Deze foto stond op 17 september 1960 op de voorpagina van de Katholieke Illastratie. Het is een soldaat in Chadigarh, de hoofdstad van de deelstaat Punjab in in Noord-India. Ik ben daar nooit geweest. Ik had er ook nooit van gehoord, totdat ik in november j.l. de videofilm Dear Adviser van Vincent Meessen zag op het Media Art Festival in Leeuwarden. Het ging over Chadigarh, maar dat werd er niet bij verteld. Waar je zag was een man die door een verlaten spookstad loopt die bewaakt wordt door soldaten. Ik raakte totaal gedesoriënteerd omdat op de zijkant van een van de gigantische flatgebouwen een hakenkruis was te zien, dat daar in betonreliëf was aangebracht. Het bleek, zoals mij gaandeweg duidelijk werd, niets met de nazi’s te maken te hebben. Het was gewoon een oud decoratief symbool dat in India wel meer wordt gebruikt. De spookstad Chandigarh blijkt in de jaren vijftig te zijn gebouwd naar ontwerp van Le Corbusier. Ook een paar andere bekende architecten werkten er aan mee. Het was een prestigeproject van de nieuwe staat India. President Neru wilde aan de wereld laten zien, dat zijn volk ook meedeed in de vaart der volken.

Uit het artikel in de Katolieke Illlustrate blijkt dat al in 1960 duidelijk werd, dat er behoorlijk wat mis was met deze nieuwe stad. De omgeving was een brandhaard vol etnisch-religieuze conflicten. Le Corbusier had daar totaal geen rekening mee gehouden, laat staan met de leefwijze van de plaatselijke bevolkingsgroepen. Zo waren de flats veel te klein, omdat dat de mensen gewoon waren ook hun grootouders in huis te nemen. Ook het streven om niet alleen rangen en standen, maar ook etnische groeperingen door elkaar heen te huisvesten mislukte volkomen. Er ontstonden al gauw sociale verschillen op basis van de verschillende type woningen. De stad raakte verdeeld in verschillende getto-achtige wijken die overigens geen straatnamen kenden. Mensen spraken bijvoorbeeld van ‘sector 16, blok 6, type 5, en huisnummer 3′. Kortom, het werd een stad die menigeen op het idee bracht dat het jaar 1984 van George Orwell in India al was aangebroken.

De hoogtijdagen van het modernisme vielen samen met het tijdperk waarin de ideologieën van nationalisme en kolonialisme in Europa in hoogtij vierden. Na de Tweede Wereldoorlog zette deze stroming zich voort op mondiale schaal, ook nadat de totalitaire ideologieën als fascisme en communisme in het vrije westen beteugeld waren. Het modernisme werd wereldwijd een symbool voor de vooruitgang en de maakbaarheid van de wereld. Aan die stijl – De Stijl van de twintigste eeuw -  wilde elke  nieuwe staat zich graag spiegelen ook in de postkoloniale wereld. De westerse beschaving werd alom als superieur beschouwd en haar ontwikkeling werd ook in de Derde Wereld als maatstaf genomen. Het modernisme werd een utopisch droombeeld. Het bood nieuwe staten een katapult waarmee zij zichzelf vanuit the middle of nowhere zomaar in de moderne toekomst konden wegschieten. Chadigarh is het betonnen bewijs van die tragische misvatting.

De twintigste eeuw is niet alleen de eeuw geweest van het modernisme, maar ook van de totalitaire systemen van links en van rechts. De kunst ging samenvallen met zijn eigen geschiedenis. Ze kreeg regels en wetten, theorieën en manifesten, anders gezegd: een gebruiksaanwijzing. De blik werd gericht op een utopisch eindpunt, niet ver achter de horizon. Zo werd kunstgeschiedenis een ontwikkelingsmodel van stijlen, -ismen, trends en tendensen. Achteraf bezien rijst de vraag of ook het kapitalisme als een verkapt totalitair systeem niet mede de drager is geweest van de modernistische utopie. Chadigarh is een van de grootste fiasco’s van het moderne bouwen. De stad is nu grotendeels een betonnen woestijn die permanente bewaking behoeft om geen biotoop voor misdaad en terreur te worden.

Hoe links was eigenlijk het modernisme en hoe rechts was het verzet daartegen? Over honderd jaar is er misschien niemand meer, die nog enig verschil kan zien tussen de radicaliteit in de kunst van Mondriaan en Hitlers geëxalteerde roep om een Duizendjarig Rijk of Stalins totalitaire greep op de loop van de geschiedenis. De idealen van de avant-garde staan weergegeven in steden en gebouwen met een zo’n eenvoudig concept, dat mensen er niet in konden leven. Hegel, Marx, Hitler, Stalin … Malevich, Mondriaan, Speer en Le Corbusier. Kan het misschien zo zijn, dat de uitersten elkaar zijn gaan raken? Dat vermoeden begint op zijn minst te dagen. Zowel de totalitaire systemen van rechts als het utopisch fundamentalisme van links hebben dezelfde totalitaire grondtoon. Dit utopisch stramien van het modernisme wordt nu pas compleet zichtbaar, niet alleen in een breed scala van verdwenen ideologieën, maar ook in de stedenbouwkundige fiasco’s die de broedplaatsen worden van de terreur in onze laat-kapitalistische tijd.

zie en luister