Frisia Catholica

‘Voor wie weet, dat de in de oorlog belangrijke kardinaal De Jong van Ameland afkomstig was, dat Bolsward in de middeleeuwen het ‘hart van Westergo’ vormde 
en tot in onze tijd verscheidene bisschoppen en paters oplevert, kan het niet ver
wonderlijk zijn, dat op Ameland en in Bolsward de KVP in 1967 de meeste stemmen 
behaalde. Dat dit ook het geval was in Doniawerstal mag even verwondering wekken, 
maar is bij nader inzien verklaarbaar: Sint-Nicolaasga is het grootste dorp van deze 
gemeente. Kleinere dorpen met een rooms stempel hebben op de gemeentelijke 
uitslag uiteraard minder invloed: Greonterp zou, ondanks de fameuze auteur Gerard 
K. van het Reve, Wonseradeel niet boven het KVP-stemmengemiddelde van Fries
land verheffen als Makkum en Witmarsum niet meehielpen. Roodhuis, Blauwhuis, 
Bakhuizen, Irnsum, Oosterwierum, Wytgaard en Wolvega zorgen verder voor een 
verspreid karakter van de verdichting der KVP-stemmen – zonder een greep naar het vaandel van de betrokken gemeente.’

Aldus J.J. Spahr van der Hoek in het hoofdstuk de politieke ontwikkeling in het boek Friesland 1945-1970, dat in 1970 verscheen als een uitgaven van de Fryske Akademy. De figuur van Gerard Reve steekt hier opeens de kop op als een toonbeeld van het roomse Friesland. Achteraf rijst de vraag of Reve zich ervan bewust is geweest dat hij zich met zijn vestiging in Greonterp midden in dit roomse Friesland begaf. Waarschijnlijk niet. De keuze voor dit dorp in the middle of nowhere hing van toevalligheden aan elkaar, zoals we inmiddels uit de brieven van Reve weten. Bovendien wordt dit roomse Friesland steeds minder rooms. De stemverhouding tussen roomsen en niet-roomsen, die in 1967 nog zo mooi was af te lezen door de deelname van de KVP, zal bij de komende gemeenteraadsverkiezingen niet zichtbaar zijn.

Toch is het een wonderlijk fenomeen die verzameling roomse enclaves in het protestantse noorden. De oorsprong ligt uiteraard in de Reformatie, toen een aantal koppige pastoors weigerde om zich over te geven aan de leer van Luther en Calvijn. Dat waren wat je noemt Friezen, nog steiler in de leer dan de echte Friezen die op dit etiket vaak aanspraak maken. Roomse Friezen zijn fanatiek van huis uit. Ergens in Woudsend staat nog het oudste en enige schuilkerkje  uit 1673 dat er in Friesland nog te vinden is. In Leeuwarden zijn er zelfs zes schuilkerken geweest. De roomse Friezen bleven de rug recht houden. Zij knielden alleen voor hun eigen God en hielden vast aan hun eigen roomse superstitiën.

Het was dus niet ‘liever paaps dan Turks’, maar ‘liever rooms dan Fries’. Ze bleven gewoon zich zelf ook in tijden van onderdrukking. In de Zuidwesthoek zijn daar nog altijd de sporen van te vinden en met name in Bolsward: het Rome van het noorden. In het Documentatiecentrum van Rooms Katholiek Friesland (ADRKF), dat zich op de zolderverdieping van het Titus Brandsma-museum in Bolsward bevindt, kun je van alles vinden over de geschiedenis van het roomse Friesland. Het ADRKF bezit gegevens van zo’n 40.000 overleden katholieken afkomstig uit deze contreien. Zo trof ik hier ooit in een ladenbak het bidprentje van mijn vader aan, dat ik zelf niet eens meer bezit: Durk Manus Mous, overleden op 8 mei 1966 te Amsterdam.

Na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 uitte zich de katholieke emancipatie bij de roomse Friezen onder meer in de bouw van grote neogotische kathedralen die in het weidse Friese landschap nog altijd opmerkelijke verschijningen vormen. Het was een triomfalistisch bewijs van overlevingsdrang. De kolossale Cuyperskerk van Blauwhuis is daar een mooi voorbeeld van. Die kerk is natuurlijk veel te groot, om over de toren maar te zwijgen. Als Peter Karstkarel in de tijd had geleefd, dan had hij hier bezwaar tegen aangetekend. Deze toren is een storende inbreuk op het omringende vlakke landschap en past ook helemaal niet bij organische dorpsstructuur van Blauwhuis. De wetten van schaal en maat zijn hier met voeten getreden. Maar de roomse  Friezen trokken zich hier geen ene moer van aan.

