(on)werkelijk
Op een onduidelijke locatie die het midden houdt tussen een parkeerplaats voor vrachtwagens en een grensovergang is wat aan de hand. Gewapende mannen met ‘POLIZEI’ op hun uniform lopen nerveus heen en weer. Een paar donkere mannen liggen op de grond met hun armen gespreid. Anderen hebben een tas op hun rug. Ze zijn kennelijk gearresteerd. Er worden mensen gefouilleerd. Maar er zijn er ook een paar de bosjes in gevlucht. Met getrokken pistool lopen twee agenten er achteraan. Even verderop zitten een stel zigeuners ongestoord een maaltijd te koken op een provisorisch gasapparaat. Vanuit een cabine van een vrachtwagen zie je speelgoedpoppetjes op de voorgrond als speelse omkadering van een unheimisch gebeuren. Allerlei mensen lopen door elkaar heen. De meesten hebben er zo te zien niets mee maken. Gaat het om een oefening of is het menens? Wat er gebeurd is en wat er zich voor je ogen afspeelt wordt niet echt duidelijk. De dingen gebeuren zomaar. Zonder regie. Er is zo te zien ook niet geknipt in de beelden. Er worden nog meer arrestaties verricht. Een donkere man in trainingspak zit op de grond en probeert overeind te komen. Dat lukt niet. Hij valt iedere keer weer terug op zijn rug. Een andere donkere man heeft twee houten geweren bij zich en marcheert met stijve passen heen en weer. Even verderop ligt nog een man. Hij maakt schokkende bewegingen. De man met de houten geweren probeert hem overeind te krijgen, maar dat lukt ook niet. Er is nu ook een politieagent op de grond gaan zitten. Hij gaat zelfs achterover liggen en begint nu ook schokkende bewegingen te maken. De donkere man die nog steeds niet overeind is gekomen begint langzaam te kwijlen. Er loopt speeksel uit zijn mond dat in lange slierten naar beneden druipt. De man met de houten geweren is stil blijven staan en staart vreemd voor zich uit. Ook een meisje dat bij de zigeuners hoort staat zomaar voor zich uit te staren. Ze verkeert zo te zien in een soort trance. Steeds meer mensen beginnen vreemde bewegingen te maken en ook de liggende politieman begint te kwijlen. Nog steeds is niet duidelijk wat er eigenlijk aan de hand is, maar dat schijnt niemand te deren. Of niet meer te deren. De situatie wordt beheerst door een vreemde logica, waarvan de ratio niet te vatten is. De sfeer is verontrustend en begint ongemerkt zelfs angstaanjagend te worden. Er is iets mis, maar God mag weten wat.
Dit is geen droom, maar een feitelijke weergave van de gang van zaken in de video-installatie ‘Training Ground’ van Aernout Mik die ik afgelopen zondag heb gezien in het Van Abbemuseum in Eindhoven. Een kwartier lang heb ik gefascineerd zitten kijken. Meestal doet het werk van Aernout Mik me niet zoveel, maar nu werd ik behoorlijk geraakt. Het geheel lijkt een nachtmerrie die werkelijkheid is geworden. Of erger nog, je kijkt naar een registratie van een gebeurtenis die zich langzaam transformeert in een akelige hallucinatie. Alsof je naar het Journaal kijkt en opeens merkt dat je droomt. Deze video-installatie van Aernout Mik is een uiterst complexe kruising tussen werkelijkheid en fictie. Hij heeft het aura van een documentaire, maar opeens merk je dat de gebeurtenis gespeeld moet zijn en op een absurde wijze geregisseerd is. Het is geen oefening, maar ook geen werkelijkheid en toch lijkt het echter dan echt. Een gefingeerde repetitie die uit de hand loopt en de realiteit overstijgt. Kortom, de werkelijkheid zelf wordt een probleem. Ogenschijnlijk hebben de beelden een politieke lading, maar je weet niet welke. Als kijker word je in een soort bewustzijnssluimer gebracht, alsof je slaapwandelt in de werkelijkheid zelf. Het gaat kennelijk over de twilightzone tussen veiligheid en onveiligheid, maar dat is alles wat je ervan kunt zeggen. Onderhuidse en onbestemde gevoelens komen opeens akelig dicht aan het oppervlak.
Ischa
15 april 2008 op 10:09
Hierbij een filmpje van de andere zijde van ons culturele aanbod van dit weekeinde.
Het zijn opnamen van de brand in het stadion in Groningen onder de titel “Zo ziet paniek er dus uit”. Dit wel echt gebeurt.
