Een miskend icoon
‘Leeuwarden – landstad; drukke koopstad., moderne winkelstad, prettige woonstad; stad van kunst, cultuur en architectonische schoonheid. Zij is de voornaamste, de levendigste van de Friese steden.’
Zo besloot J.P. Wiersma het hoofdstuk over Leeuwarden in zijn boek Friesland verciert met duysent vreughden, dat in 1951 verscheen. Het boek was een loflied op Friesland dat destijds nog een agrarische regio was. In 1947 waren in Friesland nog twee maal zoveel mensen in de landbouw werkzaam als in 1963. Aan de hoofdstad Leeuwarden besteedde Wiersma dan ook slechts enkele pagina’s. Leeuwarden was ook geen echte stad, en eigenlijk is dat nog steeds zo. ‘Leeuwarden balanceert precies op de grens van het grootse dorp en de kleinste metropool,’ hoorde ik Gunnar Daan ooit zeggen. Misschien is dat wel de belangrijkste oorzaak van het huidige identiteitsprobleem.
Begin jaren vijftig bestond wist niemand nog wat een identiteitsprobleem was en zeker niet in Leeuwarden. Het gemeentebestuur had ook nog geen marketeers nodig die iconen moesten bedenken om de identiteit van de stad te verbeelden. Het was een tijd van optimisme en hoop, vooruitgang en wederopbouw. In 1954 bestond het Friesch Rundvee Stamboek 75 jaar en de leden van deze organisatie brachten het geld bijeen voor een bronzen beeld van een koe, dat op het Zuiderplein een plaats moest krijgen, pal tegenover het hoofdkantoor. De opdracht ging naar de kunstenaar Gerrit Adema, een bekwaam autodidact die enige bekendheid had verworven als medailleur en restaurateur, maar vooral ook door zijn op fluweel geschilderde Friese paarden die een grote gelijkenis met het origineel vertoonden. Kort voor zijn dood in 1981 ben ik nog bij hem op bezoek geweest in zijn woning aan de Huizumerlaan. Hij de deed open met een penseel overdwars in de mond. Dit is een echte kunstenaar, dacht ik toen.
De opdrachtgevers wilden destijds ook een zo exact mogelijke gelijkenis met het origineel, of beter gezegd met het fokideaal van de Friese stamboekkoe. Het monument moest het ideale ‘rund-in-brons’ worden, een massief standbeeld dat op 1.25 keer de ware grootte moest worden uitgevoerd. Omdat men de opdracht aan Adema niet helemaal toevertrouwde, werd de architect Vegter sr. als adviseur aangesteld die de uitvoering moest begeleiden. Het ging ook niet van een leien dakje. Adema had geen moderne boetseerklei tot zijn beschikking. De steenfabriek Schenkenschans, die steen bakte van de klei uit het Nieuwe Van Harinxmaknaal, leverde hem twee en halve bakfietsen vol mislukte stenen.
Maar het resultaat mocht er zijn. Bij de onthulling op 6 september 1954 werden door pommeranten lovende woorden gesproken over het monument. Door de jaren heen zou ‘Us mem’ (een bijnaam bedacht door journalist Henk van der Meulen) uitgroeien tot het beroemdste beeld van Friesland. In feite is het een utopisch dier, dat in de werkelijkheid niet bestaat, zelfs in deze tijd van biotechnologie. Twee echte koeien hebben voor Adema als voorbeeld gediend: Evertje 45 en Afke 13. Tegenwoordig ziet dat ideaal van de stamboekkoe er overigens ietsje anders uit. De ideale uier bijvoorbeeld is nu wat langer en wat minder diep, zoals studenten van het Van Hall Instituut een paar jaar geleden hebben vastgesteld.
