‘Het boek zal een modern laatste oordeel worden en een satire zijn op eindtijdreligies, rampenfilms en kleinburgerlijkheid. Maar ook moet het de spot drijven met mijzelf als persoon en mijn geboorteplaats Meppel.’ Deze woorden van Bart Nijstad hebben mijn nieuwsgierigheid gewekt. Voor alle duidelijkheid. Ik weet niks van Meppel, laat staan van de Apocalyps, maar het idee, dat het einde der tijden zich gaat voltrekken in een plaats die voor mij model staat voor the middle of nowhere, prikkelt mijn verbeelding. In mijn hele leven ben ik misschien twee keer in Meppel geweest. Vandaag voor de derde keer dus. Tenminste, als ik al die keren niet meetel, dat de trein naar het noorden hier stilstaat op het station en dat ik altijd moet opletten, dat ik niet in het verkeerde treinstel zit en in Groningen beland in plaats van in Leeuwarden. Op 12 augustus 1966 zat Gerard Reve hier in Meppel in het verkeerde treinstel, zodat hij in Beilen uitstapte, totaal in paniek raakte en uiteindelijk in een psychiatrisch ziekenhuis in Assen belandde. In Meppel moet je dus altijd op je hoede zijn. Voor je het weet ontspoort de wereld voor je ogen en weet je niet waar je uiteindelijk terechtkomt.

Jaren geleden zag ik op tv een documentaire over begraafplaatsen in Noord-Nederland. Meppel, zo werd mij verteld, is het afvalputje van het Noorden. De grond is het laagst en daarom ook het natst, omdat al het water uit de omgeving naar Meppel afvloeit. De begraafplaats hier heeft dan ook uiterst vochtige grond met een heel hoog grondwaterpeil.  Toen er een nieuwe gasleiding moest worden aangelegd naar de aula, die daar op de begraafplaats staat, wist men niet zo gauw hoe men de leidingen langs de graven moest leiden. Later bleek dat men de gasleiding dwars door een van de graven had gestoken. De grond is hier zo vochtig, liet een doodgraver weten, dat niet alleen de lijken zijn verrot, maar ook het hout van de kisten. Als je hier in Meppel wordt begraven, kan het dus gebeuren dat de gasleiding straks dwars door je ribbenkast heen steekt of wat daar dan nog van over is. Dat is wat je noemt een apocalyptisch beeld. Maar voor de rest heb ik niets met het einde der tijden.

Hoewel, ik herinner mij iets….

In 1969 kocht ik voor 15 gulden een boek van de achttiende eeuwse Zweedse wetenschapper, filosoof en spiritist Immanuel Swedenborg bij een boekenstalletje in de Oudemannenhuispoort in Amsterdam. Het heette The Apocalypse Revealed. Het had een fraaie, blauwe band met een gemarmerd schutblad binnenin en was gedrukt in 1911 of 1912, ik dacht in Washington. Ik heb dit boek nooit gelezen. Het heeft 10 jaar in mijn boekenkast gestaan. In 1979, vond ik het welletjes. Ik heb het toen met een grote boog in het Van Harinxmakanaal gegooid, ter hoogte van de Froskepôlle in Leeuwarden, een groene oase op een klein eiland, dicht bij Aldlân, een nieuwbouwwijk, waar ik toen woonde. Acht jaar later zag ik niet ver van deze plek, op een stille zondagochtend een kaars branden, zomaar in het gras, midden in de Froskepôlle. Het is daar soms niet pluis. Dolende geesten komen dan los uit het water en nemen bezit van de omgeving. Ik zag een schip, varend onder vreemde vlag. Een vliegtuig vloog over. Later op de dag sprak een man op de radio over een passage die hij gelezen had in Montaillou van Le Roy Ladurie.

Het ging over een eenvoudige boerenvrouw die zichzelf vrijpleitte van seksuele omgang met de pastoor op grond van  woorden als: ‘Als ik voel dat het goed is kan het nooit slecht zijn’. Een heidense traditie die door de middeleeuwen heen in tact was gebleven. Het verband tussen al deze zaken ontging mij ten ene male. Het was een conjunctie van absurde feiten die zich die dag aaneenregen. Paranoia religiosa, een bijna uitgestorven ziektebeeld, zeker voor psychiaters die met hun positivistische wereldbeeld de verbanden tussen waanzin en religie maar al te graag willen ontkennen. In zijn boek The Apocalypse revealed had Swedenborg – mede op basis van zijn eigen visioenen – omstandig uit de doeken gedaan hoe het einde der tijden zich zou voltrekken. Zijn spiritistische ideeënwereld ging uit van de gedachte dat alle dingen op aarde een afspiegeling zijn van God.

Jaren later las ik The Marriage of Heaven and Hell van de Engelse dichter William Blake, een tijdgenoot van Swedenborg. Zijn ‘huwelijk van hemel en hel’ is niet alleen een reactie op het boek Heaven and Hell van Swedenborg, maar op ook diens apocalyptische gedachte dat de wereld weldra ten ondergaat. Swedenborg had een nieuwe religie willen stichten op basis van de Rede. Hij beweerde dat de menselijke geest een strikt mechanisch evenwicht kende en richtte een Nieuwe Kerk op. William Blake ontmaskert Swedenborg als een kwakzalver. Mechanische talenten, zo stelt hij, kunnen uit de geschriften van Paracelsus en Jacob Böhme tienduizend boeken produceren die evenveel waard zijn als die van Swedenborg, maar ze voegen niets toe aan wat reeds lang bekend is. Swedenborg had voorspeld dat het laatste oordeel zou plaatsvinden in 1757. Dat werd het het geboortejaar van William Blake. Blake begon dus te leven, waar Swedenborg de wereld had zien sterven. In die zin had Blake het gelijk aan zijn kant.