Zie Gelkinghe 14 april: http://gelkinghe.web-log.nl/
Huub Mous
15 april 2008 op 10:17
Ik zat in Eindhoven opgescheept met drommen halfdronken PSV-supporters met een voortijdige kater van het (nog) niet behaalde kampioenschap. Daar was overigens niets te merken van wat zich in Groningen had afgepeeld. Ik heb de film van Gelkinghe nu helemaal uitgezien. Inderdaad, heel beklemmend. De beelden doen me denken aan het drama in het Heizelstadion in Brussel in 1985, toen de wedstrijd daarna gewoon werd gespeeld. Dat was het absurdisme ten top. Toch is de beklemming van dit soort beelden niet te vergelijken met de video van Aernout Mik. In deze gruwelijke situatie weet je immers – ondanks de paniek – waar het gevaar vandaan komt. Bij de video van Aernout Mik is dat tot het laatst niet duidelijk. Het is zelfs niet duidelijk of het werkelijk is waar je naar kijkt. Dat is dus iets anders dan paniek. Het is angst die blijft broeien terwijl je niet weet waar hij vandaan komt of waar hij een uitweg kan vinden.
Ischa
15 april 2008 op 12:37
Waarom laat je Training Ground zelf niet zien?
Zie bijv.: http://www.jumpcut.com/view/?id=6EC80ED054C611DC83FD000423CF381C
Huub Mous
15 april 2008 op 12:41
Bedankt Ischa, ik heb de link aangepast.
peter bastiaanssen
15 april 2008 op 13:44
tja,
ik kan hier helemaal nix mee.
Ik voel geen spanning, ik zie geen spanning
Ik zie wel een kwijlende, zieke? (epileptische?)
persoon. Verder hangt er een redelijk relaxed sfeertje; ik zie iemand picknikken, wat mensen kijken en wat gewacht op iets.
Eigenlijk ben ik na een seconde of 10 mijn interesse al kwijt.
Hier wordt mij gevraagd allerlei zaken in te gaan vullen, me allerlei vragen te stellen.
Maar daar voel ik helemaal geen behoefte toe.
Waarom zou ik?
Alleen de setting al; in een museum…. dan weet je toch al dat dit -artificieel- is?
Als ik de TV op elk willekeurig moment aanzet, kan ik dit soort beelden toch al int echt zien?
Ik (en wij allemaal) zijn toch al -overmatig geinformeerd over elke ramp en alle onrecht op deez aardkloot. Overmatig, omdat we er toch geen zak aan kunnen doen, omdat we worden opgescheept met beelden die niet binnen ons handel-mogelijkheid liggen
Moet dit me dan opeens aan het denken zetten? Deze “fake”, in deze veilige, gecultiveerde kunstomgeving?
nee.
Dat gaat echt niet lukken.
Huub Mous
15 april 2008 op 13:54
@Peter
Het fimpje op You Tube is een kort fragment en geeft geen goede indruk van het werkelijke effect van de video-installatie. Je bent er als het ware een stap teveel van verwijderd. Het is een registratie van de beleving in de ruimte (het paviljoen in Venetie), maar je zit niet zelf in die ruimte. Dat si een cruciaal verschil. Deze ervaring moet je ter plekke ondergaan. Los daarvan heb ik de indruk dat je weerstand tegen de kunstopvatting die in dit soort kunst tot uiting komt je parten speelt (zou spelen) bij de ervaring van dit werk.
Oeds
15 april 2008 op 16:40
Volgens mij ervaart Huub dit weer als zo’n droom van hem. Daarin ligt hij nu amechtig met benen wijd op de straat van het Zaailand en er patrouilleren allemaal verklede Friezen om hem heen. Hij is weer eens het pispaaltje.
In de verte, op de rand van het Zaailand, is een glazen kasje te zien met een portier. Dit gebouwtje is het begin van dat nieuwe museum, dat daar gaat verrijzen. Als je heel goed kijkt dan zie net niet achter die vrachtauto’s, een gehandicapte ex-gedeputeerde, die zijn gebrek aardig weet te camoufleren. Hij zwaait nu met een lange stok staan zwaaien. Hij is zojuist vrijgelaten bij gebrek aan bewijs en is weer op vrije voeten. Deze man komt met zijn stamgenoten zijn gram halen omdat Huub weer voor zijn beurt gesproken heeft. Nu liggen zijn geheime plannen met doorgestoken kaarten, waar hij jaren achtereen aan genetwerkt heeft, weer te grabbel op het Zaailand.
Die vrachtwagens, die je op het Zaailand ziet staan, zijn bestemd voor veetransport maar die bordjes met veevervoer er op zijn eraf gehaald om te laten zien dat dit vervoer heel menselijk toegaat. Straks wordt Huub in zo’n grote vrachtauto naar het oude Friese museum gebracht en daar gelost. Daar wacht hem een koele pils.
peter bastiaanssen
15 april 2008 op 17:23
@ Huub
Het zou kunnen dat mijn houding tov dit soort kunstopvattingen mijn oordeel kleurt.