Toch was in 1954 lang niet iedereen tevreden met het resultaat. Dezelfde J.P Wiersma was zelfs ronduit kritisch. In een uitvoerige beschouwing in de Leeuwarder Courant, kort na de onthulling van beeld, zette hij zijn bezwaren uiteen. Het beeld zou geen kunst zijn, maar een reclameobject voor het Fries Rundvee Stamboek. Adema was ongetwijfeld de aangewezen persoon geweest om een natuurgetrouwe kopie van het ideaal te vervaardigen. Maar deze in brons gegoten koe was inderdaad niets meer dan een kopie. Kortom, de beeldhouwer was teveel beperkt geweest in zijn opdracht. Hij had niet zijn eigen visie van een koe mogen geven.
Wiersma had overigens zelf een eigenzinnige opvatting over het ideale monument in het algemeen. Een monument moest volgens hem in het stadsbeeld passen en met het stedenschoon harmoniëren. Tegenwoordig zou men zeggen: een monument moet overeenstemmen met het DNA van de stad. Bovendien moest een monument volgens Wiersma ‘een idee of begrip symboliseren en iets spiritueels verbeelden, dat de gedachte vermag te bevleugelen’. Het standbeeld van Us Heit (Willem Lodewijk) en het Mercurius-monument waren daar geslaagde uitingen van. Het waren creaties zijn van ‘een bezielde, artistieke werkzaamheid’.
Wiersma, die in 1966 een dik boek over de beeldhouwer Pier Pander zou schrijven, was sterk beïnvloed door de ideeën van de kunsthistoricus Van der Leeuw. In zijn boek Wegen en Grenzen. Over de verhouding van religie en kunst (1932), dat na de oorlog veel werd gelezen en herdrukt, schrijft Van der Leeuw het volgende: ‘… de schilder en de beeldhouwer zijn geen afbeelders maar verbeelders’. Met de handeling van de verbeelding zou de kunstenaar in een nieuwe, geestelijke werkelijkheid belanden. Maar hier was het tegendeel het geval. Met deze koe in brons had Adema volgens Wiersma geen enkel idee ‘verzinlijkt’. Wiersma vroeg zich dan ook af of het beeld wel een plaats op een gazon in de binnentrad waardig was. Het zou beter op zijn plaatst zijn bij de nieuwe veehal – de Frieslandhal – die toen nog gebouwd moest worden. Daar zou deze ideale kopie zich thuis voelen tussen de echte koeien.
Daarmee had hij een vooruitziende blik. Toen het Fries Rundvee Stamboek in 1989 werd opgeheven, veranderde het beeld van eigenaar en uiteindelijk ook van plaats. Het Zuiderplein ging op de schop. Allerlei nieuwe locaties passeerden de revue, waaronder de Frieslandhal, maar ook Goutum, het Oostergoplein en Reduzum, waar het Fries Rundvee Stamboek ooit werd opgericht. Uiteindelijk kreeg Us Mem een plaats op een rotonde aan het begin van de Harlingerstraatweg. Zo werd dit curieuze, maar toch ook fraaie beeld een beetje weggestopt als een miskend icoon van een stad die zich schaamt voor zijn eigen agrarische wortels. Schande! Dit beeld verdient een prominentere plaats dan een rotonde aan de rand van de binnenstad. Frontaal tegenover het station bijvoorbeeld, als tegenhanger van ’t Peerd van Ome Loek in Groningen. Misschien komt het dan ooit nog eens goed met ‘de huiskamer Friesland,’ zoals burgemeesters Crone de Friese hoofdstad graag noemt.
Wiersema
29 maart 2012 op 00:29
Nu zou ik haar natuurlijk Frizerella 2018 hebben genoemd.
Huub Mous
29 maart 2012 op 08:31
Frizerella, dat is een nieuw Fries woord! Joepie!
Martin O.
29 maart 2012 op 09:53
Het pamflet ‘De volksnationalistische taal en retoriek achter Fryslân 2040 en CH-2018′ van Eeltsje Hettinga is nu ook te lezen op de site Liwwadders.
Een prima daad van Liwwadders om dat geschrift te plaatsen!
Laten de mensen in hemelsnaam weten wat sommigen drijft.