De Madonna van Zevenwouden

Nu we het toch over Peter Karstkarel hebben, komt bij mij een herinnering boven. Eind jaren negentig waren wij beiden betrokken bij de organisatie van de grote Friezenreünie Simmer 2000 die door Gryt van Duinen was bedacht. Op een goeie dag kreeg Peter een telefoontje uit Rome van zijn roomse studievriend Sibbele de Blaauw, die inmiddels als kunsthistoricus gedetacheerd was in het Vaticaan. Wat bleek, het beeld van de Madonna van Zevenvouden in de Friezenkerk in Rome was gerestaureerd, maar nu leek het kroontje van de Madonna opeens nergens meer naar. Er moest dus een nieuw zilveren kroontje komen. Of er niet een Fries kunstenaar was die dat kon maken. Ik heb toen voorgesteld deze opdracht te gunnen aan Ruudt Peeters. Hij was weliswaar al enige tijd uit Friesland vertrokken, maar geldt sinds jaar en dag als een van de meest vooraanstaande sieraadontwerpers van Nederland, zo niet van Europa. Aldus geschiedde. Het advies werd aan Rome overgebracht, maar hoe het met deze opdracht is afgelopen heb ik nadien nooit meer vernomen.

Vorig jaar mei was ik in Rome. Een van de eerste dingen, die ik daar deed, was een bezoek aan de Friezenkerk. Tenminste, dat had ik mij voorgenomen, maar ik kon de ingang van de kerk niet vinden in de wirwar van straatjes achter de colonnade van het Sint Pietersplein. Later vernam ik, dat deze zoektocht sowieso vergeefs was geweest. Een bezoek aan de Friezenkerk moet je ruim van tevoren aankondigen. Je komt er zomaar niet in. Twee maanden geleden las ik dat het provinciaal bestuur van Friesland een jaarlijkse subsidie van 10.000 Euro aan de Friezenkerk beschikbaar heeft gesteld. De provincie beoogt hiermee de openstelling van dit historische kerkje te verruimen en ook de band met Friesland te versterken. De PvdA in de Provinciale Staten is echter niet gelukkig met de Friese sponsoring van de kerk. Fractiewoordvoerder Gryt van Duinen vroeg onlangs om opheldering over de scheiding van kerk en staat. De subsidie kwam er onder meer omdat ‘de oecumenische invulling’ van de Friezenkerk het provinciebestuur ‘erg aanspreekt’. De PvdA vindt dit ongepast.

Nu moet het niet gekker worden, zo dacht ik bij mezelf. Geef aan de keizer wat de keizer toekomt en aan de paus wat de paus toekomt. Als je deze subsidie zou willen blokkeren, dat slaat dit bezwaar nergens op, want dan kun je net zo goed alle bouwvallige kerken en godshuizen Friesland in mekaar laten donderen en elke subsidie voor het behoud van dit cultureel erfgoed terugtrekken. Nee, gooi het dan over een ander boeg. Zeg dat die Friezenkerk in Rome eigenlijk helemaal niet zoveel met Friesland te maken heeft. Het begrip ‘Friezen’ dient in dit verband immers zeer ruim te worden opgevat als ‘de bewoners van Noord-West Europa’. Maar de PvdA maakt bezwaren vanwege de scheiding tussen kerk en staat! Dit lijkt me een verwerpelijke vorm van Fries anti-papisme.

Nota bene Gryt van Duinen, de bedenkster van de grootste Friese pelgrimage die ooit in Friesland heeft plaatsgevonden, maakt bezwaar tegen een provinciale subsidie tegen dit historisch Fries monument in Rome. Ik dank dat de Madonna van Zevenwouden in Rome nu een traan laat van verdriet.  Zij zal haar zilveren kroon afzetten. Don’t cry for me. Frisia ! Vergeet de heiligverklaring van Titus Brandsma! Die verlichte Fries, die medeoprichter was van de vereniging voor wetenschappelijk onderzoek naar de kerkgeschiedenis van Friesland: Frisia Catholica. Friesland heeft tal van roomse wortels, maar de Friezen willen het niet weten. De roomse Friezen hebben even hard – zo niet harder – gestreden voor het behoud van de Friese taal.

