Twaalf jaar geleden overleed de Belgische surrealist Paul Delvaux. Als schilder is hij niet bepaald in de mode. In Nederland is hij dat eigenlijk ook nooit geweest. Nuchtere Hollanders moesten weinig hebben van deze stoet van stijve naakte vrouwen die slaapwandelend op treinstations met skeletten in de weer zijn. Carel Willink is al erg genoeg en die heeft in het Stedelijk Museum ook nooit veel voet aan de grond gekregen. Toch is dat jammer. Het werk van Delvaux heeft een heel eigen poëzie, maar je moet er wel gevoelig voor zijn.

Delvaux werd geboren op 23 september 1897. Op die dag kwam ook mijn vader ter wereld. Niet dat deze toevalligheid er verder iets toe doet, maar ik ben altijd gevoelig voor data geweest. In mijn studietijd schreef ik een scriptie over ‘de vrouw bij Delvaux’. Dat had ik beter niet kunnen doen. Het was toen al geen onderwerp waarmee je kon scoren. Sterker nog, het werd zelfs ‘incorrect’ bevonden om je met zulke burgerlijke edelkitsch bezig te houden. Bovendien was ik zo dom het werk archetypisch te gaan duiden, waarbij ik me baseerde op ideeën van Jung. Daar moest je in de marxistische jaren zeventig al helemaal niet mee aankomen.

Al gravend in de biografie van deze schilder stuitte ik op een traumatische jeugdervaring die bepalend is geweest voor zijn werk. De vrouwen van Delvaux, met hun bevroren lichaamshoudingen, duiden op een gefixeerd libido, zo beweerde ik met enige stelligheid. Delvaux had als kind een bijzondere band met zijn – zeer dominante – moeder die hem een panische angst bezorgde voor vrouwen in het algemeen en seksualiteit in het bijzonder. Toen zijn moeder in 1933 overleed explodeerde de verbeelding van de schilder wat uiteindelijk een prachtig oeuvre heeft opgeleverd.

Het schilderij ‘Pygmalion’ uit 1939 (zie foto) is een sleutelwerk. Hier is het klassieke Pygmalion-motief omgekeerd. ik dacht een nieuw archetype te hebben ontdekt: de moeder die haar zoon verlamt in zijn seksuele ontwikkeling. De naakte jongen op dit schilderij van Jung is verstijfd tot een beeld: katatonisch, verbijsterd, voor eeuwig gefixeerd in een bevroren lust. De moederlijke vrouw probeert hem vergeefs tot leven te wekken, maar haar poging werkt averechts. De verstarring is definitief, als een eeuwige sluimering van het libido. Ik heb dit altijd een fascinerende voorstelling gevonden.