De moderniseringstheorie wordt tegenwoordig voor de meest bevredigende 
en omvattende verklaring gehouden. De opvatting over het karakter van de moder
nisering is overigens recentelijk wel enigszins veranderd. Vroeger gold het feit dat 
binnen de confessionele zuilen (maar ook in de socialistische zuil) ideeën over 
een organische, pre-industriële samenleving en een verloren gewaande ‘Gemein
schaft’ op de nodige instemming konden rekenen, als een onmiskenbare indicatie 
voor de antimoderne mentaliteit van de verzuilers en verzuilden. Tegenwoordig 
is men geneigd deze ‘atavismen’ als logische en noodzakelijke begeleidingsver
schijnselen van de modernisering te interpreteren. Hierboven hebben we er al op 
gewezen dat men, in vergelijking met de grote klassieke interpretaties van het 
moderniseringsproces, meer oog heeft gekregen voor de paradoxen van de moder
niteit. Siep Stuurman introduceerde het begrip ‘antimoderne moderniseerders’. 
Ter illustratie citeert hij een opmerking die Colijn over de opkomst van de 
automobiel en de vliegmachine heeft gemaakt. ‘De Calvinist,’ aldus Colijn, ‘mag 
tegenover dit alles niet onverschillig staan, nog minder afwerend. In deze dingen 
werkt Gods bestel. Zijn raad wordt erdoor gediend. Dit alles moest komen en veel 
meer nog voor het einde komt. De volle ontwikkeling van de in Gods schepping 
aanwezige krachten zal voorafgaan aan het einde dezer bedeeling.’ We zien hier 
hoe met calvinistische retoriek de technologie als het ware gewijd wordt.

Frans Ruiter en Wilbert Smulders in: Literatuur en moderniteit in Nederland, 1840-1990 (1996).

zie en luister