Dat zou Gryt van Duinen toch als geen ander moeten beseffen. Zij vervaardigde ooit een reeks van prachtige documentaires voor Omrop Fryslân over het roomse Friesland. In 2005 wilde zij in het kader van het Frysk Festival een reis organiseren naar het roomse Friesland, te beginnen bij Bolsward, bij het beeld van de Madonna van Zevenwouden in de Franciuskuskerk en eindigend in Greonterep met een reviaanse Mis in de  Sint Vituskerk van Blauwhuis,  gecomponeerd door wijlen Cees Bylstra.  In 2006 maakte Gryt van Duinen het wonderschone drieluik Reve yn Fryslân, eveneens voor Omrop Fryslân. Kortom, wat wil je nog meer? Geef die paar rotcenten toch aan Rome! Wij, Friezen hebben er baat bij. In oar hat er ferlet fan!

Wat die pelgrimage naar Greonterp betreft, het heeft allemaal niet zo mogen zijn. Maar dat gaat binnenkort veranderen. Op 7 maart a.s. wordt in Tresoar een tentoonstelling geopend onder de titel Huize Het Gras, een literaire pelgrimage naar Greonterp. ‘De tentoonstelling’, zo lees ik in het persbericht van Tresoar, ‘laat in foto’s en teksten het dagelijkse leven zien van 
Gerard Kornelis van het Reve met zijn partners Teigetje en Woelrat in hun veelbewogen en belangrijke Friese periode. De tentoonstelling is 
samengesteld uit de rijke collectie foto’s die Teigetje en Woelrat, Willem 
Bruno van Albada en Hendrik Lambertus van Manen, met hun eigen camera 
hebben gemaakt. Ook zijn er authentieke voorwerpen uit Huize Het Gras. Actueel zijn de speciaal door Teigetje en Woelrat vervaardigde poëzie-sjaals. 
De tentoonstelling is vormgegeven door Barbara Jonkers. Bij de opening van de tentoonstelling verschijnt ook het boek Huize Het 
Gras – Met Gerard Kornelis van het Reve in Greonterp. De uitgever, mevrouw 
Plien van Albada zal de eerste exemplaren uitreiken aan Teigetje en Woelrat.‘

Dat is wat je noemt andere koek. De dag daarvoor staat ook de opmaat van het alternatieve Friese Boekenbal in Bolsward geheel in het teken van Reve in Friesland. Het roomse Friesland komt weer aan zijn trekken in het Rome van het noorden! Zoiets kun je niet bedenken. Zoiets kan alleen de Madonna van Zevenwouden met haar voorspraak bespoedigen. Of om met Reve te spreken: Van het een komt het ander:

VAN HET EEN KOMT HET ANDER

Terwijl Teigetje mij vertelde hoe verliefd hij was geweest
op een politieman zijn donkerblonde zoon,
kwam Douwetje, droom van de pederast, gelaarsd in paarse spijkerbroek,
per fiets voorbij, kennis is macht, op weg naar school.
De dieren legden zich neder. Het woud zweeg stil.
Van stenen werd het binnenste geroerd.
Snachts droomde ik dat ik in God geloofde.

zie en luister

5 Reacties »

  1. van Lommel

    22 februari 2010 op 17:30

    Het is een bekend verschijnsel in het voorjaar: relikwab en godspot worden weer actief, en ziedaar!

  2. Huub Mous

    22 februari 2010 op 17:51

    Om over de kittelaar van de Heilige Maagd maar te zwijgen !

  3. van Lommel

    22 februari 2010 op 19:27

    Inderdaad, haar eeuwige heilige kittelaar blijkt ook nu nog radio-actief. Daar heeft de beeldenstorm intussen geen reet aan kunnen veranderen!

  4. Huub Mous

    22 februari 2010 op 21:26

    En nu de beeldenstorm van Geert Wilders nog, dan zijn we eindelijk geestelijk gezond, no.

  5. Huub Mous » 1999

    29 december 2010 op 13:02

    [...] de fuotten op ierde’. Vlak voor ik de Kerst kreeg ik bericht van het Vaticaan. Het beeld van de Madonna van Sevenwolde in de Friezenkerk in Rome was nodig aan een nieuw kroontje toe. Of ik ook een Fries kunstenaar wist [...]

Laat een reactie achter

(verplicht)

(verplicht, wordt nooit weergegeven)