Hoewel ik niet weet wat jij met -dit soort kunstopvattingen- bedoelt.
Er zijn soorten kunstuitingen die mij tegenstaan omdat ze meegolven met dat,wat volgens de kunstinstellingen gewenst is.
Dit soort kunstuitingen zou ik -staatskunst-
willen noemen.Op dit moment Vnl. politiek getinte kunst gemaakt vanuit de luxepositie van de risicoloze overvloed en gepresenteerd op een gesubsidieerd en totaal veilig podium.
Daar waar de Vrijheid een bindende voorwaarde is.( zielig toch?)
Bij Mik vind ik dat hij een “twist” maakt, een vervreemding die het werk -voor mij- minder interessant maakt dan de vervreemding die ik ervaar in de werkelijkheid waar hij naar verwijst.
kunst wordt zo een inflatie van de werkelijkheid. Hoogstens een leuk denkspelletje voor de politiek correcte burgerman.
Hendricus
15 april 2008 op 20:13
Sorry hoor, maar 10 seconde geleden hebben mijn hersenen besloten dat ik een deel van een artikel, uit de NRC pagina Wetenschap van vandaag, als reactie zou insturen. Ik kan het ook niet helpen.
Ik doe maar wat er voor mij besloten is.
Hierbij:
“Ongeveer tien seconden voordat mensen bewust een beslissing nemen, begint een reeks hersengebieden die beslissing al vorm te geven.
Dat schrijven hersenonderzoekers John-Dylan Haynes en zijn collega’s in hun publicatie die zondag online verscheen in Nature Neuroscience. Daarmee presenteren ze een nieuwe aanwijzing voor het idee dat de vrije wil een illusie is, en dat mensen aangestuurd worden door onbewuste processen. Maar of de proefpersonen niet ook de vrijheid hadden om op het laatste moment af te wijken van het ingeslagen beslissingstraject is niet onderzocht.”
Zelf ben ik vooral benieuwd naar die consequenties voor de vrije wil.
Huub Mous
15 april 2008 op 22:47
Ook al zou de vrije wil een illussie zijn – zoals recent hersenonderzoek schijnt aan te tonen – dan nog is in die illusie de wil volkomen vrij. Zoals in de droom een droom een droom is. Schopenhauer zegt hierover het volgende:
“A priori, denkt iedereen van zich zelf dat hij volledig vrij is, zelfs in zijn eigen handelingen, en denkt hij dat hij ieder moment een andere manier van leven kan beginnen… Maar a posteriori, door ervaring, ontdekt hij tot zijn verbazing dat hij niet vrij is, maar ondergeschikt aan noodzakelijkheid, dat hij ondanks al zijn beslissingen en overwegingen zijn handelswijze niet verandert, en dat hij vanaf het begin tot het einde van zijn leven juist die karaktereigenschappen tentoon moet spreiden die hij zelf veroordeelt….”
Je bent dus gevangen in de vrijheid van wat je de noodzakelijke werkelijkheid van het bewustzijn kunt noemen.
kirsten
15 april 2008 op 23:26
maar dat bewustzijn verandert onder invloed van ervaringen, dus de handeling nu is misschien wel vooraf bepaald, maar de handeling straks nog niet omdat in de tussentijd het bewustzijn zal veranderen, kan veranderen, als je je tenminste bewust bent, daarin zit m de kneep.
de huidige angst voor terreur is een wereldwijd verspreide conditie en onbewust zijn we allemaal slachtoffer van die angst, maar als je je daarvan bewust wordt, dan kan er iets veranderen, doordat je de angst ziet voor wat het is, en niet voor wat je vreest.
nou is de vraag, kan kunst bijdragen aan die bewustwording ? jawel.. soms wel, maar vaak genoeg is het inderdaad één van de vele uitingen als expressie van de onbewust geleide, geleden, en dus ongewild ervaren algemene angst.. en gaat het gewoon mee met de hedendaagse stroom waaronder ook een hoofdstukje hedendaagse kunst valt.
en soms is er meer aan de hand, en dat zal dan misschien de tand des tijds doorstaan en over tachtig jaar herkend worden als kunst uit het jaar nul.
Hendricus
15 april 2008 op 23:49
Je hersenen zijn je bewustzijn altijd voor.
Je kan, denk ik, zeggen dat je bewuste denken wordt bepaald in de werkelijkheid van je bewustzijn. De werkelijkheid van je bewustzijn wordt echter weer voor een groot deel bepaald door je (onbewuste) hersenprocessen.
Lijkt mij.
Beide, bewustzijn en onbewustzijn, veranderen onder invloed van ervaringen. Je hersenen schijnen vooral in ervaringen te grossieren.
Kunst, die een ervaring bij je oproept is dus van invloed.