GPA
29 maart 2012 op 10:14
Kom d,r maar in Rommert. . . .
verwant
29 maart 2012 op 10:54
(Agrarisch) Fryslân was in 1954 erg trots op ús Mem en Adema kreeg meteen na de oplevering van het kunstwerk veel meer opdrachten dan voorheen. Al geruime tijd schijnen er families te zijn die hun familieportretten en landschappoen van Adema voor een zacht prijsje van de hand doen of op zolder stallen.
Us Mem is ‘mooi’ gemaakt door de cosmetische handen van Adema, zoals een grimeur het wellustige en wrede gezicht van Diederik Samson nog enigszins toonbaar maakt – hoe erg om daar vaak tegenaan te moeten kijken. Van alles en nog wat spat uit je tv-toestel: spuug, ja ook spuug. Het Friesche Paard op de Leeuwarder Nieuwestad is wel helemaal verprutst. Vanwege een onnatuurlijk esthetisch ideaal? De slag in de rug, de lendenen, de kont en andere lichaamsdelen zijn vermenselijkt, zodanig dat de hengst een vrouwelijke uitstraling heeft gekregen. Het hoofd is het dieronvriendelijkst, het heeft de trekken van een onschuldige, net niet volwassen vrouw die ondeugend probeert te kijken. Aan veel verbeelde Spaanse stieren schort ook het een en ander, maar niet aan hun dierlijke uitstraling.
CAFE de Bonte Hond
29 maart 2012 op 11:12
De term Frizerella is van schrijver en politicoloog Hans van der Heijde. Hij schreef het voorwoord bij het pamflet ‘De volksnationalistische taal en retoriek achter Fryslân 2040 en CH-2018′.
Daarvan is inmiddels een integrale vertaling verschenen, lees ik nu. Zie daarvoor Liwwadders of het blog van die Eeltsje Hettinga: http://eeltsjehettinga.blogspot.com/.
schermen met natuur
29 maart 2012 op 12:17
jaja … stilte, duisternis, natuur … tuurlijk
en ondertussen zo’n beetje allemaal lokaal hilversumpje willen spelen
maar gelukkig, de goegemeenteleden die dat niet willen kunnen zich daarvoor altijd even fijn terugtrekken in een van de stiltegebruikersruimtes
wormkop
29 maart 2012 op 13:29
Toen ik nog op een zeer voorzichtige en omzichtige wijze tot het wezen van mensen wilde doordringen -humane psychologie naar de letter – zou het niet in mijn hoofd zijn opgekomen om het uiterlijk van Diederik Samson in de zin van hiervoor te verwoorden. Maar waarom mogen strip- en (politiek) prenttekenaars, schrijvers en komieken (Paul de Leeuw!) dat wel en met mij de andere burgers niet? Het was een beetje een bevrijding toen ik als puber merkte dat ik niet de enige was die dacht dat lelijke meisjes en vrouwen geen k. hadden. Zo voelde het ook toen ik, jaren geleden toen het mode werd om je kaal te scheren, in korte tijd het woord ‘wormkop’ opving wanneer een volkomen kaalhoofdige man werd bedoeld. Er was herkenning. Daarmee werd, denk ik, inherent verwezen naar het gelede lichaam van de worm, waarbij de kop als het ware in het achterliggende corpus is opgenomen.
Waarschijnlijk vraagt de algemeen aanvaarde wellevendheid om het woord ‘wormkop’niet uit te spreken; ik wil ook niet met ‘bochel’ worden aangeduid. Er is een verschil: ik kan niets doen aan mijn bochel, een scheerder van zijn kale hoofd wel: hij kan zijn hoofd wel en niet kaal scheren.
Toch is de vrijwilligheid hier wellicht ver te zoeken. Het schijnt dat vrij veel kaalhoofdigen de zijkanten van hun hoofd kaal scheren vanwege de innerlijke druk zichzelf en de buitenwereld wijs te maken dat zelfs ultieme kaalheid mooi is. De bovenkantse kaalheid moet worden gerelativeerd. Hyper correct nog wel, want dat heeft het meeste effect. Noem je dit perversie?
