Ik denk dat veel van de bovennatuurlijke hocus pocus binnen het christendom juist een hellenistische oorsprong heeft. De onsterfelijkheid van de ziel is een gedachte van Plato, die via het neoplatonisme het christendom is binnengekomen. Christus was meer een man van het hier en nu, het spiegelbeeld van de mens als zoon van God de Vader, van een gemeenschap van gelijkgestemden en van het nabije einde der tijden. Zijn visie op het bestaan was vooral eschatologisch, maar ook heel intensief gericht op het nu, de kairos, het beslissende momentum in elk moment. De nadruk op het voorbestaan na de dood van een (onsterfelijke) ziel is vooral een Griekse gedachte geweest. Ook de verwerping van lichaam en de seksualiteit is niet typisch christelijk. Paulus is hiermee begonnen en deze ontkenning van het lichaam vond een vruchtbare bodem in de laatantieke cultuur.

Ik denk niet dat een vergelijkbare humanistische civilisatie een reële mogelijkheid is geweest, voor zover het überhaupt zinvol is in dit soort termen te denken. Het humanisme was primair een verlangen om terug te keren naar de klassieke bronnen. Ad fontes! Maar het humanisme was tegelijk een neoplatonische renaissance en in die zin wederom een poging om het Griekse denken met het christelijk denken te verzoenen. De Europese cultuur is voortgekomen uit ideeën van Socrates, Plato, Christus en Erasmus. Het was anders gelopen als Karel Martel in 732 de slag bij Poitiers verloren had. Dan hadden we nu allemaal met tulbanden en hoofddoekjes op straat gelopen.