‘Nothing is important but myself. Nothing is important but writing. I want to write, and I want to write in English. Everything and everybody that is of help on that way, is welcome.  Everything or everybody that threatens it I shall try to crush and to beat down on my way.’

Aldus Gerard Reve in een brief aan Hanny Michaelis  op 12 mei 1953. Nop Maas citeert deze woorden in zijn biografie. Hoewel Reve een dag later liet weten dat het onzin was wat hij geschreven had, typeren deze woorden hem. Voor de literatuur zette Reve alles opzij, als het moest zelfs zijn relatie. Ook Willem van Albada (Teigetje) heeft zich later in vergelijkbare termen over hem uitgelaten. Reve was rücksichtslos als het om het belang van zijn eigen schrijverschap ging. Als het moest kon hij mensen als een baksteen laten vallen. De literatuur ging vóór alles, zelfs de liefde moest er voor wijken als het er echt op aan kwam. Dat is wat wonderlijk voor een schrijver, voor wie de liefde een van zijn grootste thema’s was. Toch zou je kunnen zeggen, dat dit juist de houding van een groot kunstenaar is. Grote kunstenaars kiezen voor de kunst, en laten – als er het echt op aan komt – desnoods vrouw en kinderen daarvoor in de steek. Een grote mate van narcisme schijnt een voorwaarde te zijn voor het grote kunstenaarschap. Omgekeerd zijn het alleen de allergrootsten die de diepte van het menselijk bestaan daadwerkelijk weten te peilen.

Ik heb die houding altijd wonderlijk gevonden, als ik hem zelf in de praktijk tegenkwam. Ik heb in mijn leven een aantal kunstenaars ontmoet – niet veel – die er ook zo over dachten en uiteindelijk in het belang van de kunst hun vrouw en kinderen lieten schieten. Dat waren stuk voor belangrijke kunstenaars die het ook ver geschopt hebben. Wel waren het altijd mannen, nooit een vrouw. Ik denk dat voor een vrouw een dergelijke keuze minder vanzelfsprekend is, hoewel ik niet uitsluit dat ook vrouwelijke kunstenaars of schrijvers hebben bestaan, die in hij leven voor een dergelijk dilemma hebben gestaan en uiteindelijk kozen voor de kunst. In de totale overgave aan zijn of haar beroep heeft de kunstenaar iets weg van een terrorist. Er bestaat een beroemd interview met Ulrike Meinhof, waarin zij spreekt over het dilemma om voor haar kinderen of voor politieke actie te kiezen. Voor een vrouw zou een dergelijke keuze moeilijker zijn dan voor een man, zo beweerde zij. Wat haar keuze uiteindelijk is geweest, heeft de geschiedenis laten zien.

Er zijn mensen, die een dergelijke keuze op morele gronden zouden verwerpen, en misschien zullen zij zich daarbij zelfs beroepen op christelijke beginselen over naastenliefde en huwelijkstrouw. Maar dan gaan ze gemakshalve voorbij aan de woorden van Christus zelf, die zijn apostelen opriep om vrouw en kinderen te verlaten en alleen hem te volgen. Ook voor Christus bestond er een ideaal dat hoger reikte dan vrouw en kind. Voor dat ideaal viel alles in het niet, zelfs de dood. Het diepe inzicht van Christus als mens was dat de dood er niet toe doet. God zit niet in de mens en staat ook niet buiten de mens, maar valt één op één samen met de kloof tussen God en mens. Dat is het mysterie van de Die-eenheid, de geheimzinnige paradox van het christelijk monotheïsme. Door te sterven wordt de mens verenigd met God, omdat de kloof tussen God en mens dan eindelijk wordt opgeheven. Vandaar deze doodsverachting van Christus. Zijn koninkrijk was niet van deze wereld. Dit leven was in zijn optiek slechts een blad in de wind.