De bedoeling van deze gedachtengang is niet de eventuele belediging van kaalhoofdigen. Wel om duidelijk te maken dat als iemand zich opzettelijk lelijk maakt door zich kaal te scheren en voor mij de openbare ruimte lelijker maakt – als subject mag ik dat vinden – zo’n persoon moet accepteren dat ik bij zijn verschijning aan een wormkop en perversie denk, en soms deze woorden uitspreek.
Ik denk verder dat slechts nette mensen gevrijwaard zijn van dirty minds.
Wiersma
29 maart 2012 op 13:38
Frizerella? Komt op mij wat over als een lief, smeerbaar maar toch pittig Fries kaasje met een romige rondborstige nasmaak. Past goed bij Berenburg, maar zeker ook bij rode wijn.
Het kaasje ziet er trouwens ook uit als een vrouwenborst met wat extra kruidnagelen als tepel.
Als we het dan toch over monsters in de kunst hebben waarom dan niet:
Friezilla!
Het woord bestaat al wel, alleen nog niet massaal. Google vind 151 hits. Moet toch iets leux van te maken zijn voor beeldende kunstenaars, filmmakers of game ontwikkelaars.
Naast de Friese ziel nu ook ons eigen Friese monster:)
Wiersma
30 maart 2012 op 01:24
@ wormkop:
“Ik denk verder dat slechts nette mensen gevrijwaard zijn van dirty minds.”
Yeah right, DAT is nou het probleem heden ten dage: we hebben te lang gedacht dat nette mensen geen dirty mind hebben.
Wat dacht je van al die priesters? Wat dacht je van al die bankiers? Politici? Gerespecteerde mensen toch? Toch?
Vroeger, ja vroeger ja, waren dat misschien nette mensen en dat is dan ook waar we de fout in gaan:
Het blijken ineens de grootste psychopaten te zijn. De duivel komt altijd in vermomming. “Luister niet naar wat ze zeggen maar kijk naar wat ze doen”.
Als er al één groot probleem is, is dat gewone mensen deze socio-of psychopaten niet herkennen. Ze trekken de schaal van de misdaad gewoon niet.
In weze is DAT de reden dat de hele wereld in crisis is. We herkennen de wolven in schaapskleren niet (meer).
En de media huilen met de wolven mee in het bos.
En u vertrouwt de media. Omdat die vroeger ook zo betrouwbaar waren. Wat de meesten ook niet weten is dat de media inmiddels ook al totaal met de psychopaten meehuilen. En ja OOK het NOS journaal. OOK Sacha de Boer ja.
Ze weten niet beter en/of ze kunnen niet anders. Het beste is ALLE kranten opzeggen en GEEN TV meer te kijken, en NOOIT meer stemmen.
Dat is de enige manier om jezelf en 98% van de mensheid eindelijk eens uit die diepe, ZEER diepe hypnotische slaap te halen.
En ja, ik weet het, als ik dit soort dingen zeg ben ik zelf ‘geestesziek’. Yeah right. Ik ben alleen al bezig met de psychopaten van vandaag en morgen die over 50 jaar ineens uitgebreid in het nieuws komen. “I see psychopatic people”.
En ALS iedereen nou eens wakker werd dan blijkt ineens dat er helemaal geen problemen zijn: Er is voedsel genoeg voor heel Afrika, kanker is gemakkelijk te genezen en te voorkomen, AIDS idem dito, de bankiers en overige criminelen gaan achter slot en grendel, en we pakken het geld terug in wat ze domweg van ons gejat hebben, dus hoezo bezuinigingen, geld zat.
Parnas weer open, Griekenland gered.
Al Gore (=psychopaat net als Hillary C.) gaat achter tralies, dus einde Global Warming en CO2 taxes en Carbon Trades. IPCC is al ontmaskerd als geo-politieke club, dus ook allemaal titels inleveren en parkjes schoffelen. Weg Diederik Stapelen die hap.