Er bestaan slechts negen afdrukken van zijn The Marriage of Heaven and Hell en ik kan me herinneren dat ik in de vroege jaren zeventig één van de originelen heb gezien op en kleine tentoonstelling in Amsterdam. William Blake was toen nogal in de mode, omdat hij ontdekt was door de generatie van flower power en Timothy Leary. Niet voor niets had Aldous Huxley de titel van zijn beroemde boek The doors of perception ontleend aan een citaat uit dit boek. Jim Morison van The Doors had die naam daar weer aan ontleend. Blake schreef letterlijk: ‘Indien de poorten van perceptie werden gelouterd zou alles zich aan de mens vertonen zoals het is: Oneindig. Want de mens heeft zichzelf opgesloten, tot hij alle dingen ziet door de smalle spleet van zijn spelonk.’ Zoals gezegd, William Blake had het niet zo op Swedenborg met zijn nepvisoenen en apocalyptische voorspellingen. ‘Swedenborg’, zo stelt Blake…. en nu komt het:  ‘houdt alleen een kaars in de zonneschijn….’

Die zin deed bij mij het kwartje vallen. Hoe is het mogelijk dat de kaars die ik in de Froskepôlle in de zonneschijn had zien branden, ruim tweehonderd jaar daarvoor al was genoemd door William Blake, nota bene in relatie met datzelfde boek The Apocalypse revealed van Swedenborg, dat ik met een grote boog in het van Harinxmakanaal had doen belanden. Wat men als waarheid aanneemt, zo stelt Blake, berust slechts op het geloof in die waarheid. Waarheid kan niet zo worden verteld dat zij wordt begrepen en niet wordt geloofd. Maar de menselijke waarheid hoeft helemaal niet waar te zijn. Zij is slechts ‘een beeld’ zoals het geloof in goed en kwaad en in hemel en hel. Elk beeld kan niet zonder een tegenbeeld, een achtergrond, een reliëf. Waarheid is iets wat oplicht tegen een achtergrond, waarna de achtergrond doorgaans verduisterd en verketterd wordt, maar het tegenbeeld hoort intrinsiek bij het beeld, zoals de Duivel hoort bij God.

William Blake was een meester in aforismen. Om een paar voorbeelden te noemen: ‘Geen vogel vliegt te hoog mits hij met zijn eigen vleugels vliegt.’ ‘Gevangenissen zijn gebouwd met stenen van Wet, Bordelen met bakstenen van religie.’ ‘De naaktheid van de vrouw is het werk van God.’ ‘Overvloed van verdriet lacht. Overvloed van vreugd weent.‘ ’Laat de man het vel van de Leeuw dragen, en de vrouw de vacht van het schaap.’ ‘De vogel een nest, een spin een web, de mens vriendschap.’ ‘Denk ‘s morgens  Handel ’s middags, Eet ’s avonds, Slaap ’s nachts. ‘Verwacht vergif van stilstaand water’.

Op 4 juli j.l. stond in de Leeuwarder Courant het volgende bericht te lezen:

“Het lichaamsdeel dat donderdagavond is gevonden op het recreatieterrein de Froskepôlle bij Leeuwarden, is een kale schedel. De politie heeft dit vrijdagmiddag meegedeeld. Er is een onderzoeksteam van ongeveer twintig mensen geformeerd. Twee scholieren, die vanwege een slaapfeestje op het terrein waren, hebben de vondst gedaan en bij de politie gemeld. De politie heeft vrijdagochtend het terrein tot verboden gebied verklaard en bezoekers weggestuurd. Twintig ME’ers zijn ingezet om te zoeken naar mogelijk andere lichaamsdelen. Het water rond het eilandje is verboden verklaard voor pleziervaarders. Voor het scheepvaartverkeer in het Van Harinxmakanaal gelden geen beperkingen. Agenten vertellen bootjesmensen dat ze de Froskepôlle moeten verlaten. “

Vandaag presenteert Bart Nijstad het eerst deel van zijn reeks Muggen onder de titel Zwart zijn is vies. Over zijn manier van werken schrijft hij zelf het volgende: ‘Voor mij is de graphic novel dé manier om deze ‘strange worlds‘ te creëren. Deze werelden zitten vol met bizarre spinsels en ideeën. Ik koester ze, heb er plezier aan en voel een noodzaak om ze met anderen te delen. Ik hou van het vertellen van onwaarschijnlijke verhalen op een bijzondere manier, en wil van het medium graphic novel, wat vaak onterecht wordt gezien als inferieure lectuur, een volwaardige  kunstvorm maken.’

Bij die onderneming wens ik hem veel succes.

***

De serie Muggen zal uit tien delen gaan bestaan. Zwart zijn is vies is het eerste deel. Bij de presentatie daarvan gisteren in Meppel vertelde Bart Nijstad mij, dat het verhaal in het laatste deel zich afspeelt op de begraafplaats van Meppel, waar hij zelf vroeger gewerkt heeft. Dit gegeven was mij niet bekend.