hoe daaraan te ontkomen ?
bestaat er een immanente trancedente cultuur ?
of is dat een contradictie in terminis..
kunnen we spreken van een individuele cultuur ?

Filosofen als Dilthey en Bergson hebben de levensfilosofie rond 1900 als een nieuw fundament willen nemen als reactie tegen het overheersende materialisme en positivisme van de 19de eeuw. Er werd een brug geslagen tussen natuur en geschiedenis, tussen kennis en wording, tussen geest en materie, tussen het anorganische en het organische. Interessant daarbij is dat er zo een nieuw begrip van ‘immanente transcendentie’ ontstond. Het leven zou van binnenuit ‘bezield’ zijn door een soort vage geestelijke kracht die doelgericht is. Dit teleologisch denken was een anti-darwinistisch. Darwin ontkent immers de immanente doelgerichtheid van de evolutie. Daarmee keert een begrip van Aristoteles terug, waar de toenmalige natuurwetenschap nog geen raad mee wist. Ernst Mach is een uitzondering, omdat hij zocht naar een brug tussen het organische en anorganische en ook naar grote ontwikkelingsmodellen die de entropie in de natuur konden verklaren. Mach dacht na over de richting van de tijd, die in zijn optiek ook omkeerbaar zou kunnen zijn. Er zouden op lange termijn golfbewegingen bestaan van entropie, waarbij de tijd van richting veranderde. Hoe dan ook, natuur en geschiedenis kregen door dit soort gedachten haast ongemerkt ook een ‘telos’, een doel dat in de samenhang der dingen gegeven is. Dit denken had ook iets holistisch. Dilthey spreekt in dit verband over ‘der immanent-teleologischen Charakter der geistigen Wirkungszusammenhänge’ (Zie ook: Jos de Mul, De tragedie van de eindigheid, Ditheys hermeneutiek van het leven, 1993).

Door dit soort gedachten over een immanente transcendentie is de levensfilosofie in de loop van de 20 ste eeuw in een verkeerd daglicht komen te staan. Het begrip “Bestimmung’ sloop binnen bij Heidegger. Maar los daarvan, deze opvatting van immanente transcendentie is inmiddels wetenschappelijk gezien volgens velen onhoudbaar geworden. De ontdekkingen van Crick en Watson over de materiële bouwstenen van erfelijkheid en evolutie maakten de gedachte aan een immanente transcendentie als een vitale levenskracht die de natuur draagt en voortstuwt overbodig. Toch is er al met al iets tussen wal en schip verdwenen. In het denken van Prigogine wordt de tijd opnieuw uit zijn ballingschap bevrijd. Hij ziet de richting van de tijd als onomkeerbaar. De haakjes aan weerszijden van de (t) – tijd was door Kant tussen haakjes geplaatst – worden weer weggehaald. De tijd wordt ontrukt zijn laatste schuilplaats in de metafysica en teruggegeven aan de zelforganiserende stroom van het leven in een open en altijd voortdurend proces van complexe dynamische systemen. Die systemen organiseren zichzelf volgens wetten die langzaam aan het licht komen. Ook in het debat over Intelligent Design keert deze problematiek terug. De schijnbare ‘doeloorzaak’ van sommige zeer complexe ontstaansprocessen in de cel kunnen niet of nauwelijks van darwinistische theorieën verklaard worden. Er lijkt iets immanent teleologisch in de natuur aanwezig te zijn, maar dan als eigenschap van een samenhangend stelsel van zeer complexe dynamische systemen. Daardoor keert een oude problematiek vandaag de dag in een nieuwe gedaante terug.