

    En in hoeverre (vol)doet mienskip aan een soort van maakbaarheids idealisme? Een idealisme wat in feite al keihard faalt maar tevens door dat zelfbenoemde GoedVolk en politici keihard wordt ontkend/ontweken?

    En hoe duurzaam is zo’n fryske mienskip?
    Wat doet de fries als friesland volgeplemt zou worden met moskeeen of vluchtelingen?

    Horen die dan ineens ook bij de mienskip?

    En wie weet heb je gelijk Huub wat blinde vlek betreft.
    http://en.wikipedia.org/wiki/Common_sense

    Kijk, als de provincie een afdeling Kultuer en Mienskip heeft; dat snapt iedereen. Dat gaat uiteraard over de mensen die in de provincie Friesland wonen.

    Maar het wordt ineens een heel andere verhaal als je hier -als kulturele hoofdstad- je (internationale) speerpunt van maakt.

    Al was het alleen maar omdat je héél erg lastige vragen kunt verwachten zo van: wat is dat dan die mienskip.
    Wie hoort er wel bij, wie niet. Wat zijn de criteria.

    Om maar iets simpels te noemen: Als je als Liwwadder voor SC Heerenveen bent, en dus tegen Cambuur, heb je dan een probleem of wat?

    Laat ik het anders zeggen: ik had niet graag mijn handen gebrand aan het thema ‘mienskip’.

    Hoe leuk, liev, en likkend naar de bevolking/ alle volkeren, de EU
    bedoeld ook.

    Want nogmaals: een Ier is geen Pool, een Belg geen Brit en een Italiaan geen Duitser.
    Een Terschellinger is geen Wolvegaster en een Ouwe Seun is geen Bakkeveensteradielsteroeritbregje.

    Sterker nog: op Terschelling heb je eilanders, Terschellingers en badgasten. Niet voor niks is er zo’n weerstand om in Harlingen te bevallen… want dan ben je géén échte Terschellinger…

    Maar ja, de trein rijdt inmiddels he?

    God zij met jullie jongens… godspeed… fingers crossed… god zegene de greep… en van die dingen.

  2. Frank

    8 februari 2015 op 07:32

    ‘Alleen met hen die het nutteloze begrijpen heeft het zin om over wat nuttig is te praten’, zei Zhuang Zi. ‘ Hemel en aarde zijn overal weids en groot, maar een mens gebruikt van al die ruimte slechts zoveel als nodig om zijn voet op te zetten. Maar als je alle grond die buiten zijn voetstappen ligt van hier tot aan de Gele Bronnen ( =de onderwereld=) zou weggaven, zou hij er dan nog gebruik van kunnen maken?
    ‘Nee, dan was het nutteloos’, zei Hui Zi.
    ‘Dan heb je nu begrepen wat het nut van het nutteloze is!’ Zei Zhuang Zi.

  3. Zo doen wij dat niet niet in ons dorpJohnny

    8 februari 2015 op 19:54

    Zondag 8-2-’15
    Zojuist heb ik Witteman’s muziekprogramma op tv gezien.
    Een prachtig programma.

    Als je tot de Mienskip behoort dan durf ik er heel wat onder te verwedden dat je dat programma niet bekeken hebt.

    Een paar jaar geleden waren schrijver Jan Brokken en pianist Marcel Worms met dit programma over Caraïbische mazurka’s (op basis van muziek van Chopin) in de Spylder in Warns.
    Het was een weergaloos, mooi programma.
    Onvoorstelbaar, voor zo’n kleine dorpscultuurhuis.
    Gelukkig was de zaal toen redelijk gevuld met import van buiten Fryslan. De Fryske Gemienskip was nauwelijks aanwezig.

    Zojuist waren onderdelen van dit programme uit de Spylder te zien bij Witteman op de tv.

    Ik vraag mij eigenlijk af of de Fryske Gemienskip so wie so wel geinteresseerd is in een cultuur buiten de hunne.

    Maar misschien kan met heel veel provinciale subsidies en invliegen van import wonderdokters toch nog enige interesse in de eigen cultuur worden opgefokt, om toch nog iets te maken van LW 2018.

  4. ṷňḓěřšǐǩḙř

    9 februari 2015 op 12:03

    ‘sǔnder sǔker’ stiet noch wat bliider

Laat een reactie achter

(verplicht)

(verplicht, wordt nooit weergegeven)