Uitzending gemist

‘De voortgaande uitbreiding van de technische reproduceerbaarheid van het artefact heeft met de komst van het internet een omslagpunt bereikt waarin ze overgaat in de onbeperkte bereikbaarheid van alle tekst, beeld en geluid. Die overgang van reproduceerbaarheid naar onbeperkte beschikbaarheid is ook een omslag van gelijktijdige en tijdsbepaalde leverantie naar permanente beschikbaarheid en daarom ongelijktijdige consumptie. Nu is er al sprake van ‘uitzending gemist’, waarmee programma’s die op een vast tijdstip zijn uitgezonden op elk moment kunnen worden afgespeeld op het internet. Dat veronderstelt nog dat er een tevoren bekende programmering is waarop iedereen die uitzending had moeten zien. Juist dat synchrone arrangement wordt ondermijnd met de voortdurende beschikbaarheid op het internet van tv-programma’ en wat niet al. Daarmee gaat de gelijktijdigheid, noodzakelijke voorwaarde voor de collectieve beleving, verloren. Het ‘grote publiek’ valt uiteen en raakt gefragmenteerd in evenzo vele afzonderlijke consumenten die elk een eigen tijdrooster volgen.’

Abram de Swaan, Het signaal is ruis geworden, het kunstwerk in het tijdperk van zijn onbeperkte beschikbaarheid

Als we Abram de Swaan mogen geloven dan leven we in een tijd die gekenmerkt wordt door ‘de gelijktijdigheid van het ongelijktijdige’. ‘Uitzending gemist’ lijkt een metafoor te worden voor de ingrijpende ervaring dat niets voortaan meer te missen valt. Alles is voortaan altijd en overal voor handen. Vroeger kon je nog wel eens zeggen dat je iets per ongeluk gemist had, maar dat kan niet meer. De technologie van de nieuwe media heeft elke vluchtweg afgesneden. Je kunt de telefoon niet meer uitzetten, want een e-mail komt altijd aan. Alleen lees je het bericht op een ander moment, zoals je ook een uitzending bekijkt op een tijdstip dat het je uitkomt. De media doen aan ‘tijdspreiding’ met het gevolg dat er geen tijd meer resteert waarin niets meer gebeurt. De 24-uurs economie heeft elk uur productief gemaakt. De koopzondag heeft het shoppen tot een eeuwigdurende bezigheid getransformeerd. Alles gebeurt tegelijk, en nooit meer synchroon op één moment. De gelijktijdigheid van het ongelijktijdige splijt de wereld in een oneindig pluralisme. Er is niet meer één werkelijkheid, maar er zijn voortaan talloze werkelijkheden naast elkaar. De wereld versplintert en wordt één. Dat is de vreemde paradox die de nieuwe media teweeg brengen.

Die ontwikkeling is natuurlijk niet van vandaag. Eigenlijk is alle techniek erop gericht om gelijktijdigheid te creëren. De perfectionering van transportmiddelen streeft naar de gelijktijdigheid van de geografisch ruimte. Eén uur besparing van reistijd tussen twee wereldsteden vereist een miljarden-investering in het spoorwegnet, maar we hebben het er graag voor over. Afstand is tijd en hoe sneller een afstand overbrugd kan worden, hoe gelijktijdiger we overal kunnen zijn. Maar met de versnelling van het transport verdwijnt ook de verloren tijd van het reizen. Die verloren reistijd is de prijs voor de gelijktijdigheid van het ongelijktijdige. ‘Beam me up. Scotty’ van Star Trek is de ultieme droom van de techniek. Er bestaat straks geen afstand meer. Je kunt dan tot in de verste uithoeken van het heelal gelijktijdig opduiken, door je eigen lichaam radiografisch te laten ‘verzenden’ in de ruimte. Aanwezigheid in het hier en nu is slechts een golfpatroon van elementaire deeltjes dat heel goed overgeplaatst kan worden naar elders. Het gevolg is dat er geen pauze meer zal bestaan. Met de ultieme verdwijning van de reistijd zal ook elk moment van rust uit de wereld verwijderd zijn. ‘De wereld gaat aan vlijt ten onder’, zoals Max Dendermonde al in de jaren vijftig voorspelde.

De gelijktijdigheid van het ongelijktijdige werd al in het begin van de vorige eeuw ontdekt door mensen die zich met geschiedenis bezig hielden. Het verleden is nooit te beschrijven als een zich gelijktijdig voltrekkend gebeuren. Ontwikkelingen lopen nooit synchroon, maar voortdurend ‘uit de pas’. Er is altijd sprake van vertraging en ongelijktijdigheid, niet alleen tussen centrum en periferie, maar ook in de faseverschillen waarin ontwikkelingen zich naast elkaar kunnen voltrekken. ‘De gelijktijdigheid van het ongelijktijdige ‘ is een begrip dat ooit Hans Jaffé in de kunstgeschiedenis werd geïntroduceerd om de polyfonie aan te duiden, die ontstaat doordat verschillende generaties van kunstenaars zich gelijktijdig aandienen in het heden. Jaffé ontleende dit begrip aan de ‘generatietheorie’ die de Duitse kunsthistoricus Wilhelm Pinder al in 1926 had ontwikkeld in zijn boek ‘Das probleem de Generation in der Kunstgeschichte Europa’s’. Daarmee wilde Pinder afrekenen met Wölfflins strakke lineaire schema voor de opeenvolging van stijlen. Volgens Pinders ‘generatietheorie’ volgen stijlen elkaar niet lineair op, maar schuiven over en langs elkaar heen in een ritmische wisseling van generaties. Jaffé maakte dankbaar gebruik van Pinders gedachten om het stijlpluralisme in de moderne kunst een theoretisch kader te geven.

Met andere woorden, de ‘gelijktijdigheid van het ongelijktijdige’ is niet een nieuw fenomeen, maar er is wel iets nieuws mee aan de hand. Het fenomeen grijpt steeds meer om zich heen. Er is sprake van een eenparige versnelling in de gelijktijdigheid van het ongelijktijdige. ‘Uitzending gemist’ is een metafoor voor de nieuwe ervaring dat het ‘hier en nu’ zijn urgentie verliest. Je kunt alles zien wat geweest is. Niets verdwijnt, want het blijft eeuwig bewaard in een almaar verder uitdijend virtueel universum van beelden. In totaal 16.000 mensen hebben vorige week op Nederland 2 de documentaire gezien ‘Huub Mous op zoek naar de Kleur van Fryslân’. Dat zijn er niet zoveel. Het redelijk mooie weer heeft mogelijk parten gespeeld. Hoeveel kijkers ’s avond nog naar de herhaling op Omrop Fryslân hebben gekeken weet ik niet. Ook gisterochtend werd de documentaire herhaald op Nederland 2, waar nog geen kijkcijfers van bekend zijn. En dan is er natuurlijk altijd nog ‘uitzending gemist’. Vluchten kan niet meer. We leven in een tijd van de gelijktijdigheid van het ongelijktijdige, waarin het heden voor eeuwig blijft voortbestaan.

Laat een reactie achter

(verplicht)

(verplicht, wordt nooit weergegeven)