Maar geldt dat verheven ideaal ook voor een kunstenaar? Zijn er kunstenaars die hun eigen leven zouden willen opofferen voor de kunst?  Vereist het kunstenaarschap ook zoiets als deze ultieme moed? G.K. Chesterton heeft ooit de paradox van de moed als volgt omschreven: ‘a strong desire for living with a strange careless about dying.’ Ik denk dat in het rijtje godsdienstfanaat en zelfmoordterrorist de kunstenaar op een treetje lager staat in de hiërarchie. Maar ook hier zijn er uiteraard uitzonderingen. Neem alleen al Bas Jan Ader die met zijn zeereis In Search of the Miraculous een subliem kunstwerk realiseerde, maar daarbij wel een vrijwel zekere dood tegemoet ging. Waarom mocht hij wel deze droom wel realiseren, en Laura Dekker niet? Ik geef toe, dit is een rare kerstgedachte.

En wat te denken van de Japanse schrijver Yukio Mishima. In 1970 pleegde hij op rituele wijze zelfmoord volgens de oude Japanse mores van de Samurai, door eerst een dood-gedicht te schrijven en vervolgens met een zwaard de hand aan zich zelf te slaan. Mishima was fel gekant tegen de ondergang van oude Japanse cultuur. Welke Friese dichter doet hem dit na uit bezorgdheid voor de teloorgang van eigen volk en vaderland? Alleen in het aanzien van de dood brengt de kunst zoiets als waarheid voort. Maar is dat wel zo? Hoe onbaatzuchtig is de zelfverkozen dood? Zelfmoord kan een ultiem kunstwerk zijn en er zijn kunstenaars die zelfmoord plegen om daarmee verzekerd te zijn van eeuwige roem. Maar dat kan ook wel eens averechts uitpakken.

In zijn beroemde boek over de zelfmoord De mythe van Sisyphus (1942) noemt Albert Camus de filosoof Jules Lequier, geboren in 1814, die in 1862 bij Plérin de zee in zwom en niet terug kwam, en waarvan men aannam dat hij de dood zocht om zijn roem veilig te stellen. Ook maakt hij gewag van een zekere Peregrinos die vanwege zijn legendarische zelfmoord in het oude Griekenland ook nu nog in een legende voortleeft. Deze cynische filosoof kondigde zonder enige aanwijsbaar motief zijn eigen zelfmooord aan, die hij bij de eerstvolgende spelen in Olympia ten uitvoer zou brengen. Daar voegde hij wat je noemt de daad bij het woord. Nadat hij zijn eigen begrafenisrede had uitgesproken, stak hij zichzelf in brand. Camus noemt ook een eigentijds navolger van Peregrinos, een Franse schrijver, die na de voltooiing van zijn eerste boek zelfmoord pleegde, om de aandacht op zijn werk te vestigen. Die aandacht werd inderdaad gewekt, maar het boek werd afgekraakt.

‘There are women for whom it holds that, in order to be allowed to fuck them freely and repeatedly, one would be ready to calmly observe one’s own wife and small child drowning in cold water.’

Met deze ijzingwekkende eerste zin van zijn roman veroorzaakte een Engelse schrijver een paar jaar geleden een klein schandaal. De Sloveense filosoof Slavoi Žižek noemt dit voorbeeld in zijn boek The puppet and the dwarf, the perverse core of christianity (2003). Hij bestempelt de houding van volledige overgave, die in deze zin wordt verwoord,  als de extreme formulering van de religieuze status van de seksuele extase. Al was het dan literaire verbeelding en geen werkelijkheid, ook deze schrijver was ‘in search of the miraculous‘, zij het meer op de wijze van Bataille dan van Christus. De religieus-seksuele extase, die hij beschreef, was volslagen a-moreel, maar wat heeft literatuur met de moraal van doen? Wat had Christus met de moraal te maken, toen hij zijn leerlingen opriep om vrouw en kinderen te verlaten? Waar ligt de grens tussen werkelijkheid en fictie, tussen kunst, religie en terreur? In de ogen van de Romeinen was Christus een potentiële zelfmoordterrorist die terecht gekruisigd werd. Ook voor Osama Bin Laden staat het kruis op Golgotha klaar. Grote kunstenaars, terroristen en godsdienstfanaten, het is allemaal één pot nat. Misschien moeten mensen eindelijk eens ophouden op zoek te gaan naar het wonderbaarlijke.

zie en luister