ALLE verdere geo-politieke agenda’s worden ontmanteld.
Olie en gas zat: dus kappen met die onzin en bangmakerij als “onrusten in het Midden Oosten drijven de prijzen op.”
WAT voor onrusten. Die rebellen in Syrie? Iran die aant knutselen is met energie centrale? Ik bedoel: Israel en de CIA?
Maar u, u herkent het niet, u bent afgeleerd zelf na te denken. Zonder dat u het in de gaten had. Als het op het journaal is zal het toch wel waar zijn?
Maar klein testje voor uzelf. WAT voor onrusten zorgen nou voor prijsopdrijf aardolie. Nou?
Als u nou eens ZELF gaat nadenken dan blijkt dat er wel wat onrusten zijn , in Syrie, maar dat is 5000 Km verderop. De NOS blaat dit echter keurig op. En u gelooft dit, want het is immers de NOS. En omdat het de NOS is denkt de meerderheid verder niet na.
Weet je? Alle olieprijzen worden maar door TWAALF man bepaald. OPEC. En IMF regelt de transacties. Olie in Venezuela kost 23 cent of zo. Sommige geneesmiddelen in Cuba kosten 13 cent per pil en exact hetzelfde medicijn in de USA 200 dollar.
Hoor je dit ooit in het NS journaal? Nee tuurlk niet, u zou toch maar eens wakker worden.
Israel gaat aan de leiband en de CIA wordt ontmanteld, net als de NSA. Afghaanse boeren gaan weer koffie verbouwen ipv heroine. De (grote) zwart geld transacties stoppen evenals de overspoeling op de markt van goedkope heroine. Wall Street leidt enorme verliezen door verlies op witwas transacties van drugsgelden uit Afghanistan.
Nederland weer souverein dus baas over eigen geld.
Alle centrale banken (nu prive ondernemingen!!) worden weer staats eigendom. Net als nutsbedrijven als de NS, telefonie, water en energie.
Monsanto wordt gesloten als een crimineel bedrijf, einde GMO, Gentech en voedsel manipulatie.
In de geschiedenis boeken komt te staan dat Amerikanen en de Zwitsers EERST Hitler steunden(!!!) en financierden en dat ze ons later kwamen “bevrijden”. Als makke schapen staan we met vlaggetjes te zwaaien naar onze ‘helden’.
Ik noem slechts een kleine selectie. Maar als dat gebeurt, maar dat gebeurt niet omdat u die psychopaten gelooft/ er naar kijkt/op stemt, dan zou ons welzijn met 1000% toenemen.
Het enige wat dan overblijft is dat we VERSTANDIG met energie, water en vervuiling omgaan. Dat er energie zat is wil nog niet zeggen dat we allemaal maar een dikke vette 8 cilinder moeten kopen en de thermostaat op 32 graden zetten gewoon omdat het kan.
En overbevolking? Het grootste probleem van onze ‘leiders’. De aarde kan makkelijk 50 miljard mensen herbergen. (met 7 milard zitten we slechts op 13%) En voeden.
Makkelijk zal alles niet zijn, maar dat is wel enigszins zelfregulerend. Problemen zullen er altijd zijn, maar die zijn anno nu niet ingewikkeld op te lossen. DIT is dus WEL een kwestie van gewoon de schouders eronder zetten.
Bedenk ook: in tijden van crisis is er bevolkingskrimp. Als we ophouden ons gek laten maken door die psychopaten die op TV en kranten verschijnen dan houden ze wel op met liegen. Dan komt de waarheid stukje bij beetje wel boven water. En daar worden we allemaal veel beter en gelukkiger van. Dan hoeft er geen krimp te zijn, maar gematigde groei. Die groei is weer nodig om inflatie tegen te gaan. Maar als er geen torenhoge rentes hoeven te worden betaald aan prive banken hoeven we niet zo’n hoge groei te hebben. Nou ja, en en en.
Herken de psychopaat. Stap I.