‘Wanneer alles levensleeg en uitgeput schijnt, wanneer de bodem zoo bloot 
ligt als in onzen tijd, wanneer er geen hoop, 
noch illusies meer bestaan, wanneer alles bar 
en ontmaskerd raakt, dan is het uur van een 
religieuze beweging nakend. Zóó is het steeds 
geweest, zoo was het ook in de Oudheid. 
Voor mij ligt de wereldbeteekenis van het socialisme hierin: dat het de menschheid voor 
dit dilemma plaatst: ofwel vereeniging en broederlijkheid der menschen in Christus, of’wel vereeniging en genootschap in naam van 
den Antichrist. Al het andere is transitie, valt 
en verdwijnt. Zóó ver zijn wij nu geraakt en 
belangrijk is het er bewust van te worden. 
Dat hebben Dostojowskij en W. Solowjow 
ingezien. Ook wij moesten dit, in zijn geheelen 
omvang, begrijpen. Dàt zijn wij aan de tra
ditie van het Russische denken verschuldigd. 
De Russische revolutie vergemakkelijkt dit 
inzicht.

In Rusland greep de revolutie plaats, toen de liberale democratie zich reeds had 
overleefd en verwelkte, toen het nieuw-histo
risch humanisme reeds ten einde liep. En in 
de Russische revolutie realiseert zich het uiterst anti-humanistische socialisme. Dank
zij zijn geestelijken aard, heeft het Russische 
volk zich voor een ongehoord historisch experiment zonder voorgaande geofferd. Het 
heeft de laatste gevolgtrekkingen, uit een ge
heele ideeënreeks gemaakt. Als een apocalyptisch volk, kan het Russische volk geen humanistisch rijk van het « juiste midden» tot stand brengen, het kan alleen de broederlijkheid in Christus, of het bondgenootschap, in 
den naam van den Antichrist verwezenlijken. 
Indien er geen broederlijkheid in Christus be
staat, dan worde het bondgenootschap in 
naam van den Antichrist waarheid. Voor dit 
dilemma, in zijn uiterste scherpte, heeft het 
Russische volk de wereld gesteld.’

Nicolai Berdjajew, De nieuwe Middeleeuwen, beschouwingen over het lot van Rusland en Europa, 1924.

zie en luister